7. Хөрөнгийн зах зээлийн индекс (The Stock Market Index)

Хөрөнгийн зах зээлХичээл 7 / 8Хугацаа · 25 мин

Хэрэв би танаас “Улаанбаатар хотын замын түгжрэл яг одоо ямар байна вэ?” гэж асуувал та яаж хариулах вэ? Та хотын гудамж, уулзвар бүрийг нэгбүрчлэн очиж шалгахгүй нь ойлгомжтой. Үүний оронд Энхтайваны өргөн чөлөө, Нарны зам, Туулын тойруу зэрэг хотын хамгийн гол, ачаалалтай хэдхэн замыг хараад “хотын хөдөлгөөн маш их түгжрэлтэй байна” эсвэл “хөдөлгөөн хэвийн байна” гэж дүгнэх болно. Хотын бүх зам нэгэн зэрэг нөхцөлтэй байх ёстой биш — гол судаснууд нь яаж байна, тэр нь бүхэлдээ зах зээлийн дүр зургийг хангалттай төлөөлж чадна.

Хөрөнгийн зах зээл дээр үүнтэй яг ижил зүйл болдог. Хөрөнгийн бирж дээр олон зуун, мянган компани бүртгэлтэй байдаг. Хэн нэгэн танаас “өнөөдөр зах зээл ямар байна вэ?” гэж асуухад та компани бүрийн хувьцааны ханшийг нэгбүрчлэн шалгах боломжгүй юм. Энэ хичээлд бид яг энэ асуудлыг шийдсэн санхүүгийн ертөнцийн нэгэн гайхалтай шийдэл — хөрөнгийн зах зээлийн индексийн тухай судална.

1. Индекс гэж юу вэ — зах зээлийн “халууны шил”

Зах зээлийн ерөнхий төлөв байдлыг төлөөлж чадах цөөн тооны, хамгийн чухал, хамгийн том компаниудыг сонгон багцалж нэгтгэн тооцдог. Энэхүү багцалсан, зах зээлийн мэдрэмжийг илэрхийлэгч хэмжүүрийг “Хөрөнгийн зах зээлийн индекс” (Stock Market Index) гэж нэрлэдэг. Маш энгийнээр хэлбэл, индекс бол олон компанийн ханшийг нэг тоо болгон нэгтгэж, “зах зээл өнөөдөр өсч байна уу, унаж байна уу” гэдэг асуултад секундын дотор хариулдаг хэмжүүр юм.

Индексийг “халууны шил”-тэй адилтган үздэг. Хүний биеийн температурыг хэмжихэд бүх эрхтэнг нэг бүрчлэн шалгах шаардлагагүй — нэг градусны өсөлт нь биеийн дотор юу болж байгааг ерөнхийдөө хангалттай харуулна. Үүнтэй адил индексийн хөдөлгөөн нь зах зээлд оролцогчдын хүлээлт, сэтгэл зүй, эдийн засгийн чиг хандлагыг шууд илтгэдэг.

Өсөлт = өөдрөг хүлээлт. Хэрэв индекс өсөж байвал зах зээлийн оролцогчид эдийн засаг, бизнесийн ирээдүйд өөдрөг (Bullish) хандаж байна гэсэн үг. Энэ “буллиш” гэдэг нэр томьёо нь үхэр (bull) амьтан хямралд орох үедээ эвэрээ доороос дээш зэрбэлдэг хөдөлгөөнөөс гаралтай. Үнэ нь дээшээ дайрна.

Уналт = гутранги хүлээлт. Эсрэгээр индекс унаж байвал зах зээл гутранги (Bearish) хүлээлттэй байна. “Беариш” гэдэг нь баавгай (bear) хямралд орох үедээ сарвуугаа дээрээс доош хийдэг хөдөлгөөнөөс гаралтай. Үнэ доошоо дайрна.

Гэхдээ индекс зөвхөн “одоо” гэдэг асуултанд хариулахаас илүү ажил гүйцэтгэдэг. Урт хугацаанд индексийн график нь тухайн орны эдийн засгийн хөгжлийн бараг бүрэн дүр зургийг харуулдаг. АНУ-ын S&P 500 индекс нь 1957 онд эхлэхэд 386 пунктаар үнэлэгдэж байсан бол 2024 он гэхэд 5,000 пунктаас давжээ — энэ нь АНУ-ын эдийн засаг тэр хугацаанд хэр хурдтай өссөнийг гайхалтай харуулдаг.

2. Олон улсын алдартай индексүүд — дэлхийн зах зээлийн гол хэмжүүрүүд

Дэлхийн томоохон хөрөнгийн зах зээл бүр өөрийн гэсэн “халууны шил” буюу үндсэн индекстэй. Эдгээр нь зөвхөн тухайн орны зах зээлийг төлөөлөхгүй, ихэвчлэн дэлхийн эдийн засгийн ерөнхий чиглэлийг тогтоогч хэмжүүр болж ажилладаг.

S&P 500 (АНУ)

S&P 500 бол дэлхийн хамгийн алдартай хөрөнгийн зах зээлийн индекс. АНУ-ын зах зээлд бүртгэлтэй хамгийн том 500 компанийг (Apple, Microsoft, Amazon, Google, Tesla, JPMorgan, гэх мэт) багтаасан. S&P Global Ratings агентлаг 1957 онд үүсгэн байгуулсан. Энэхүү индекс нь дэлхийн хөрөнгө оруулалтын ертөнцийн хамгийн чухал бенчмарк бөгөөд олон триллион долларын хөрөнгийг хяналтан байдаг.

Dow Jones Industrial Average (АНУ)

1896 онд үүсгэн байгуулагдсан, дэлхийн хамгийн анхны хөрөнгийн зах зээлийн индексүүдийн нэг. Зөвхөн 30 томоохон компанийг багтаасан тул хамгийн өргөн төлөөлөл биш ч түүхэн ач холбогдол асар их. Хэвлэл мэдээллүүд “Уолл Стрит ийм юм болов” гэж яриа эхлэхдээ ихэвчлэн Dow Jones-ийг хэлж байгаа.

NASDAQ Composite (АНУ)

NASDAQ хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй 3,000+ компанийг багтаасан индекс. Технологийн компаниуд (Apple, Microsoft, Google, Meta, Nvidia) давамгайлдаг тул “технологийн салбарын мэдрэмжийн хэмжүүр” гэж хэлж болно. NASDAQ-ийн өсөлт ихэвчлэн дэлхийн технологийн салбарт өөдрөг хүлээлт байгааг илтгэдэг.

FTSE 100 (Их Британи)

Лондонгийн хөрөнгийн биржид (LSE) бүртгэлтэй хамгийн том 100 компанийг багтаасан. “Footsie” гэж дуудагддаг. Британи болон Европын зах зээлийн төлөв байдлыг харуулах гол индекс юм.

Nikkei 225 (Япон)

Токиогийн биржид бүртгэлтэй 225 компанийг багтаасан Японы үндсэн индекс. Toyota, Sony, SoftBank зэрэг компаниуд давамгайлдаг. Ази-Номхон далайн бүсийн зах зээлийн төлөвийн чухал хэмжүүр.

Hang Seng (Хонг Конг)

Хонг Конгийн биржид бүртгэлтэй хамгийн том компаниудыг багтаасан индекс. Хятад болон бусад орнуудын компаниудын зэрэгцээ. Ази-номхон далайн бүсийн төлөв байдлыг харуулдаг.

SSE Composite (Хятад)

Шанхайн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй бүх компанийг багтаасан Хятадын үндсэн индекс. Хятадын эдийн засгийн хөдөлгөөнийг хамгийн ойр харуулдаг хэмжүүр.

MSE Top 20 (Монгол)

Монголын Хөрөнгийн Биржид бүртгэлтэй хамгийн идэвхтэй, зах зээлийн үнэлгээгээрээ хамгийн том 20 компанийг багтаасан Монголын үндсэн индекс. APU, Сүү, Гов, Эрдэнэс Тавантолгой, ЛэндМН зэрэг компаниуд тогтмол энэ индекст байдаг. Сонголт нь жилд тогтсон хугацаанд шинэчлэгддэг бөгөөд хувьцааны идэвх, зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадварт тулгуурлан тооцогдоно.

3. Индексийн практик хэрэглээ — дөрвөн үндсэн зорилго

Индексийг зөвхөн “өнөөдөр зах зээл улаан байна уу, ногоон байна уу” гэдгийг харах мэдээллийн зориулалтаар ашиглахаас гадна санхүүгийн ертөнцөд дөрвөн үндсэн зорилгоор ашигладаг. Тус бүрийг нь нарийн харцгаая.

А. Мэдээлэл (Information)

Эхний бөгөөд хамгийн нийтлэг хэрэглээ. Индекс нь зах зээлийн ерөнхий чиг хандлага, эрүүл мэндийг хэмжих “халууны шил” болдог. Өглөө бүр мэдээ үзэхэд “Өчигдөр S&P 500 индекс 1.2%-аар өслөө” гэх мэт мэдээ сонссон бол энэ нь “АНУ-ын зах зээлийн ерөнхий байдал хүчтэй сайжирсан” гэсэн утгатай.

Индексийн мэдээлэл нь зөвхөн өнөөгийн төлөвийг харуулахаас илүү хэрэглээтэй — урт хугацааны графикаар тухайн орны эдийн засгийн циклийг ажиглах боломжтой. 2008 оны санхүүгийн хямралын үед S&P 500 индекс 50%-иар буурсан, 2020 оны Covid хямралын үед нэг сард 30%-иар буурсан гэх мэт жишээ нь зах зээлийн түүхэн үйл явдлуудтай шууд холбоотой.

Б. Жишиг үзүүлэлт (Benchmarking)

Энэ бол индексийн хамгийн чухал практик хэрэглээний нэг. Хөрөнгө оруулалтын сангууд эсвэл хувь хүмүүс өөрийн багцын өгөөжийг индекстэй харьцуулж, хэр сайн ажиллаж байгаагаа дүгнэдэг.

Жишээлбэл та сүүлийн жилд хувьцаанд хийсэн хөрөнгө оруулалтаас 12% олжээ. Энэ сайн үр дүн үү? Зөвхөн тоонд харахад “12% бол сайн” мэт боловч зах зээлийн контексттэй харьцуулахгүйгээр шууд дүгнэх боломжгүй. Хэрэв нэг хугацаанд MSE Top 20 индекс 25% өссөн бол таны 12% бол ӨӨРӨӨ зах зээлээс хагасаас бага үр дүн — өөрөөр хэлбэл та зах зээлийг ялаагүй, харин хоцорсон. Эсрэгээр индекс зөвхөн 5% өссөн бол таны 12% бол хүчтэй илүү гарсан үр дүн.

Энэ концепцийг “alpha” гэж нэрлэдэг. Alpha = Таны өгөөж − Бенчмаркийн өгөөж. Эерэг alpha нь зах зээлийг ялсан гэсэн үг, сөрөг alpha нь зах зээлээс хоцорсон гэсэн үг. Дэлхийн ихэнх идэвхтэй удирдагдсан хөрөнгө оруулалтын сангууд урт хугацаанд эерэг alpha үүсгэхэд маш хэцүү байдгийг судалгаагаар тогтоосон.

В. Арилжаа (Trading)

Индекс зөвхөн харах юм биш — өөрөө арилжаалагдах хөрөнгийн хэрэгсэл болж чаддаг. Энэ нь үүсмэл санхүүгийн хэрэгслүүдээр (derivatives) хэрэгждэг. Хамгийн алдартай нь:

Index Futures (фьючерс): “Тогтсон ирээдүйн өдөр индексийг тогтсон үнээр худалдан авах/зарах гэрээ”. Хэрэв та индекс өсөх гэж бодож байвал фьючерс худалдан авч ашиг олж болно. Унах гэж бодож байвал зарж ашиг олж болно.

Index Options (опшн): “Тогтсон үнээр индексийг ирээдүйд худалдан авах/зарах эрх (үүрэг биш)”. Опшн нь фьючерсээс илүү уян хатан, гэхдээ илүү нарийн.

Индексийн арилжаа нь дэлхийн нэгж компанийн хувьцаатай харьцуулахад хөрвөх чадвар хамгийн өндөртэй санхүүгийн хэрэгслүүдийн нэг. Тэрбум долларын хэлцэл нэг секундын дотор гүйцэтгэгдэх боломжтой.

Г. Эрсдэлээс хамгаалах (Hedging)

Хөрөнгө оруулагчид өөрийн багцыг зах зээлийн гэнэтийн уналтаас (systematic risk) хамгаалахын тулд индексийг ашиглан эрсдэлээ хаах боломжтой. Энэ нь “hedge” гэж нэрлэгддэг.

Жишээ нь та портфолиондоо 100 сая төгрөгийн янз бүрийн хувьцаа эзэмшиж байгаа гэж бодъё. АНУ-д удахгүй сонгууль болох гэж байгаа учир зах зээл хэлбэлзэх вий гэж эмээх. Та өөрийн багцаа зарахыг хүсэхгүй байгаа боловч уналтын эсрэг хамгаалал хэрэгтэй. Энэ үед индексийн фьючерс зарж (short хийж) болно. Хэрэв зах зээл унавал таны багц алдагдална ч индексийн short позицоос ашиг олно. Хоёр дүн хооронд нөхцөж нийт алдагдалыг бууруулдаг.

Hedging бол маш дэвшилтэт стратеги бөгөөд эхлэн орохын өмнө гүн гүнзгий ойлголт шаарддаг. Гэхдээ томоохон институцийн хөрөнгө оруулагчдын өдөр тутмын ажлын чухал хэсэг.

4. Индексийг хэрхэн тооцдог вэ — Free-float Market Cap арга

Индексийг тооцоолох хэд хэдэн арга байдаг ч өдгөө дэлхий дахинд хамгийн өргөн ашиглагддаг арга бол Чөлөөт эргэлтийн зах зээлийн үнэлгээний арга (Free-float Market Capitalization method) юм. S&P 500, FTSE 100, Nikkei 225, MSE Top 20 гээд олонх том индекс нь яг энэ аргаар тооцогддог.

Алхам 1 — Зах зээлийн үнэлгээ тооцох

Эхлээд тухайн компанийн нийт зах зээлийн үнэлгээ (Market Cap) тооцно:

Market Cap = Нийт хувьцааны тоо × Хувьцааны өнөөгийн ханш

Жишээ нь APU ХК нь нийт 1.05 тэрбум хувьцаа гаргасан, нэг ширхгийн ханш нь 4,500 төгрөг бол:

APU Market Cap = 1,050,000,000 × 4,500 = 4.725 их наяд төгрөг

Алхам 2 — Free-float тогтоох

Дараа нь нийт хувьцаанаас зөвхөн олон нийтэд чөлөөтэй арилжаалагдаж буй хувьцааны хэсгийг ялгаж авна. Үүсгэн байгуулагчид, төрийн өмчит хувь, ажилтнуудын хязгаарлагдмал хувьцаа, болон стратегийн хөрөнгө оруулагчдын барьж буй хувь нь чөлөөт арилжаанд оролцдоггүй учир хасагдана.

Жишээ нь APU-ийн 1.05 тэрбум хувьцааны 60% нь үүсгэн байгуулагчид, төрийн өмчид байдаг бол free-float нь зөвхөн 40% — 420 сая хувьцаа л чөлөөтэй арилжаалагдана. Тооцоонд орох хувьцааны үнэлгээ нь:

APU Free-float Market Cap = 420,000,000 × 4,500 = 1.89 их наяд төгрөг

Алхам 3 — Жин (weight) тогтоох

Энэхүү free-float өндөртэй, зах зээлийн үнэлгээгээрээ том компаниуд нь индекс дотор илүү их “жин” дарж, индексийн хөдөлгөөнд илүү хүчтэй нөлөөлдөг. Энэ нь маш чухал зарчим — зах зээлд том нөлөөтэй компаниуд индекст ч том нөлөөтэй байх ёстой.

Жишээ нь хийсвэр зах зээлд 5 компани байгаа гэе. Тэдний free-float market cap нь дараах байдалтай:

Үүний утга нь A компанийн ханш 10%-аар өсвөл индекст 5% (10% × 50%) нөлөөтэй өснө. Харин E компанийн ханш 10%-аар өсвөл индекст ердөө 0.25% (10% × 2.5%) л нөлөөтэй өснө. Хүлээн зөвшөөрөгдсөн зүй тогтол: том компанийн ганц өдрийн хэлбэлзэл нь жижиг компанийн хэдэн өдрийн хэлбэлзлээс илүү нөлөөтэй.

Алхам 4 — Эхлэлийн утга тогтоох

Бүх индекст эхлэлийн “суурь утга” (base value) тогтоосон байдаг. Жишээ нь S&P 500 нь 1957 оны 3 сард 100 пунктаас эхэлжээ. MSE Top 20 ч өөрийн эхлэлийн цэгтэй. Индексийн өнөөгийн утга нь яг тэр эхлэлийн өдрөөс хойшхи нийт өсөлт/уналтыг харуулна.

Жишээ нь индекс 1,000 пунктаас эхэлж, өнөөдөр 1,500 пунктэд хүрсэн бол энэ нь зах зээлийн үнэлгээ эхлэлээс хойш 50%-аар өссөн гэдгийг илтгэнэ.

5. Салбарын индексүүд — нарийн чиглэлийн хэмжүүрүүд

Ерөнхий зах зээлийн индексээс гадна зөвхөн тодорхой нэг салбарын төлөв байдлыг харуулсан индексүүд байдаг. Эдгээр нь “салбарын халууны шил” болж ажилладаг бөгөөд үе шатнуудад янз бүрийн салбарт юу болж буйг ажиглах боломж олгодог.

Яагаад салбарын индекс хэрэгтэй вэ?

Заримдаа ерөнхий зах зээлийн индекс өсөж байхад тодорхой салбар нь буурч магадгүй, эсвэл эсрэгээр. Жишээ нь 2022 онд АНУ-ын S&P 500 индекс 19% буурсан үед эрчим хүчний салбарын индекс 60%-аар өссөн — учир нь Орос-Украины дайнаас үүдэн газрын тосны үнэ огцом өссөн. Хэрэв та зөвхөн ерөнхий индекст харж байсан бол эрчим хүчний салбарын гайхалтай боломжийг олж харахгүй байх байсан.

Олон улсын алдартай салбарын индексүүд

S&P 500 Energy: АНУ-ын эрчим хүчний компаниудыг (ExxonMobil, Chevron, ConocoPhillips гэх мэт) багтаасан. Газрын тос, байгалийн хийн үнийн чиг хандлагатай хүчтэй холбоотой.

S&P 500 Information Technology: Технологийн салбарын индекс. Apple, Microsoft, Nvidia, Cisco гэх мэт компанийг багтаасан.

S&P 500 Financials: Банк, даатгал, хөрөнгийн менежментийн компаниуд (JPMorgan, Bank of America, Goldman Sachs гэх мэт).

S&P 500 Health Care: Эрүүл мэнд, эмийн үйлдвэрлэлийн компанид (Johnson & Johnson, Pfizer, UnitedHealth гэх мэт).

Монголын салбарын индексүүд

Монголын зах зээлд салбарын индексийн систем хараахан Олон улсын зэрэгцэхүйц төлөвшөөгүй ч сүүлийн жилүүдэд МХБ хэд хэдэн салбарын индекс гаргаж эхэлсэн. Уул уурхай, банк санхүү, хөдөө аж ахуй, барилгын материал зэрэг гол салбаруудыг тус тусад нь хэмжих ажил өрнөж байна. Эдгээр нь ялангуяа Монголын эдийн засгийн бүтэцийг харгалзан үзвэл маш чухал — манай улсын эдийн засаг уул уурхайгаас хэт хамааралтай учраас уул уурхайн салбарын индекс ерөнхий MSE Top 20-той ойролцоо хөдөлгөөнтэй байх нь олонтаа.

6. Индексийн фонд — индекст шууд хөрөнгө оруулах

Индекс бол зөвхөн хэмжүүр биш — өөрөө хөрөнгө оруулалтын хэрэгсэл болж чаддаг. Үүний хамгийн нийтлэг хэлбэр нь индексийн фонд (Index Fund) ба ETF (Exchange-Traded Fund) юм.

Индексийн фонд гэж юу вэ?

Индексийн фонд бол тодорхой индексийг (жишээ нь S&P 500-г) тусган дагахаар бүтээгдсэн хөрөнгө оруулалтын сан. Фонд нь индекст багтсан бүх компанийн хувьцааг ижил жинээр худалдан авч, тэр индексийн өгөөжийг хуулбарлахыг зорьдог.

Жишээ нь S&P 500 индексийн фонд нь Apple, Microsoft, Amazon, Google гээд бүх 500 компанийн хувьцааг тус тусын жингээр эзэмшинэ. Фондын нэгж эзэмшсэн хөрөнгө оруулагч хэрэг дээрээ S&P 500-ын бүх 500 компанид нэг дор хөрөнгө оруулсан болж байна.

ETF — индексийн фондын хөнгөн хувилбар

ETF нь индексийн фондтой бараг ижил ажилладаг боловч хөрөнгийн биржид хувьцаа шиг өдөр бүр арилжаалагддаг. Жижиг хөрөнгө оруулагчдад ялангуяа тохиромжтой — өндөр оролцоо шаардлагагүй, хөрвөх чадвар өндөр.

Дэлхийд хамгийн алдартай ETF-үүд: SPY (S&P 500-г дагана), QQQ (NASDAQ 100-г дагана), VTI (АНУ-ын бүх зах зээлийг дагана). Эдгээр ETF-үүд нь өдөр бүр тэрбум доллараар арилжаалагддаг.

Яагаад идэвхгүй стратеги ялдаг вэ?

Сүүлийн 30 жилийн судалгаагаар идэвхтэй удирддаг ихэнх хөрөнгө оруулалтын сангууд индексийг урт хугацаанд ялаж чаддаггүй гэдэг гайхалтай үнэн илэрхий болсон. Шалтгаан нь хоёр: эхнийх нь идэвхтэй удирдлагын сан өндөр шимтгэл (1-2% жилд) авдаг бол индексийн фонд бараг 0.05-0.1%-ийн шимтгэлтэй. Хоёр дахь нь зах зээлийг тогтмол ялах нь маш хэцүү — бүр мэргэжлийн менежерүүд ч энэ дайнд олонхдоо ялагддаг.

Уоррен Баффет 2007 онд нэг сонирхолтой бооцоо тавьсан. Тэр S&P 500-ын индексийн фонд нь дараагийн 10 жилд ямар ч idэвхтэй удирдагдсан hedge fund-аас илүү гарна гэж 1 сая доллар бооцоо тавьсан. 2017 онд бооцоо дуусахад үнэхээр индексийн фонд илүү гарч, Баффет бооцоог ялсан. Энэ нь идэвхгүй индексийн стратегийн хүчийг олон нийтэд харуулсан түүхэн жишээ.

🇲🇳 Монголын нөхцөл байдалд

Монголын хөрөнгийн зах зээлийн индексийн систем сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй хөгжиж байгаа ч хөгжингүй орнуудтай харьцуулахад хэд хэдэн өвөрмөц онцлогтой бөгөөд эдгээрийг ойлгох нь манай зах зээлд оролцох хүнд маш чухал.

MSE Top 20 — гол хэмжүүр. Монголын Хөрөнгийн Биржид бүртгэлтэй хамгийн идэвхтэй 20 компанийг багтаасан энэ индекс нь манай зах зээлийн ерөнхий байдлыг хэмжих хамгийн чухал хэрэгсэл. Сонголт нь жилд 2 удаа шинэчлэгддэг бөгөөд хувьцааны идэвх, зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар, чөлөөт эргэлтийн хувь зэрэг шалгуурт тулгуурлан тогтоогддог.

Индексийн төвлөрлийн асуудал. Монголын зах зээлийн нэг сул тал бол хэдхэн томоохон компани (APU, Эрдэнэс Тавантолгой, Гов гэх мэт) индексийн нэлээд хувийг эзэлдэг явдал. Энэ нь индекст эдгээр компанийн нөлөөлөл хэт өндөр гэдгийг илтгэдэг — нэг компанийн ганц өдрийн мэдээ индексийг 5-10%-аар хөдөлгөж чадна. Олон улсын зах зээлд индекст багтсан хэн ч 5%-аас хэтрэхгүйг (S&P 500-д “5% cap” зарчим бий) баталгаажуулсан байдаг бол Монголд ийм хязгаарлалт хараахан хатуу биш.

Хөрвөх чадварын асуудал. MSE Top 20-д багтсан 20 компанийн нийт хувьцаа нь өдөр тутамд бүгд идэвхтэй арилжаалагддаггүй. Зарим нь нэг өдөрт бараг хэлцэлгүй байх тохиолдол бий. Энэ нь индексийн өдрийн өөрчлөлтийг бодит зах зээлийн хүлээлтийг бүрэн төлөөлдөггүй болгодог.

Индексийн фонд бараг алга. Монголд жинхэнэ индексийн фонд эсвэл MSE Top 20-г дагасан ETF хараахан үндсэндээ алга. Гадаадын зах зээл дээр индексийн фонд нь хувийн хөрөнгө оруулагчдын хамгийн нийтлэг сонголт болсон бол Монголын иргэд “индекстэй хөрөнгө оруулалт хийе” гэсэн шууд боломжгүй. Гадаад брокероор дамжуулан S&P 500 ETF (SPY) гэх мэтээр гадаадын индексүүд рүү хөрөнгө оруулах боломж бол бий.

Сэтгүүлзүйн хэрэглээ. Эдийн засгийн мэдээний хэвлэлд “MSE Top 20 өчигдөр X%-аар өслөө” гэх мэдээ улам бүр түгээмэл болж байгаа нь иргэдийн санхүүгийн боловсрол сайжирч байгаагийн нэг шинж. Гадаадын ихэнх орнуудад иргэд өдөр тутам S&P 500-ын утгыг анзаардаг шиг Монголд ч MSE Top 20 ийм байдалд орох ёстой.

Цаашдын төлөв. МХБ-ийн менежмент сүүлийн жилүүдэд индексийн системийг хөгжүүлэх ажилд ихээр анхаарал хандуулж байна. Цаашид салбарын индексүүд нэмэгдэх, индексийн фонд бий болох, мөн олон улсын стандарттай нийцсэн методологи нэвтрэх боломжтой.

Гол нэр томьёо

Бодит жишээ — Жижиг индекс хэрхэн ажилладаг

Ойлголтыг бэхжүүлэхийн тулд бодит тоонд тулгуурласан жижиг индексийн жишээ үзье. Хийсвэр “Монгол Top 5” гэдэг 5 компанитай индекс үүсгэе.

1-р өдөр (эхлэлийн өдөр):

Эхлэлийн өдөр бид индексийн утгыг 1,000 пункт гэж тогтооно.

2-р өдөр — APU-гийн ханш 5%-аар өслөө (4,500 → 4,725 төгрөг). Бусад нь өөрчлөгдөөгүй.

APU-гийн жин 42% × ханшийн өсөлт 5% = индекст 2.1%-ийн нөлөө. Индекс шинэ утга: 1,000 × 1.021 = 1,021 пункт.

3-р өдөр — Гов 10%-аар буурсан, бусад нь өөрчлөгдөөгүй.

Гов-ын жин 18.7% × ханшийн уналт −10% = индекст −1.87%-ийн нөлөө. Индекс шинэ утга: 1,021 × 0.9813 = 1,002 пункт.

Энэ жишээгээр харахад том жинтэй компанийн ганц өдрийн хөдөлгөөн нь индексийг бодитоор хөдөлгөж чадна. APU-гийн 5%-ийн өсөлт 21 пунктыг нэмэхэд, Гов-ын 10%-ийн уналт 19 пунктыг хасжээ. Хэрэв эсрэгээр Монос компани 30%-аар өсөгдсөн ч (жин 3.5%) индекст ердөө 1.05%-ийн нөлөөтэй буюу 10 орчим пункт л өсгөнө.

Зайлсхийх алдаанууд

1. Индексийг тусдаа компани мэт ойлгох. Олон шинэ хөрөнгө оруулагч “MSE Top 20-ын ханш ийм байна” гэж сонсоод тэр нь өөрөө худалдан авах боломжтой нэгэн зүйл гэж андуурдаг. Индекс өөрөө биет хэрэгсэл биш — энэ нь зөвхөн хэмжүүр, тоо. Индекст хөрөнгө оруулахын тулд индексийн фонд эсвэл ETF худалдан авах хэрэгтэй.

2. Зөвхөн индексийг харж нийт зах зээлийг дүгнэх. Индекс нь том компаниудыг давамгайлаар жинлэдэг учраас жижиг компанийн ертөнц өөр нөхцөлд байж болно. Жишээлбэл S&P 500 өсөж байх үед small-cap компаниуд буурч магадгүй. Тиймээс индексээс гадна өргөтгөсөн зах зээлийн дүр зургийг харах хэрэгтэй.

3. Богино хугацааны индексийн хөдөлгөөнд дийлдэх. Индекс нэг өдөр 3%-аар буурлаа гэж сандрах нь хамгийн нийтлэг алдаа. Урт хугацаанд бүх индексүүд нь олон удаа том буурсан түүхтэй ч эцэст нь сэргэсэн. 2008 онд S&P 500 50%-аар буурсан, 2009-2024 хооронд 6 дахин өссөн.

4. Бенчмаркаа буруу сонгох. Хэрэв та зөвхөн уул уурхайн салбарын хувьцаа эзэмшсэн бол өөрийгөө S&P 500-той харьцуулах нь оновчтой биш — салбарын тусгай индекстэй харьцуулах нь зөв. Бенчмарк сонгохдоо өөрийн портфолиогийн бүрдүүлэлттэй ойролцоо индексийг сонгох хэрэгтэй.

5. Индексийг “ялах” гэж зорьх. Шинэ хөрөнгө оруулагчид ихэвчлэн “зах зээлийг ялах” зорилгоор нарийн судалгаа хийж, өөрсдийн хувьцаа сонгодог. Гэхдээ судалгаагаар идэвхтэй удирдлагатай ихэнх сан индексийг урт хугацаанд ялж чаддаггүй. Тиймээс ихэнх жижиг хөрөнгө оруулагчид индексийн фондод хөрөнгө оруулсан нь ажил их шаарддаггүй учир илүү ашигтай байх боломжтой.

6. Хэдхэн томоохон компанийн нөлөөлөл хэт ихийг анзаарахгүй байх. Жижиг индексүүдэд (MSE Top 20 шиг) хэдхэн томоохон компани нийт жингийн ихэнхийг эзэлдэг. Тиймээс “MSE Top 20 өслөө” гэж сонсох үед энэ нь зөвхөн APU, Гов гэх мэт хэдхэн компанийн нөлөөг харуулж байж болно.

Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд

Монголын Хөрөнгийн Бирж: MSE Top 20 индексийн сонголт, методологи, өдөр тутмын утга. mse.mn

S&P Global: S&P 500 индексийн методологи, бүрэлдэхүүн, түүх. spglobal.com/spdji

Investopedia: Stock Market Index, Free-float, Index Fund, Benchmarking. investopedia.com

Burton Malkiel: “A Random Walk Down Wall Street” — Индексийн хөрөнгө оруулалтын онолын сонгодог ном.

John Bogle: “The Little Book of Common Sense Investing” — Vanguard-ын үүсгэн байгуулагч, индексийн фондын аав.

Warren Buffett vs Hedge Funds: 2007-2017 онд Баффет S&P 500-ын индексийн фондтой хийсэн алдартай бооцоо ба үр дүн.