2.1 Хѳрѳнгийн зах зээл гэж юу вэ?
Өмнөх бүлэгт бид мөнгөө зүгээр хадгалах биш, харин инфляцаас давсан өгөөж хүртэхийн тулд хувьцаанд хөрөнгө оруулах нь ямар чухал болохыг ойлгосон. Тэгвэл яг яаж хөрөнгө оруулалт хийх вэ?
Шууд худалдан авалт хийхээсээ өмнө хөрөнгийн зах зээл гэж юу болох, яг яаж ажилладаг, тэнд хэн хэн оролцдог болохыг мэдэх хэрэгтэй. Энэ нь таныг алдаа гаргахаас сэргийлнэ.
Бид өдөр тутмын хүнсээ цуглуулахаар гэрийнхээ ойролцоох дэлгүүр эсвэл супермаркет ордог шүү дээ? Яг үүнтэй адил хөрөнгө оруулалт хийхээр “дэлгүүр хэсдэг” газрыг Хөрөнгийн зах зээл гэж ойлгож болно. Энд хувьцаа авах, зарах хүсэлтэй бүх хүмүүс цуглардаг. Зах зээлийн гол үүрэг нь худалдан авагч болон зарагч хоёрыг уулзуулах юм. Хэрэв танд аль нэг компанийн хувьцаа хэрэгтэй бол түүнийг зарж буй хүнийг энэ зах зээл танд олж өгнө.
Цахим зах зээл
Гэхдээ супермаркетаас ялгаатай нь та энэ зах руу биеэрээ очих шаардлагагүй. Энэ бол цахим орчинд байдаг зах зээл юм. Та гэрээсээ, компьютер эсвэл гар утаснаасаа холбогдоод л арилжаагаа (худалдах, зарах) хийнэ.
Монгол Улсад үнэт цаасны арилжаа зохион байгуулах албан ёсны эрхтэй хоёр бирж одоогоор үйл ажиллагаа явуулж байна.
- Монголын Хөрөнгийн Бирж (MSE): Төрийн өмчит, хамгийн анхны бөгөөд хамгийн том бирж. (Бидний мэдэх АПУ, Түмэн Шувуут, Говь зэрэг ихэнх хувьцаа энд бий).
- Улаанбаатар Үнэт Цаасны Бирж (UBX): Хувийн хэвшлийн, харьцангуй шинэ бирж. (Анд Энержи, ЛэндМН зэрэг цөөн тооны бүтээгдэхүүн энд арилжаалагддаг).
Хэдийгээр бирж байгуулах өөр оролдлогууд гарч байсан ч одоогоор энэ хоёр л идэвхтэй ажиллаж байна. Тиймээс Монголд хөрөнгийн зах зээлийн тухай ярихад та үндсэндээ МХБ (ихэнх тохиолдолд) эсвэл УБҮЦБ-ийг ойлгох хэрэгтэй. Таны худалдаж авахыг хүссэн хувьцаа энэ хоёр “дэлгүүр”-ийн аль нэгнийх нь лангуун дээр л байгаа гэсэн үг юм.
Нэг зүйлийг анхаарахад: Та шууд бирж рүү орохгүй, харин албан ёсны эрхтэй “Брокер”-оор дамжуулж оролцдог. Брокерийн тухай бид дараа дэлгэрэнгүй ярилцана.
2.2 Зах зээлийн оролцогчид
Хөрөнгийн зах зээл нь сул чөлөөтэй мөнгөн хөрөнгөтэй тал (хөрөнгө оруулагчид) болон санхүүжилт шаардлагатай байгаа тал (үнэт цаас гаргагчид)-ыг холбох санхүүгийн тогтолцоо юм. Энэхүү зах зээлийн үйл ажиллагаа нь дараах үндсэн оролцогчдоос бүрдэнэ.
I. Хөрөнгө оруулагчид (Хөрөнгийн нийлүүлэлт тал – Supply side)
Хөрөнгө оруулагчид нь өөрийн эзэмшиж буй мөнгөн хөрөнгийг ирээдүйд өгөөж хүртэх зорилгоор үнэт цаасанд байршуулж буй хувь хүн болон хуулийн этгээдүүд юм. Олон улсын жишгээр тэдгээрийг дараах бүлгүүдэд ангилдаг:
1. Жижиг хөрөнгө оруулагчид (Retail Investors)
Эдгээр нь хувийн хөрөнгөө зах зээлд оруулж буй иргэд юм.
- Онцлог: Санхүүгийн зах зээлд оруулж буй хөрөнгийн хэмжээ нь институционал хөрөнгө оруулагчидтай харьцуулахад бага боловч зах зээлийн идэвхжүүлэлт, хөрвөх чадварыг (liquidity) хангахад чухал үүрэгтэй.
- Үйлдэл: Тэд ихэвчлэн хувийн санхүүгээ удирдах, хуримтлалаа өсгөх зорилгоор хувьцаа, компанийн бонд болон Засгийн газрын үнэт цаасыг худалдан авдаг.
2. Институционал хөрөнгө оруулагчид (Institutional Investors)
Энэ ангилалд мэргэжлийн түвшинд хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд багтдаг. Тэд зах зээлд их хэмжээний хөрөнгө оруулдаг тул үнийн тогтвортой байдалд чухал нөлөө үзүүлдэг. Эдгээрийн гол тѳлѳѳлѳгчид:
- Хөрөнгө оруулалтын сангууд (Investment Funds): Олон тооны жижиг хөрөнгө оруулагчдаас хөрөнгө татан төвлөрүүлж, түүнийгээ мэргэжлийн удирдлагаар дамжуулан төрөл бүрийн санхүүгийн хэрэгсэлд (хувьцаа, бонд, үл хөдлөх хөрөнгө) байршуулдаг тусгай зөвшөөрөл бүхий байгууллага.
- Даатгалын компаниуд болон Тэтгэврийн сан: Урт хугацааны санхүүгийн эх үүсвэрийг (шимтгэл, хураамж) төвлөрүүлдэг тул эдгээр байгууллагууд нь зах зээлийн хамгийн тогтвортой, урт хугацааны хөрөнгө оруулагчид тооцогддог.
3. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид (Foreign Investors)
Монгол Улсын харьяат бус иргэд болон гадаадын хуулийн этгээдүүд үүнд хамаарна.
-
Үүрэг: Дотоодын зах зээлд гадаад валютын урсгалыг нэмэгдүүлэхээс гадна олон улсын жишиг, засаглалын стандартыг нэвтрүүлэхэд түлхэц болдог. Тэд ихэвчлэн суурь судалгаанд (fundamental analyse) үндэслэн багцын хөрөнгө оруулалт хийдэг.
II. Үнэт цаас гаргагчид (Хөрөнгийн эрэлт тал – Demand Side)
Үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, төсөл хөтөлбөр санхүүжүүлэх зорилгоор хөрөнгийн зах зээлээс санхүүжилт татаж буй талууд юм.
1. Хувьцаат компаниуд (Public Companies)
Бизнесийн үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, техник технологийн шинэчлэл хийх, эсвэл өрийг дахин санхүүжүүлэх зорилгоор компанийнхаа өмчлөлийн тодорхой хэсгийг (хувьцаа) олон нийтэд санал болгодог аж ахуйн нэгжүүд юм.
- IPO (Initial Public Offering): Анх удаа олон нийтэд хувьцаагаа санал болгох үйл явц.
- Компанийн бонд: Хувьцаа гаргахгүйгээр, зээлийн хэлбэрээр санхүүжилт татах зорилгоор гаргасан өрийн бичиг.
2. Засгийн газар (Government)
Улсын төсвийн алдагдлыг нөхөх, томоохон дэд бүтцийн төслүүдийг санхүүжүүлэх зорилгоор Засгийн газрын үнэт цаас (Бонд) гаргадаг. Энэ нь зах зээл дээрх хамгийн эрсдэл багатай хөрөнгө оруулалтын хэрэгсэлд тооцогддог тул “эрсдэлгүй хүүгийн түвшин”-г тодорхойлох суурь болдог.
III. Зах зээлийн дэд бүтэц (Зуучлагчид)
Хөрөнгө оруулагч болон үнэт цаас гаргагчийг холбох гүүр нь мэргэжлийн зуучлагч байгууллагууд юм.
- Үнэт цаасны компаниуд (Брокер): Харилцагчийн даалгавраар арилжааг гүйцэтгэх, зөвлөгөө өгөх үүрэгтэй.
- Хөрөнгийн бирж: Арилжаа явагдах платформ, дэд бүтцийг хариуцна.
- Клиринг, хадгаламжийн төв: Арилжааны төлбөр тооцоог гүйцэтгэх, үнэт цаасны өмчлөх эрхийн бүртгэлийг баталгаажуулах үүрэгтэй.
2.3 Зах зээлийн зохицуулагч (The Regulator)
Монголд хөрөнгийн зах зээлийн гол шүүгчийн үүргийг Санхүүгийн Зохицуулах Хороо буюу товчоор СЗХ (Financial Regulatory Commission – FRC) гүйцэтгэдэг.
СЗХ-ны үндсэн зорилго нь санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, хөрөнгийн бирж, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллагуудын үйл ажиллагааг хянах, хамгийн чухал нь хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах явдал юм.
СЗХ яагаад чухал вэ?
Монгол Улсад санхүүгийн зах зээлийг ерөнхийд нь хоёр том зохицуулагч хянадаг:
- Монголбанк (Төв банк): Арилжааны банкууд (Хаан, Голомт г.м) болон мөнгөний бодлогыг хариуцна.
- Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ): Банкнаас бусад санхүүгийн салбар буюу Хөрөнгийн зах зээл, Даатгал, ББСБ, Хадгаламж зээлийн хоршоог хянана.
Хөрөнгийн зах зээлийн хүрээнд СЗХ нь дараах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг:
- Хөрөнгийн биржүүд үйл ажиллагаагаа шударга, ил тод явуулж буй эсэхийг хянах;
- Брокерийн компаниуд харилцагчийн мөнгийг хууль ёсны дагуу захиран зарцуулж буй эсэхийг шалгах;
- Зах зээлийн оролцогчид шударга бус үйлдэл (зах зээлийг гажуудуулах, дотоод мэдээлэл ашиглах) гаргахаас сэргийлэх;
- Хувьцаат компаниуд жижиг хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хохироохгүй байхыг шаардах;
- “Их мөнгөтэй” том хѳрѳнгѳ оруулагчид зах зээлийг өөрсдөдөө ашигтайгаар эргүүлэхээс (manipulation) хамгаалах.
СЗХ-ны хяналтад хэн байдаг вэ? (Зохицуулалттай этгээдүүд)
Хөрөнгийн зах зээл дээр үйл ажиллагаа явуулж буй аливаа байгууллага СЗХ-ноос тусгай зөвшөөрөл (Лиценз) авсны үндсэн дээр ажилладаг. СЗХ эдгээр байгууллагуудад зориулсан тоглоомын дүрэм (журам)-ийг баталж, түүний хэрэгжилтэд хяналт тавьдаг.
Доорх хүснэгтээс та Монголын хөрөнгийн зах зээлийн гол оролцогчид болон тэдгээрийн үүргийг хараарай:
| Байгууллага (Entity) | Монголын жишээ (Examples) | Үйл ажиллагааны чиглэл (What do they do?) |
| Үнэт цаасны клирингийн төв (Clearing Corporation / CCP) | Монголын Үнэт Цаасны Клирингийн Төв (MSCC) |
Арилжааны “Батлан даагч”. Арилжаа хийгдсэний дараа худалдан авагчаас мөнгийг нь авч худалдагчид өгөх, худалдагчаас хувьцааг нь авч худалдан авагчид өгөх төлбөр тооцооны баталгааг гаргана. Хэрэв аль нэг тал үүргээ биелүүлэхгүй бол (мөнгөгүй байх г.м) Клирингийн төв эрсдэлийг хаадаг. |
| Үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн төв (Depository / CSD) | Үнэт Цаасны Төвлөрсөн Хадгаламжийн Төв (MCSD) |
Үнэт цаасны “Сейф”. Хөрөнгө оруулагчдын худалдаж авсан хувьцааг цахим хэлбэрээр, найдвартай хадгалах, өмчлөх эрхийг бүртгэх үүрэгтэй. (Клирингийн төв тооцоог хийсний дараа эцсийн байдлаар данс руу шилжүүлж бүртгэдэг). |
| Хөрөнгийн бирж (Stock Exchange) | Монголын Хөрөнгийн Бирж (MSE), Улаанбаатар Үнэт Цаасны Бирж (UBX) |
Арилжааны “Талбар”. Үнэт цаасны арилжаа явагдах платформ, дэд бүтцийг хангана. Худалдан авагч, худалдагч талууд энд цахимаар уулзана. |
| Үнэт цаасны компани (Stock Brokers / Dealer) | BDSec, Golomt Capital, TDB Securities, Apex Capital гэх мэт |
Хөрөнгө оруулагчийн “Гүүр”. Иргэд биржтэй шууд харьцах боломжгүй тул брокероор дамжуулан захиалга өгч, арилжаанд оролцоно. |
| Андеррайтер (Underwriter / Merchant Banker) | Голомт Капитал, Ард Секьюритиз, Инвескор Капитал |
Компанийн “Зөвлөх”. Компаниуд IPO хийж олон нийтээс мөнгө татах үйл явцыг удирдан зохион байгуулж, үнэт цаас гаргах ажиллагааг хариуцна. |
| Хөрөнгө оруулагчдын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч (Custodian) | Голомт кастодиан, Худалдаа хөгжлийн банкны кастодиан |
Хөрөнгийн “Хамгаалагч”. Ихэвчлэн гадаадын болон мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчдын мөнгө, үнэт цаасыг тусгаарлан хадгалж, тэдний эрх ашгийг хамгаална. |
| Хөрөнгө оруулалтын менежментийн компани (Asset Management Company – AMC) | Мандал Ассет Менежмент, Ард Менежмент |
Сангийн “Удирдагч” Хөрөнгө оруулалтын сангуудыг удирдаж, иргэдээс цуглуулсан мөнгийг мэргэжлийн түвшинд өсгөх үйл ажиллагаа явуулна. |
Бид дараагийн бүлэгт зах зээлийн эдгээр зуучлагчдын үүргийг илүү дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Энэ бүлгээс ойлгох гол санаанууд (Key Takeaways):
- Хөрөнгийн зах зээл бол хувьцаа болон бусад үнэт цаасыг арилжаалах (худалдах, худалдан авах) албан ёсны талбар юм.
- Орчин үеийн хөрөнгийн бирж нь цахим хэлбэрээр ажилладаг тул та зөвхөн эрх бүхий үнэт цаасны компаниар (брокер) дамжуулан арилжаанд оролцох боломжтой.
- Зах зээлд зөвхөн худалдан авагч, худалдагч бус олон төрлийн мэргэжлийн оролцогчид үйл ажиллагаа явуулдаг.
- Зах зээлийн бүх оролцогч хатуу дүрэм журмын дор ажилладаг. Тэд зөвхөн зохицуулагч байгууллагын тогтоосон хууль эрх зүйн хүрээнд л үйл ажиллагаа явуулах үүрэгтэй.
- Монгол Улсад Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) нь үнэт цаасны зах зээлийн гол зохицуулагч юм. Тэд тоглоомын дүрмийг зохиож, зах зээлд оролцогч бүх талуудыг хянадаг.
