IPO (Initial Public Offering) гэдэг нь хязгаарлагдмал тооны хувьцаа эзэмшигчтэй байсан компани анх удаа олон нийтэд хувьцаагаа санал болгож, хөрөнгийн биржид бүртгүүлэх (листинг хийх) үйл явц юм.
Нээлттэй хувьцаат компани болсноор шинээр хувьцаа гаргах эсвэл одоо байгаа хувьцаагаа худалдах замаар хөрөнгө татаж, бизнесийн өсөлтөө эрчимжүүлэх боломж нээгддэг. Компаниуд санхүүжилт татах, өмнөх хөрөнгө оруулалтаасаа гарах, үйл ажиллагааны цар хүрээгээ тэлэх, эсвэл салбарын өөрчлөлтөд дасан зохицохын тулд IPO-г стратегийн хамгийн ашигтай хувилбар гэж үздэг.
Олон нийтийн зах зээлд гарах шийдвэр гаргадаг нийтлэг бизнесийн жишээнүүд:
-
Эрчимтэй өсөж буй компаниуд: Инновацийн үйл ажиллагааг санхүүжүүлэх, өсөлтийг хурдасгах, бусад компаниудыг худалдан авах (M&A), шинэ газар зүйн бүсэд нэвтрэх зорилгоор.
-
Хувийн хөрөнгө оруулалтын (PE) болон Венчур (VC) сангууд: Өмнө нь хийсэн хөрөнгө оруулалтаасаа амжилттай гарах (exit хийх) болон багцийн компаниудынхаа цаашдын өсөлтөд зориулж хөрөнгө татах зорилгоор.
-
Гэр бүлийн бизнесүүд: Бизнесийн залгамж халааг бэлтгэх төлөвлөгөөний салшгүй хэсэг болгон ашиглах, компанийн өдөр тутмын удирдлагыг өмчлөгчдөөс (үүсгэн байгуулагчдаас) системтэйгээр зааглах зорилгоор.
-
Амжилттай стартапууд (Scale-ups): Өндөр ур чадвартай, шилдэг мэргэжилтнүүдийг татах, гүйцэтгэх удирдлага болон баг хамт олноо хувьцааны опционоор урамшуулах хэрэгсэл болгох зорилгоор.
-
Групп буюу Конгломерат компаниуд: Тодорхой нэг салбарын охин компани, хөрөнгөө тусгаарлан зах зээлд гаргах (spin-off), эсвэл тухайн бизнесээс хэсэгчлэн болон бүрэн гарах зорилгоор.
-
Төрийн өмчит компаниуд: Бизнесийг хувьчлах зорилгоор. (Сүүлийн жилүүдэд Монгол улсад өрнөж буй төрийн өмчит банкууд болон уул уурхайн томоохон компаниудын хувьчлал, олон нийтийн оролцоог нэмэгдүүлэх үйл явц нь үүний тод жишээ юм).
Хамгийн гол асуулт: “IPO хийх нь зөв шийдвэр үү?”
Хөрөнгийн зах зээлд гарах талаар анх удаа бодож буй олон компанийн өөрсдөөсөө асуудаг хамгийн эхний бөгөөд гол асуулт нь энэ юм.
IPO-д бэлтгэх үйл явц нь бүх давуу болон сул талууд, татсан хөрөнгийг хэрхэн зарцуулах чиглэлүүд, түүнчлэн бусад боломжит хувилбаруудыг нарийвчлан үнэлэхээс эхэлдэг. Энэ нь маш чухал бөгөөд учир нь “Роуд-шоу” (Roadshow – боломжит хөрөнгө оруулагчидтай хийх эцсийн шатны танилцуулга уулзалтууд) үеэр хөрөнгө оруулагчид хамгийн түрүүнд “Компани яагаад нээлттэй болохыг хүсэж байна вэ?”, “IPO-оос орж ирэх орлогыг хэрхэн ашиглах төлөвлөгөөтэй байна вэ?” гэдгийг мэдэхийг хүсдэг. Бүх зүйл компани эдгээр гол асуултад хэрхэн оновчтой, тодорхой хариулж чадахаас хамаарна.
“IPO-г зөвхөн листингийн (хөрөнгийн биржийн бүртгэлийн) туршлага хуримтлуулах хэрэгсэл болгон ашиглах ёсгүй. Энэ нь танай бизнесийн амжилтад хүрэх зам дахь маш сайн бодож боловсруулсан алхам байх ёстой.”
— Амжилттай IPO хийсэн нэгэн компанийн үүсгэн байгуулагч
Олон нийтийн статус нь бүх байгууллагад тохирохгүй байж болох ч, ялангуяа хурдацтай өсөж буй бизнесийн хувьд өсөлтийг эрчимжүүлэх, зах зээлд байр сууриа бататгах хөрөнгө татах маш сайн боломж юм.
IPO хийх шийдвэрийн нийтлэг сэдэл, шалтгаанууд
Компаниуд олон нийтийн болох шийдвэрийг дараах үндсэн шалтгаануудын хүрээнд гаргадаг:
-
Капитал бүрдүүлэх: Үйл ажиллагааг тэлэх, шинэ төсөл хэрэгжүүлэх нэмэлт санхүүжилт татах.
-
Брэндийн танигдах байдлыг нэмэгдүүлэх: Олон нийтийн компани болсноор зах зээл дэх нэр хүнд өсөж, харилцагчид болон бэлтгэн нийлүүлэгчдийн итгэл нэмэгддэг.
-
Нэр хүнд, зээлжих чадварыг бэхжүүлэх: Ил тод байдал нь банк болон бусад байгууллагаас илүү таатай нөхцөлөөр зээл авах боломжийг олгодог.
-
Өмчлөгчдөд зориулсан гарах стратеги: Анхны хөрөнгө оруулагчид болон үүсгэн байгуулагчид хувьцаагаа борлуулж, үр шимээ хүртэх, хэсэгчлэн бизнесээс гарах боломж.
-
Ажил олгогчийн имижийг сайжруулах: Хувьцаа эсвэл опцион санал болгох замаар салбарынхаа хамгийн шилдэг ур чадвартай хүмүүсийг ажилд авах, тогтоон барих.
-
Удирдлага болон өмчлөгчдийн чиг үүргийг зааглах: Засаглалыг сайжруулж, мэргэжлийн гүйцэтгэх удирдлагын багт шилжүүлэх.
-
Өсөлт болон үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх шинэ хэтийн төлөв: Зах зээлийн бодит үнэлгээтэй болж, хөрвөх чадвар сайжирна.
-
Хувьцааг төлбөрийн хэрэгсэл болгон ашиглах: Бусад компани, активыг худалдан авахдаа (M&A) бэлэн мөнгөөр биш, өөрийн компанийн үнэ цэнэтэй хувьцаагаар солилцоо хийх боломжтой болно.