6. Хөрөнгийн зах зээл (The Stock Markets)

Хөрөнгийн зах зээлХичээл 6 / 8Хугацаа · 28 мин

Өмнөх хичээлүүдэд бид компани яагаад олон нийтийн өмчийн хэлбэрт шилжих, IPO үйл явц хэрхэн явагдах талаар үзлээ. IPO амжилттай дуусахад л бодит сонирхолтой түүх эхэлдэг — тухайн компанийн хувьцаа Бирж дээр чөлөөтэй арилжаалагдаж эхэлнэ. Тэр үеэс хойш хувьцааны үнэ нь үүсгэн байгуулагч, андеррайтер, эсвэл СЗХ-ны тогтоож өгсөн үнэ биш, харин зах зээлийн оролцогчдын хамтын шийдвэрийн илэрхийлэл болж хувирдаг.

Энэ хичээлд бид хөрөнгийн зах зээлийн дотоод механизмыг гүн гүнзгий судална. Хувьцаа хэрхэн арилжаалагддаг, ханш яагаад хөдөлдөг, эзэмшигч болсны дараа танд ямар эрх үүрэг бий болох, өгөөжөө хэрхэн зөв тооцох гэсэн асуултанд алхам алхмаар хариулна. Хичээлийн төгсгөлд та өөрийгөө “хөрөнгө оруулагч” уу эсвэл “арилжаачин” уу гэдгээ илүү тодорхой ялгаж сурна.

1. Нээлттэй хувьцаат компани — ил тод байдлын үүрэг хариуцлага

Компани IPO хийж олон нийтийн өмч болсныхоо дараа эрх үүргийн нэгэн чухал хил давдаг. Хувийн компани бол өөрийн санхүүгийн мэдээллийг зөвхөн төр, банк, татварын байгууллагад тайлагнадаг бол нээлттэй хувьцаат компани нь бүх мэдээллээ нийтэд ил тод тайлагнах хуулийн үүрэгтэй болдог. Энэ нь зүгээр нэг хүндрэл биш, харин олон мянган жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг хамгаалах суурь зарчим юм.

Юу заавал тайлагнах ёстой вэ? Эхлээд улирал бүр санхүүгийн тайлан гаргана — балансын тайлан, орлого зарлагын тайлан, мөнгөн гүйлгээний тайлан гэсэн гурван үндсэн тайлан. Жилийн эцсийн тайланд аудитлагдсан баталгаа дагалдах ёстой. Үүнээс гадна компанид томоохон үйл явдал тохиолдвол — гүйцэтгэх захирал солигдох, томоохон гэрээ байгуулах, томоохон актив худалдах, эсвэл өрийн зэрэглэл өөрчлөгдөх — тэр даруй тусгай мэдэгдэл гаргах үүрэгтэй. Үүнийг “material disclosure” буюу “ач холбогдол бүхий мэдэгдэл” гэж нэрлэдэг.

Энэ ил тод байдал нь хөрөнгө оруулагчдад зөвхөн “сурталчилгааны үг” биш, бодит тоо баримт дээр тулгуурлан шийдвэр гаргах боломж олгодог. Хувийн компанийн тухай та юу мэдэх вэ? Зөвхөн хэвлэлээр гарсан мэдээлэл, эзний ярианы хэсэг, эсвэл хууль зөрчиж олж авсан мэдээлэл. Харин нээлттэй хувьцаат компанийн санхүүгийн тайлан, эрсдэлийн тайлан, удирдлагын мэдээлэл бүгд МХБ-ийн вэбсайтад нээлттэй байдаг — та зөвхөн хэдхэн товчлуурт даран бүгдийг харах боломжтой.

Гэхдээ ил тод байдлын зэрэг, түвшин улс орнууд хооронд маш ялгаатай. АНУ-д, жишээ нь, нээлттэй компани улирал бүр маш дэлгэрэнгүй 10-Q тайлан, жилд 10-K тайлан гаргадаг. Эдгээр тайлан нь заримдаа 200-300 хуудастай байдаг бөгөөд бизнесийн бүх шинж чанарыг дэлгэрэнгүй тусгасан байдаг. Монголд тайлагналын стандарт хараахан тэр түвшинд хүрээгүй ч сүүлийн жилүүдэд сайжирч байгаа.

2. Хөрөнгийн зах зээл — цахим уулзалтын газар

Хөрөнгийн зах зээлийг хамгийн энгийнээр тодорхойлбол: худалдан авагч худалдагч хоёрыг электрон хэлбэрээр уулзуулдаг цахим худалдааны төв (electronic marketplace) юм. Хуучин үед хөрөнгийн биржүүд бол бодит барилгад хүмүүс цугларч, дуу гарган хашгирч, гар дохио хийж, арилжаа явуулдаг шуугиан мэт орчин байсан. Үүнийг open outcry буюу “ил дуудлагатай арилжаа” гэдэг. Өнөөдөр энэ зураг бараг бүхэлдээ алга болж, бүгд цахим систем дээр шилжсэн.

Энэ механизм яаж ажилладгийг бодит жишээгээр харцгаая. А хүн өөрт байгаа АПУ ХК-ийн 100 ширхэг хувьцаагаа зарахыг хүсч, нэг ширхгийн үнэ 4,500 төгрөг гэж бодож байна. Б хүн АПУ ХК-ийн 100 ширхэг хувьцаа худалдан авах хүсэлтэй, тэрээр 4,520 төгрөг хүртэл төлж болохуйц гэж үзжээ.

А хүн өөрийн брокерийн (жишээ нь Голомт Капитал) аппликейшнээр дамжуулан “АПУ-100ш-4,500” гэсэн зарах захиалгыг системд оруулна. Б хүн өөрийн брокерийн (жишээ нь БиДиСек) платформоор “АПУ-100ш-4,520” гэсэн авах захиалгыг оруулна. Хоёр брокер хоёулаа эдгээр захиалгуудыг МХБ-ийн арилжааны систем рүү дамжуулна.

МХБ-ийн арилжааны хөдөлгүүр (matching engine) нь олон зуун, мянган захиалгуудыг секунд тутамд хооронд нь нийцүүлж байдаг. А-гийн “4,500 төгрөгөөр зарна” гэсэн санал, Б-гийн “4,520 төгрөг хүртэл төлнө” гэсэн санал хоёр нэг секундийн дотор уулзаж, хэлцэл дунд үнэ болох 4,500 төгрөгөөр баталгаажна. Б тэр даруй 100 ширхэг АПУ хувьцаа эзэмшиж, А-ийн дансанд 450,000 төгрөг буух процесс эхэлнэ.

Энд нэг чухал зарчим бий — хэн нэг хэн нэгэнтэй биш, систем системтэй уулзаж арилжаа явагдана. А, Б хоёр хэзээ ч нэг нэгнийгээ танихгүй, нэр овгоо мэдэхгүй. Хувьцааны эзэмшил, мөнгөний шилжилт бүгд автоматаар, хүний оролцоогүйгээр явагдана. Энэ үед оролцох гол байгууллагууд нь Үнэт Цаасны Төв Хадгаламжийн Төв (ҮЦТХТ) ба клирингийн систем юм. ҮЦТХТ нь хувьцааны эзэмшилийг бүртгэж, хадгалж, нэг хүнээс нөгөөд шилжүүлдэг “хувьцааны банк” мэт байгууллага.

Хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн нэг шинж чанар бол тасралтгүй байх явдал. Худалдан авах хүсэлтэй хэн нэгэн, зарах хүсэлтэй хэн нэгэн зэрэг байгаа цагт арилжаа зогсохгүй. МХБ дээр өдрийн арилжаа ихэвчлэн өглөөний 10:00 цагт нээгдэж, өдрийн 14:00 цагт хаагддаг. Энэ хугацааны турш олон мянган захиалга секунд тутамд солилцож байдаг.

3. Хувьцааны ханшийг юу хөдөлгөдөг вэ — мэдээллийн механик

Шинэ хөрөнгө оруулагчдын хамгийн их сонирхдог асуулт нь “Яагаад өчигдөр 1,000 төгрөг байсан хувьцаа өнөөдөр 1,150 төгрөг боллоо вэ?” гэсэн асуулт. Хариулт нь хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн зарчим — мэдээлэл нь үнэ болон хувирдаг.

Эерэг мэдээ — эрэлт өсч, ханш дээшилнэ

Гов ХК-ийн жилийн ашиг өмнөх жилээс 35% өссөн гэсэн мэдээ гарлаа гэж бодъё. Энэ мэдээг уншсан хөрөнгө оруулагчид хоёр өөр аргаар хариу үйлдэл үзүүлдэг. Зарим нь “өнөөдөр л худалдан авна” гэж шийдэн, ханш ямар ч байсан авах гэж яарна. Зарим нь “ирээдүйд илүү өсөх магадлалтай” гэж эзэмшсэн хувьцаагаа зарахаас татгалзана. Эрэлт огцом өсч, нийлүүлэлт буурахад ханш зайлшгүй өсдөг — энэ нь зах зээлийн хамгийн суурь зүй тогтол юм.

Сөрөг мэдээ — нийлүүлэлт өсч, ханш буурна

Эсрэгээр, нэг компанийн гүйцэтгэх захирал гэнэт огцорсон, эсвэл томоохон шүүхийн хэрэгт орсон, эсвэл санхүүгийн тайлан нь алдаатай гарсан гэсэн мэдээ гарвал зураг нь өөр болно. Хувьцаа эзэмшигчид “энэ нь миний хөрөнгийг алдагдалд оруулж магадгүй” гэж шийдэн зарж эхэлнэ, шинэ худалдан авагчид “одоо орох хэрэггүй” гэж шийдэж нийлүүлэлт огцом өсч, эрэлт буурна. Ханш дагаад буурдаг.

Гэхдээ мэдээгүй өдөр ч ханш хөдөлдөг

Энд олон хүн гайхдаг асуулт төрдөг — “Хэрэв ямар ч мэдээ гарахгүй бол ханш огт хөдөлгөөнгүй байх ёстой биш үү?” Үнэн хэрэгтээ ингэдэггүй. Учир нь ханш нь зөвхөн өнөөдрийн мэдээнд хариу өгдөггүй — ирээдүйн хүлээлтэд ч хариу өгдөг. Зах зээлийн оролцогчид өдөр бүр өөрсдийн хүлээлтээ шинэчилж байдаг: эдийн засаг хэрхэн хөгжих вэ, төв банк хүүгээ нэмэгдүүлэх үү, газрын тосны үнэ цаашид өсөх үү, хятадын импортын эрэлт буурах уу гэх мэт.

Жишээлбэл АНУ-ын Холбооны Нөөцийн банк жилийн хүүгээ дараа сард нэмэгдүүлэх төлөвтэй гэсэн мэдээ гарвал АНУ-ын болон дэлхийн зах зээлд хувьцааны ханш огцом хариу үйлдэл үзүүлнэ. Учир нь хүү өсвөл компаниудын зээлийн зардал өсч, ашиг буурна гэсэн логиктой ирээдүйн ашгийн хүлээлт буурдаг.

Гурван түвшний нөлөөлөл

Ханш хөдөлгөж буй мэдээллийг гурван түвшинд ангилдаг.

• Компанийн түвшний мэдээ: Тухайн компанийн санхүүгийн тайлан, гүйцэтгэх захирлын мэдэгдэл, шинэ бүтээгдэхүүн нэвтрүүлэлт, томоохон гэрээ, нэгдэн нийлэх ярилцлага, хууль зүйн маргаан гэх мэт зөвхөн уг компанид хамаатай мэдээлэл.
• Салбарын түвшний мэдээ: Уул уурхайн салбарт зэсийн дэлхийн үнэ өссөн, хөдөө аж ахуйн салбарт ган гачиг тохиолдсон, банкны салбарт төв банкны хүү өөрчлөгдсөн гэх мэт нэг бүхэл салбарт нөлөөлөх мэдээ. Ийм мэдээ гарвал тухайн салбарын бүх компанийн хувьцаа нэгэн зэрэг хөдөлдөг.
• Макро эдийн засгийн мэдээ: ДНБ-ний өсөлт, инфляцийн түвшин, ажилгүйдэл, валютын ханш, гадаад худалдааны тэнцэл, улс төрийн тогтворгүй байдал гэх мэт улс орны эсвэл дэлхийн эдийн засагт нөлөөлөх мэдээ. Ийм мэдээ гарвал зах зээлийн ихэнх хувьцаа нэгэн чиглэлд хөдөлдөг.

4. Хувьцаа хэрхэн арилжаалагддаг — захиалгын анатоми

Хувьцааг арилжаалахын тулд танд ердөө гурван зүйл хэрэгтэй: үнэт цаасны компанид нээгдсэн данс, зах зээлийн талаарх ойлголт, мөн арилжааны платформ. Гэхдээ системийн доторх захиалга гэдэг ч маш нарийн механизм юм.

Захиалгын гурван үндсэн элемент

• Дансны мэдээлэл (Client code): Та аль брокерийн ямар дансаар арилжаа хийж байгаагаа тодорхойлсон таних тэмдэг. Энэ нь таны хувьцаа эзэмшил, мөнгөний үлдэгдэл, өмнөх арилжааны түүх бүгдийн нэгдсэн санг заана.
• Үнэ: Та хичнээн төгрөгөөр худалдан авах, эсвэл зарах гэж буйгаа заана. Энд хоёр төрлийн захиалга байдаг. Зах зээлийн захиалга (Market order) нь “ямар ч үнээр шууд гүйцэтгэ” гэсэн утгатай. Хязгаарт захиалга (Limit order) нь “тодорхой үнээс илүү биш / бага биш” гэсэн нөхцөлтэй захиалга. Жишээ нь “АПУ хувьцааг 4,500 төгрөгөөс илүү үнээр битгий ав” гэсэн хязгаартай захиалга.
• Тоо ширхэг: Хэдэн ширхэг хувьцаа авах эсвэл зарах вэ. Зарим зах зээлд “lot size” буюу хамгийн бага арилжааны багц гэдэг ойлголт байдаг — жишээ нь 10 ширхгээс багаар авч болохгүй гэсэн хязгаарлалт.

Арилжаачдын төрөл — цаг хугацаагаар ангилсан

Зах зээлд орж буй хүмүүс өөр өөр стратегитай. Хамгийн чухал ялгаа нь арилжааны хугацаа юм.

• Скалпер (Scalper): Хамгийн богино хугацааны арилжаачин. Тэдний нээлттэй позици нь хэдхэн секунд, минутаар хэмжигдэнэ. Жижиг үнийн зөрүүгээс — заримдаа зөвхөн хэдэн төгрөгөөс — олон удаа давтамжтайгаар ашиг олох зорилготой. Скалперууд нэг өдөрт хэдэн зуу, мянган арилжаа хийнэ. Энэ стратеги нь маш өндөр анхаарал төвлөрөл, хурдан шийдвэр гаргах чадвар, найдвартай интернет холболт, мөн нэлээд том хөрөнгө шаарддаг. Шинэ хөрөнгө оруулагчдад огт тохиромжгүй стратеги.
• Өдрийн арилжаачин (Day Trader): Бүх позицийг тухайн өдрийн дотор нээж, мөн тэр өдөртөө хаадаг. Зах зээл хаагдах үед тэдний дансанд ямар ч хувьцаа үлдээгүй байх ёстой — зөвхөн бэлэн мөнгө. Энэ нь “шөнийн эрсдэл” буюу зах зээл хаалттай байх үеийн гэнэтийн мэдээний нөлөөнөөс хамгаалдаг. Өдрийн арилжаачин ихэвчлэн техникийн шинжилгээ, графикийн загвар, эрэмбийн хөдөлгөөнд тулгуурладаг.
• Савлагааны арилжаачин (Swing Trader): Хэдэн өдрөөс хэдэн долоо хоног хүртэлх хугацаанд позицоо барина. Тэд тодорхой техникийн загвар (жишээ нь “нэг сарын дотор 20%-аар буурсан хувьцаа эргэн сэргэх хандлагатай”) дээр тулгуурлан худалдан авна. Энэ нь өдрийн арилжаачнаас илүү тайван, удаан стратеги.
• Позицийн арилжаачин (Position Trader): Хэдэн долоо хоног, хэдэн сарын турш позицоо барина. Энэ нь арилжаа болон хөрөнгө оруулалтын хооронд гүүр болсон стратеги — техникийн шинжилгээтэй хамт компанийн суурь шинжилгээг ч ашигладаг.
• Хөрөнгө оруулагч (Investor): Хувьцааг хэдэн жил, заримдаа хэдэн арван жилээр эзэмшинэ. Тэдний зорилго нь богино хугацааны үнийн хөдөлгөөнөөс ашиг олох биш, харин компанийн урт хугацааны өсөлт, ногдол ашиг, нийлмэл хүүний хүчээр баялаг бүрдүүлэх юм. Уоррен Баффет бол энэ хандлагын хамгийн алдартай төлөөлөгч.

5. Хувьцаа эзэмшигч болсны дараа — таны эрх ба үр шим

Та хувьцаа худалдан авч “хувьцаа эзэмшигч” болсон гэж бодъё. Энэ нь зүгээр нэг тоо нэмж бичсэн зүйл биш — та тэр компанийн хэсэгчилсэн жинхэнэ эзэн болж буй явдал юм. Хэрэв та АПУ-ийн нийт хувьцааны 1%-ийг эзэмшсэн бол та АПУ-ийн 1%-ийн өмчлөгч бөгөөд бүх ашиг, бүх асуудалд тэр хувийн хэмжээгээр оролцох эрхтэй.

Хувьцаа эзэмшсэнтэй холбоотой үндсэн таван үр шим бий.

Ногдол ашиг (Dividends)

Компани жилийн эцэст ашиг олвол, тэр ашгийн нэг хэсгийг хувьцаа эзэмшигчдэд хуваарилж өгдөг. Үүнийг ногдол ашиг гэдэг. Жишээ нь компани нэг хувьцаанд 200 төгрөгийн ногдол ашиг өгөхөөр шийдвэрлэвэл, та 1,000 ширхэг хувьцаа эзэмшсэн бол 200,000 төгрөг автоматаар таны брокерийн данс руу шилжинэ.

Гэхдээ бүх компани ногдол ашиг өгдөггүй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Зарим компани ашгаа бүгдийг бизнесээ өргөтгөх үүднээс буцаан бизнестээ оруулдаг — учир нь “одоо хуваарилснаас илүүтэй ирээдүйд илүү томрох нь танд илүү ашигтай” гэсэн логиктой. АНУ-ын Amazon, Tesla гэх мэт ихэнх технологийн компани олон жил ногдол ашиг өгөөгүй. Эсрэгээр Coca-Cola, Procter & Gamble зэрэг тогтворжсон компаниуд тогтмол ногдол ашиг өгдөг.

Хувьцаа хуваах (Stock Split)

Хувьцааны нэгж үнэ хэт өндөр болоход (жишээ нь нэг ширхэг 100,000 төгрөг хүрсэн), компани заримдаа хувьцаагаа хуваах шийдвэр гаргадаг. 2:1 хувааснаар 100,000 төгрөгийн нэг хувьцаа нь 50,000 төгрөгийн хоёр хувьцаа болж хувирна. Таны нийт хөрөнгийн дүн өөрчлөгдөхгүй ч хувьцаа эзэмшилт нь хоёр дахин нэмэгдэнэ. Үүний зорилго нь хувьцааг жижиг хөрөнгө оруулагчдад илүү хүртээмжтэй болгох явдал.

Урамшууллын хувьцаа (Bonus Shares)

Зарим компани ашгаа мөнгөн хэлбэрээр ногдол ашиг гэж тарааж өгөхгүй харин шинэ хувьцаа гаргаж бэлэг болгон өгдөг. Жишээ нь “1:1” харьцаатай урамшуулал зарлавал та эзэмшиж байгаа хувьцаатайгаа адил тооны нэмэлт хувьцааг үнэгүй авна. Үнэн хэрэгтээ компанийн нийт капитал ижил хэвээр үлддэг — зөвхөн хувьцааны тоо нэмэгдэнэ — гэхдээ хувьцаа эзэмшигчдэд “бэлэг авлаа” гэсэн сэтгэгдэл төрүүлдэг.

Давуу эрхийн хувьцаа авах эрх (Rights Issue)

Компани нэмэлт хөрөнгө шаардлагатай болсон үед шинэ хувьцаа гаргаж зарж болно. Энэ үед одоогийн хувьцаа эзэмшигчид зах зээлээс илүү хямд үнээр шинэ хувьцаа худалдан авах давуу эрхтэй болдог. Жишээ нь зах зээлд хувьцааны үнэ 5,000 төгрөг байхад rights issue-ээр 4,000 төгрөгөөр авах боломж гарч ирэх жишээтэй. Энэ нь шинэ капитал босгоход одоогийн эзэмшигчдийн хувийг хэт “шингэлэхгүй” байх зорилготой.

Санал өгөх эрх (Voting Rights)

Жил тутамд компанийн ердийн хурал зохион байгуулагддаг. Тэнд төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүдийг сонгох, томоохон бизнесийн шийдвэр баталгаажуулах, аудиторыг сонгох гэх мэт асуудлуудаар санал хураадаг. Та нэг ширхэг хувьцаа эзэмшсэн бол нэг санал, мянган ширхэг эзэмшсэн бол мянган саналтай. Энэ нь шууд утгаараа компанийг “хэн удирдах вэ” гэдэг асуудалд оролцох эрх юм.

Гэхдээ практикт жижиг хувьцаа эзэмшигчид санал өгөх эрхээ ашигладаггүй. Учир нь нэг хүний 1,000 санал нь нийт 100 сая саналтай харьцуулахад үл анзаарагдам байдаг. Гэхдээ томоохон институцийн хөрөнгө оруулагчид (тэтгэврийн сан, даатгалын компани) нь ихэвчлэн идэвхтэй санал өгч, компанийн чиглэлд бодит нөлөө үзүүлдэг.

6. Эзэмших хугацаа — арилжаа ба хөрөнгө оруулалтын ялгаа

Хувьцааг та хэдэн минут, цаг, өдөр, сар, жил, эсвэл хэдэн арван жилийн турш барьж болно. Энэ хугацаа — holding period — нь зөвхөн тоон хэмжүүр биш, харин таны бүхэл бүтэн стратегийг тодорхойлох суурь юм.

Ерөнхий зарчим маш энгийн: хувьцааг хэдий чинээ удаан барина, төдий чинээ “арилжаа”-наас “хөрөнгө оруулалт” руу шилжинэ. Хэдэн минутын дотор зарж буй хүн арилжаачин, харин 10 жилийн турш барих хүн хөрөнгө оруулагч.

Богино хугацааны мөн чанар

Хэдэн өдрөөс хэдэн долоо хоног хүртэлх хугацаанд хувьцааны үнэ нь ихэвчлэн “дуу шуугианаар” хөдөлдөг — өчүүхэн мэдээ, хөрөнгө оруулагчдын сэтгэл хөдлөл, техникийн оролцогчдын ажиллагаа гэх мэт. Тэр түвшинд компанийн жинхэнэ үнэ цэн бараг өөрчлөгдөхгүй ч ханш огцом савлана. Тиймээс богино хугацааны арилжаа нь техникийн шинжилгээ, зах зээлийн сэтгэл хөдлөлийг уншиж сурахыг шаарддаг.

Урт хугацааны мөн чанар

Хэдэн жил, хэдэн арван жилийн турш үед зах зээлийн өчүүхэн “дуу шуугиан” утга алдаж, харин компанийн жинхэнэ бизнесийн өсөлт давамгайлдаг. Хэрэв компани жил бүр 15%-аар хурдацтай өсөж байвал 10 жилийн дараа компани нь 4 дахин том болсон байна — энэ өсөлт нь үнэхээр хөрөнгийн ханшид тусгагдана.

Уоррен Баффетийн алдартай үг бий: “Манай хамгийн дуртай эзэмших хугацаа бол үүрд”. Энэ нь хошигнол биш — Berkshire Hathaway 1988 онд Coca-Cola-ийн хувьцаа худалдан авч, өнөөг хүртэл барьж байгаа. 1988 онд оруулсан 1.3 тэрбум доллар нь өнөөдөр 24 тэрбум доллараас давсан байна, бас түүнээс гадна жил бүр их хэмжээний ногдол ашиг авч ирсэн.

7. Өгөөжийг хэрхэн тооцох вэ — Абсолют өгөөж ба CAGR

Хөрөнгө оруулалтаа амжилттай эсэхийг хэмжихийн тулд өгөөжөө зөв тооцож сурах нь хамгийн чухал. Хэрэв та өгөөжөө буруу тооцож байгаа бол сайн ажилласан гэж бодсон газар буруу шийдвэр гаргаж магадгүй.

Абсолют өгөөж (Absolute Return)

Хамгийн энгийн тооцоолол. Томьёо нь:

Абсолют өгөөж = (Эцсийн үнэ − Анхны үнэ) ÷ Анхны үнэ × 100

Жишээ нь та АПУ хувьцааг 4,000 төгрөгөөр худалдан авч, нэг жилийн дараа 4,800 төгрөгөөр зарсан гэвэл:

Абсолют өгөөж = (4,800 − 4,000) ÷ 4,000 × 100 = 20%

Танд 20%-ийн өгөөж олдсон. Энэ тооцоолол маш хялбар бөгөөд богино хугацаанд (1 жил доош) тохиромжтой.

Абсолют өгөөжийн сул тал — хугацаа тооцохгүй

Дараах хоёр тохиолдлыг харьцуулъя.

А тохиолдол: Та АПУ хувьцааг 4,000 төгрөгөөр аваад 1 жилийн дараа 4,800 төгрөгөөр зарж 20% олсон.

Б тохиолдол: Та Сүү хувьцааг 4,000 төгрөгөөр аваад 5 жилийн дараа 4,800 төгрөгөөр зарж 20% олсон.

Абсолют өгөөжөөр хэлвэл хоёулаа адил — 20%. Гэхдээ бодит байдалд нь огт өөр. А тохиолдолд 1 жилд 20% өсгөсөн бол Б тохиолдолд 5 жилд ердөө 20% өсгөсөн — жил тутамд ердөө дунджаар 4% орчим. Тиймээс урт хугацааны хөрөнгө оруулалт хэмжих өөр томьёо хэрэгтэй.

CAGR — Жилийн нийлмэл өсөлтийн хурд

CAGR (Compound Annual Growth Rate) гэдэг нь хөрөнгө жил тутамд тогтмол хурдтайгаар өссөн байх төсөөллийн дагуу тооцсон жилийн дундаж өгөөж юм. Томьёо нь:

CAGR = [(Эцсийн үнэ ÷ Анхны үнэ)^(1÷n)] − 1

Энд “n” нь жилийн тоо. Дээрх Б тохиолдлоор:

CAGR = [(4,800 ÷ 4,000)^(1÷5)] − 1 = (1.2)^0.2 − 1 = 0.0371 = 3.71%

Энэ нь танд жил тутамд дунджаар 3.71%-ийн өгөөж олдсон гэдгийг харуулна. Абсолют 20% хэмээх тоо тэр чигтээ зөв ч CAGR нь хугацааг тооцсон илүү бодит дүр зураг өгдөг.

Бенчмарктай харьцуулах

Зөвхөн өгөөжийн тоог тооцох нь хангалтгүй — үүнийг бенчмарктай харьцуулах нь чухал. Жишээ нь Монголд банкны жилийн хадгаламжийн дундаж хүү 12% орчим, инфляцийн түвшин 9% орчим. Хэрэв таны хөрөнгө оруулалт жилд 8%-ийн өгөөжтэй байсан бол энэ нь сайн биш — банкинд хадгалсан байсан илүү ашигтай байх байжээ. Харин 18%-ийн өгөөж олсон бол банкны хүүнээс 6 хувийн нэгжээр илүү хүчтэй ажилласан гэсэн үг.

МХБ-ийн ТОП-20 индекс нь Монголын хөрөнгийн зах зээлийн ерөнхий хөдөлгөөнийг харуулдаг бенчмарк юм. Хэрэв энэ индекс жилд 15% өссөн ч таны портфолио зөвхөн 10% өссөн бол та зах зээлээс хоцорсон. Эсрэгээр индекс 5% өсөөд та 12% олсон бол зах зээлийг ялсан гэж тооцогдоно.

8. Та хаана нь багтах вэ — хөрөнгө оруулагч уу, арилжаачин уу?

Зах зээлд орохын өмнө хариулах ёстой хамгийн чухал асуулт нь “Би хэн бэ?” гэдэг асуулт. Хариулт тань тань санхүүгийн зорилго, цаг зав, эрсдэл даах сэтгэл зүй гэсэн гурван хүчин зүйлээс хамаарна.

Хөрөнгө оруулагчийн дүр зураг

Та өдрийн ердийн ажилтай, гэр бүлтэй, бизнесийн нарийн ширийнтэй биш бол хөрөнгө оруулагчийн зам тань илүү тохиромжтой. Энэ нь долоо хоног, сар бүрд хэдхэн цаг зарцуулаад, удирдлагатай компанийн хувьцааг сонгож, тэвчээртэйгээр барьж байх стратеги. Зорилго нь 5-20 жилийн хугацаанд тогтвортой баялаг бий болгох.

Энэ замыг сонгосон хүний онцлог: тайван, тэвчээртэй, нийлмэл хүүнд итгэдэг, богино хугацааны мэдээнд сэтгэл хөдөлдөггүй, ердийн ажилдаа төвлөрч, хөрөнгийн ханшийг өдөр бүр шалгаж сууж чаддаггүй.

Арилжаачны дүр зураг

Та зах зээлд бодитоор цагаа зарцуулж чадна, хурдан шийдвэр гаргадаг, өндөр эрсдэлийг тэвчиж чаддаг бол арилжаачны зам танд илүү тохирно. Энэ нь өдөр тутамд хэдэн цаг зарцуулж, графикийг уншиж, мэдээг дагаж, шуурхай шийдвэр гаргах. Зорилго нь хэдэн өдөр, долоо хоногийн дотор зах зээлийн хөдөлгөөнөөс ашиг олох.

Энэ замыг сонгосон хүний онцлог: техникийн шинжилгээнд анхаарал, эрсдэлийн өндөр тэвчээр, бараг бүтэн цаг зарцуулах боломж, сэтгэл хөдлөлөө хянах чадвар.

Хослох арга

Олон туршлагатай зах зээлийн оролцогчид хоёр стратегийг хослуулж ажилладаг. Хөрөнгөнийхөө дийлэнхийг (75-90%) урт хугацааны хөрөнгө оруулалтад барина, харин үлдсэн хэсгийг (10-25%) арилжаа эсвэл богино хугацааны эрсдэлтэй боломжид зориулна. Энэ нь өндөр өгөөжийн боломжийг хадгалахын зэрэгцээ нийт портфолиогийн эрсдэлийг хязгаарладаг.

Шинэ хүмүүст санал болгох ерөнхий зөвлөгөө бол: хөрөнгө оруулагчийн зүгээс эхлэх. Учир нь арилжаа нь маш өндөр чадварт суурилсан үйл ажиллагаа бөгөөд олон шинэ хүн анхны 6-12 сард мөнгөө алдаж туршлагажих хэрэгтэй болдог. Урт хугацааны хөрөнгө оруулалт нь илүү хүлцэнгүй, илүү амжилт олох магадлалтай эхлэлийн цэг.

🇲🇳 Монголын нөхцөл байдалд

Монголын хөрөнгийн зах зээл олон улсын стандартын зарчмаар ажилладаг ч хэд хэдэн өвөрмөц онцлогтой бөгөөд эдгээрийг ойлгох нь манай зах зээлд оролцогч хүн бүрд чухал.

Зах зээлийн харьцангуй жижиг хэмжээ. МХБ дээр идэвхтэй арилжаалагддаг компанийн тоо цөөн, өдөр тутмын арилжааны нийт хэмжээ нь жижиг. Энэ нь хэд хэдэн үр дагавартай. Нэгдүгээрт, зах зээлийн “гүн” сул байгаа нь буюу нэг ширхэг томоохон хэлцэл хувьцааны ханшийг огцом савлуулж чаддаг. Хоёрдугаарт, заримдаа авах эсвэл зарах хүсэлтэй хүнтэй уулзахад хэдэн өдөр шаардагддаг (хөрвөх чадвар муу).

Институцийн хөрөнгө оруулагчдын хязгаарлагдмал оролцоо. Хөгжингүй зах зээлд тэтгэврийн сан, даатгалын компани, хөрөнгийн менежментийн компани зэрэг институцийн хөрөнгө оруулагчид нь нийт арилжааны 60-80%-ийг эзэлдэг. Монголд энэ хувь хамаагүй бага бөгөөд иргэдийн жижиг хувьцаа эзэмшил голлон оролцдог. Энэ нь зах зээлийн хэлбэлзлийг өндөр болгох нэг шалтгаан.

МХБ-ийн арилжааны цаг. Монголд биржийн арилжаа ердийн өдрүүдэд өглөөний 10:00-аас өдрийн 14:00 хүртэл явагддаг. Энэ нь олон улсын зах зээлтэй харьцуулахад богино хугацаа бөгөөд гэнэтийн мэдээний нөлөөлөл хуримтлагдсан байх боломжтой. Хэрэв АНУ-ын зах зээл өчигдрөөс хойш огцом унасан бол МХБ нээгдэнгүүт хариу үйлдэл харьцангуй хүчтэй илэрхийлэгддэг.

Брокерийн данс нээх энгийн байдал. Сүүлийн жилүүдэд Монголд брокерийн данс нээх процесс маш хялбар болсон. Голомт Капитал, БиДиСек, Ард Капитал, ТДБ Капитал, Стандарт Инвестмент зэрэг үнэт цаасны компаниудын ихэнх нь онлайнаар, хагас цагийн дотор данс нээж арилжаа хийх боломж олгож байна. Энэ нь иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх гол хүчин зүйл болсон.

Гадаад хөрөнгийн боломжууд. Сүүлийн үед монгол иргэд гадаадын зах зээл (АНУ-ын NYSE, NASDAQ) дээр хөрөнгө оруулах боломж нээлттэй болсон. Зарим брокерууд олон улсын платформоор дамжуулан Apple, Microsoft, Tesla гэх мэт компанийн хувьцаа худалдан авах боломж олгодог. Гэхдээ энэ нь валютын ханшийн эрсдэл, татварын нэмэлт асуудлуудтай ирэх тул судалж байж шийдвэр гаргах хэрэгтэй.

Ил тод байдлын асуудлууд. Монголын олон компанийн санхүүгийн тайлагналт олон улсын стандартад хүрсэн ч практикт мэдээллийн ил тод байдал, хугацаандаа гаргах, зөв танилцуулах талаар сайжрах ёстой зүйл олон. СЗХ болон МХБ хууль зүйн орчинг чангалж байгаа ч хөрөнгө оруулагч талаас ч идэвхтэй байх ёстой.

Гол нэр томьёо

Бодит жишээ — Болор, Энхбаяр хоёрын ялгаатай зам

Хоёр найз — Болор, Энхбаяр хоёр — нэг өдөр МХБ-ийн “Сүү” ХК-ийн хувьцааг 4,000 төгрөгөөр 100 ширхэг тус тус худалдан авжээ. Хоёулаа адилхан 400,000 төгрөг хийсэн ч ирээдүйн зам нь огт өөр болж хувирна.

Болор — арилжаачны зам: Болор зах зээлийн график, мэдээг өдөр бүр дагана. Худалдаж авснаас 12 хоногийн дараа Сүүгийн ашгийн тайлан гарч, ханш 4,400 төгрөгт хүрсний дараа Болор зарж 40,000 төгрөгийн ашиг олжээ. Энэ нь 12 хоногт 10%-ийн өгөөж, маш сайн дүн.

Болор үргэлжлүүлэн арилжаа хийнэ. Тэр жилийн турш 18 удаа арилжаа хийсэн. 11 нь ашигтай, 7 нь алдагдалтай. Жилийн эцсийн нийт ашиг нь 38%, гэхдээ түүнээс брокерийн шимтгэл (нийт 8 удаа гүйлгэснийх 5%), татвар (10%) хасахад цэвэр ашиг нь 23% орчим. Энэ нь сайн боловч их хэдэн зуун цаг зарцуулж, маш олон стресс мэдэрсэний дараа олсон үр дүн.

Энхбаяр — хөрөнгө оруулагчийн зам: Энхбаяр Сүү компанийн санхүүгийн тайлан, бизнесийн загварыг сайтар судалж, “энэ компани цаашид олон жил тогтвортой өсөх боломжтой” гэж дүгнэн худалдан авсан. Тэр өдөр тутмын ханшийг харахгүй, харин жилд хоёр удаа л дансаа шалгана. Жилийн дунд хувьцааны ханш 3,600 төгрөг хүртэл буурч, түүний нийт хөрөнгө 360,000 төгрөг боллоо. Хэдийгээр алдагдалтай байгаа ч Энхбаяр зарахгүй.

Жилийн төгсгөлд Сүүгийн ханш 4,500 төгрөгт сэргэж, Энхбаяр 12.5%-ийн ашиг олсон болно. Үүнийг гадна жилийн ногдол ашиг 200 төгрөгт хувьцаа тутамд олсон — нэмэлт 20,000 төгрөг буюу 5%-ийн өгөөж. Нийт жилийн өгөөж: 17.5%, татвар хасахад 16% орчим. Болоройнхоос бага ч Энхбаяр зөвхөн нийт 4 цаг зарцуулж, ямар ч стрессгүй ажилласан.

5 жилийн дараа: Болор үргэлжлүүлэн арилжаа хийсэн боловч сүүлийн жил хүчтэй уналт байсан үед 25%-ийн алдагдал хүлээж, 5 жилийн нийт өгөөж нь жилд 12% орчмоор тогтсон. Энхбаяр Сүүгийн хувьцааг үргэлжлүүлэн барьж, тус компани олон улсад тэлж амжилттай явсаны үр дүнд хувьцааны ханш 9,200 төгрөгт хүрсэн. Энхбаярын 400,000 төгрөг нь 920,000 төгрөг болсон — жилд CAGR-аар 18%, дээр нь жил тутмын ногдол ашиг.

Энэ жишээ нь “хэн нь зөв” гэдгийг шийдэхгүй. Хоёр зам хоёулаа боломжтой. Зөвхөн ялгаа нь хүн бүр өөрийн нөхцөл, чадвар, цаг завт тохирсон замыг сонгох хэрэгтэй гэдэгт оршино.

Зайлсхийх алдаанууд

1. Богино хугацааны мэдрэмжид дийлдэх. Зах зээл нэг өдөр 5%-аар буухад тэр даруй “бүгдийг зарна” гэж сандрах нь хамгийн нийтлэг алдаа. Урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын стратегитай хүн ийм өдрийн хэлбэлзлийг тоохгүй байх ёстой. Урт хугацаанд зах зээл олон удаа 10-30%-аар буусан ч эцэст нь сэргэсэн түүх олонтой.

2. Бүх мөнгөө нэг хувьцаанд хийх. “Энэ компани сайн” гэж бодоод бүх мөнгөө нэг хувьцаанд хийх нь портфолиогийн зарчмыг зөрчдөг. Хичнээн “сайн” харагдах ч ямар ч компанид давтагдашгүй эрсдэл (компанийн дотоод асуудал, удирдлагын алдаа, гэх мэт) бий. Хамгийн багадаа 5-10 өөр компани, өөр өөр салбарт тарааж байршуулах нь зүйтэй.

3. Богино хугацааны өндөр өгөөжид авталцах. “Энэ хувьцаа нэг сард 50% өслөө” гэсэн мэдээ сонсоод тэр даруй худалдан авах нь FOMO (fear of missing out) буюу “боломж алдах айдас”-ын илрэл. Ийм өсөлтүүд ихэвчлэн дуусаж, дараа нь огцом буурдаг. “Үнэ өссөнөөр нь ороход үнэ буурснаар нь гарах” гарын авлагы аюултай.

4. Зөвхөн ханшийг харах, бизнесийг харахгүй байх. Олон шинэ хүмүүс ханшийн график нь сайн харагдаж байгаа эсэхэд л анхаарал хандуулдаг. Гэхдээ урт хугацаанд хувьцааны ханшийг тогтоодог зүйл нь тухайн компанийн бизнесийн чанар. Бизнесийн загвар, ашигт ажиллагаа, өрсөлдөөний давуу тал, удирдлагын чадварыг ойлгохгүйгээр зөвхөн ханшийг дагах нь эртхэн хожуу алдагдалд хүргэдэг.

5. CAGR-ыг абсолют өгөөжтэй андуурах. “Манай хувьцаа 5 жилийн дотор 100% өссөн” гэж бахархах нь өрөөсгөл — энэ нь жилд ердөө 14.9%-ийн дундаж өсөлт. Олон улсын зах зээлийн индексүүд (S&P 500) урт хугацаанд жилд 10-12% өссөн түүхтэй. Тиймээс өөрийнхөө өгөөжийг бенчмарктай харьцуулж, CAGR-аар тооцоолж байх хэрэгтэй.

6. Брокерийн шимтгэлийг тооцохгүй байх. Олон арилжаачин маш олон гүйлгээ хийнэ — гэхдээ хэдэн хувийн брокерийн шимтгэл нийт ашигтай харьцуулахад “цаасан дээр” сайн харагдсан өгөөжийг бараг бүгдийг нь идэж дуусгадаг. Жилд 50 удаа арилжаа хийж, удаа бүрд 0.5%-ийн шимтгэл төлвөл нийт 25% — энэ бол маш том дүн юм.

7. Сэтгэл хөдлөлөөр хувьцаа худалдан авах. “Найз минь авлаа”, “сайн брэнд учраас”, “телевизээр сурталчилж байсан” гэх мэт сэтгэл хөдлөлийн шалтгаанаар хөрөнгө оруулах нь хамгийн үнэтэй алдаануудын нэг. Аливаа худалдан авалт өмнө бичсэн, тодорхой шалгуурт тулгуурласан байх ёстой.

Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд

Монголын Хөрөнгийн Бирж: Арилжааны журам, бүртгэлтэй компаниудын мэдээлэл, өдөр тутмын ханш. mse.mn

Санхүүгийн Зохицуулах Хороо: Үнэт цаасны зах зээлийн зохицуулалт, хөрөнгө оруулагчдын эрх. frc.mn

Үнэт Цаасны Төв Хадгаламжийн Төв: Хувьцааны эзэмшилийн бүртгэл, шилжүүлэг, хадгалалт. mcsd.mn

Investopedia: Stock Market Basics, Trading Strategies, CAGR Calculation. investopedia.com

Benjamin Graham: “The Intelligent Investor” — Уоррен Баффетийг “минийг хүмүүжүүлсэн ном” гэж нэрлэдэг хөрөнгө оруулалтын сонгодог ном.

Burton Malkiel: “A Random Walk Down Wall Street” — Үр дүнт зах зээлийн онол ба индексийн хөрөнгө оруулалтын логик.