Хувийн баялагХичээл 6 / 8Дунд шат · 35 мин
💡 Гол санаа: Хөрөнгө оруулалтын хамгийн том дайсан нь зах зээл биш, та өөрөө юм. Сэтгэл зүйн хэв шинжүүдийг мэдэж, таньж, нэрлэж чадах хүн тэдгээрийн хохирогч болох магадлал хамаагүй бага байдаг.
1974 онд Израилийн хоёр сэтгэл зүйч — Даниэл Канеман ба Амос Тверски — нэг асуултыг тавьсан: хүн жинхэнэ утгаар нь оновчтой шийдвэр гаргадаг уу? Тэдний хийсэн туршилтуудын үр дүн эдийн засгийн шинжлэх ухааныг үндэстнээ цочроов. Хүмүүс системтэй, таамаглах боломжтой байдлаар “оновчтой” биш шийдвэр гаргадаг — мөн энэ хэв шинж нь мөнгө, хөрөнгийн асуудалд онцгой хурцаар илэрдэг. 2002 онд Канеман энэ судалгаагаараа Нобелийн эдийн засгийн шагнал хүртсэн нь тохиолдлын зүйл биш юм.
Эдгээр судалгааны салбар нь “зан үйлийн санхүү” буюу behavioral finance гэж нэрлэгддэг бөгөөд өнөөдөр дэлхийн хөрөнгө оруулалтын менежментийн гол хэсэг болсон байна. Энэ хичээлд бид хөрөнгө оруулагчдын хамгийн нийтлэг, хамгийн үнэтэй сэтгэл зүйн хэв шинжүүдийг нэг нэгчлэн авч үзэж, тэдгээрийг хэрхэн таних, хэрхэн хязгаарлах тухай ярилцана.
1. Алдагдлын дарамт — яагаад алдах нь хожихоос хоёр дахин өвдөлттэй байдаг вэ
Канеман, Твerskийн хамгийн нэрт нээлтийн нэг бол алдагдлын дарамт буюу loss aversion юм. Туршилтуудаар батлагдсанаар хүн дундажаар 10,000 төгрөг хожихын баяр хөөрнөөс 10,000 төгрөг алдахын өвдөлт хоёр дахин хүчтэй байдаг. Энэ нь санхүүгийн тооцоонд биш, сэтгэл зүйн хэмжүүрт тодорхойлогдсон дүн юм.
Хөрөнгө оруулалтад энэ хэв шинж хэрхэн илэрдэг вэ гэвэл: хувьцааны үнэ унасан үед хүн тэрийг “алдагдал биш” болгох — өөрөөр хэлбэл зарахгүй байх — гэж оролддог. Алдагдлыг тодорхойлох нь болзошгүй алдагдлаас хамаагүй өвдөлттэй тул хүмүүс алдагдалтай хөрөнгийг удаан хадгалдаг. Нөгөө талаас, ашигтай хөрөнгийг хэтэрхий эрт зардаг — учир нь ашгийг “баталгаажуулах” нь баяр хөөр авчирдаг. Энэ хэв шинж нь “ашигтайг эрт зарж, алдагдалтайг удаан барих” буюу disposition effect гэж нэрлэгддэг сэтгэл зүйн хүч юм. Математикийн хувьд энэ бол ихэвчлэн буруу стратеги — учир нь цаашид өсөх хөрөнгийг эрт зарж, цаашид унах хөрөнгийг удаан барьдаг болдог.
Монгол хөрөнгө оруулагчийн нөхцөлд алдагдлын дарамт ялангуяа тодорхой илэрдэг. “Байраа 80 саяд авсан, одоо 60 сая болсон — зарж чадахгүй байна, 80 саяд хүртэл хүлээнэ” гэсэн сэтгэлгээ нь алдагдлын дарамтын сонгодог жишээ юм. Анхны үнэ нь одоо яг хамаагүй — тэр мөнгийг аль хэдийн зарсан, хожоо буцаж ирэхгүй. Асуулт нь “одоо байрны 60 сая нь хаана хамгийн их ашигтай ажиллах вэ” байх ёстой.
2. Баталгааны хэв шинж — өөрийн итгэл үнэмшлийг баталгаажуулах мэдээлэл л хайдаг
Баталгааны хэв шинж буюу confirmation bias гэдэг нь хүн аль хэдийн эзэмшсэн итгэл үнэмшлээ баталгаажуулах мэдээллийг хайж, эсрэг мэдээллийг анхааралгүй орхидог хандлага юм. Энэ бол хүний мэдрэлийн тогтолцооны суурь шинж чанар — бидний тархи зөрчил дагуулсан мэдээллийг боловсруулах нь зовлонтой, тийм учраас автоматаар эсрэг мэдээллийг шүүдэг.
Хөрөнгө оруулалтад энэ хэрхэн илэрдэг вэ? Та тодорхой компанид хөрөнгө оруулсан. Дараа нь тэр компанийн сайн мэдээ харваас “харжлаа, зөв шийдвэр гаргасан” гэж баярлана. Муу мэдээ харвал “энэ нэгдэх удаа, дараа өснө” гэж тайлбарлана. Хоёр тохиолдолд ч шийдвэрийг өөрчлөхгүй — учир нь хоёр мэдээний аль нь ч анхны итгэл үнэмшлийг бататгахад ашиглагдаж байна. Энэ хэв шинж нь хөрөнгийн байрлалыг хэтэрхий удаан хадгалуулдаг.
Баталгааны хэв шинжийг хязгаарлах нэг үр дүнтэй арга бол “хариуцах хүний дүр гүйцэтгэх” юм. Өөрийгөө хөрөнгийг зарах гэж байгаа хэн нэгэн гэж төсөөлж, одоогийн байрлалыг авах шалтгааныг бич. Дараа нь тэр шалтгааныг эсрэг аргументийн өнцгөөс шүүмжилж гар. Энэ техник нь баталгааны хэв шинжийг дагах автоматизмыг зогсоодог.
3. Хэрэгжсэн хувийн нөлөөлөл — хамгийн сүүлд сонссон тоо шийдвэрт нөлөөлдөг
Хэрэгжсэн хувийн нөлөөлөл буюу anchoring bias гэдэг нь шийдвэр гаргахдаа хамгийн эхлээд авсан мэдээлэл буюу “зангуу” нь сүүлийн мэдээллээс хамаагүй илүү нөлөөлдөг хандлага юм. Тархи нь анхны тоог “суурь” болгон тогтооод, дараа нь тэрнээс хазайдаг байдлаар боловсруулдаг.
Жишээлбэл, та нэг хувьцааг 50,000 төгрөгөд авсан. Одоо 35,000 болсон. “50,000-д буцаж хүрэхийг хүлээнэ” гэж боддог — гэвч 50,000 гэдэг тоо нь хадгалагдах эсвэл зарах шийдвэрт логикийн хувьд ямар нэгэн хамааралтай байх ёстой юм уу? Хувьцаа ирээдүйд өснө эсэхийг анхны худалдан авалтын үнэ тодорхойлохгүй — компанийн үнэ цэн, ирээдүйн өсөлтийн боломж тодорхойлдог. Гэтэл тэр 50,000-ийн “зангуу” шийдвэрт чимээгүй нөлөөлсөөр байдаг.
Үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлд зангуурын нөлөөлөл ялангуяа хурцаар илэрдэг. Борлуулагч анхны үнэ — жишээ нь 150 сая — зарлаж, худалдан авагчийн санал болгосон үнэ тэр “зангуу”-наас хэрхэн хазайна вэ гэдгэ харж шийдвэр гаргадаг. Анхны зарласан үнэ нь бодит зах зээлийн үнэтэй ямар ч хамаагүй байж болох ч хэлэлцээрийн суурь болчихдог. Энийг мэддэг борлуулагч болон худалдан авагч хоёулаа зах зээлийн бодит үнэлгээнд анхаарлаа хандуулан, зангуурт хэт их нөлөөлүүлэхгүй байхыг зорьдог.
4. Санхүүгийн дотоод дансны хуваарилалт — мөнгийг шошгодох аюул
Санхүүгийн дотоод дансны хуваарилалт буюу mental accounting гэдэг нь хүн мөнгийг гарал үүсэл, зориулалтаас нь хамааран сэтгэл зүйн хувьд өөр “данс”-д хийж, тэдгээрийн хооронд харилцан солилцдоггүй байдлаар харддаг хандлага юм. Мөнгө нь бодит байдалд fungible — өөрөөр хэлбэл аль “даснаас” ирснээс үл хамааран нэг адил үнэ цэнтэй — гэвч тархи тийм байдлаар хандадаггүй.
Хамгийн нийтлэг жишээ: хүн ногдол ашгийн орлогыг “экстра мөнгө” гэж бодож, үндсэн хуримтлалаасаа ялгаатай байдлаар зарцуулдаг. Гэтэл бодит байдалд ногдол ашиг нь хуримтлалын нэг хэсэг байсан учраас тэрийг зарцуулснаар нийт хуримтлал буурдаг. Эсвэл ажлын урамшуулал авмагц “энэ мөнгийг хожсон учраас зарцуулж болно” гэж бодоод хуримтлалдаа оруулахгүй зарцуулдаг.
Монголын нөхцөлд нийтлэг нэг дотоод дансны хуваарилалтын хэв шинж бол “байрны мөнгө” ба “хөрөнгийн мөнгө” гэсэн хатуу ялгаа юм. Зарим хүн ипотекийн зээлийн хүүгийн хэмжээ нь банкны хадгаламжийн хүүгээс өндөр байхад зээлийг нь эрт төлөхийн оронд хадгаламжаа хадгалсаар байдаг — учир нь сэтгэл зүйн хувьд хоёрыг тусдаа “данс”-д хийж байдаг. Бодит байдалд нийт цэвэр хөрөнгийн өнцгөөс харвал зээлийг эрт төлөх нь тодорхой нөхцөлд илүү оновчтой байж болдог.
5. Хэт итгэлтэй байх хэв шинж — “би зах зээлийг мэднэ” гэдэг хамгийн үнэтэй итгэл
Хэт итгэлтэй байх хэв шинж буюу overconfidence bias нь хүн өөрийн мэдлэг, чадвар, таамаглах чадварыг бодит байдлаас дээгүүр үнэлдэг хандлага юм. Судалгаануудаар харвал жишлэхэд жолоодох чадварын тухайд 90 гаруй хувь нь өөрийгөө “дунджаас дээгүүр” гэж үнэлдэг — математикийн хувьд боломжгүй тоо.
Хөрөнгө оруулалтад хэт итгэлтэй байдал нэлээд үнэтэй алдаа болдог. Нэгдүгээрт, хэт олон удаа арилжаа хийх — “зөв цагт оруулж, зөв цагт гарна” гэдэг итгэлтэй хүн арилжаа хийх тоогоо нэмэгдүүлдэг. Гэвч арилжааны тоо нэмэгдэх тусам гүйлгээний зардал нэмэгдэж, практикт өгөөж буурдаг. Хоёрдугаарт, хангалтгүй диверсификаци — “энэ компани заавал өснө” гэж итгэсэн хүн тэр компанид хэт их жин өгдөг. Гуравдугаарт, зах зээлийн цагийг таах оролдлого — “одоо орно, тэгш цагт гарна” гэдэг оролдлого нь бараг бүх судалгаанд дундаж пассив стратегиос доогуур үр дүнтэй байдаг болохыг харуулдаг.
Хэт итгэлтэй байх хэв шинжийг хязгаарлах хамгийн үр дүнтэй арга бол өөрийн өнгөрсөн шийдвэрийн дэвтэр хөтлөх явдал юм. Та хэдэн удаагийн арилжааны шийдвэр гаргасан, хэд нь зөв болсон, алдагдал хэд байсан — тэдгээрийг бичиж, хянавал өөрийн бодит “хит рейт” тодорхой болдог. Ихэнх хүний хувьд тэр тоонууд хэт итгэлийг хэмжихэд хангалттай юм.
📊 Судалгааны баримт
Dalbar Inc.-ийн жил бүрийн судалгааны дагуу АНУ-ын дундаж хувь хүний хөрөнгө оруулагч нь S&P 500 индексийн дундаж өгөөжийн дөнгөж тал хувийг л авдаг байна. Зөрүүний гол шалтгаан нь хөрөнгийн сонголт биш — сэтгэл хөдлөлд дийлдэж буруу цагт орж, буруу цагт гарч байдаг арилжааны хэв маяг юм. Энэ судалгаа 30 гаруй жил тасралтгүй давтагдсаар байгаа нь санамсаргүй биш.
6. Сүрэгний зан үйл — бүгд иймэрхүү хийж байна, ямар буруу байх вэ
Сүрэгний зан үйл буюу herd behavior гэдэг нь бусад хүмүүсийн шийдвэрийг дуурайн, тэднийг дагаж мөрддөг хандлага юм. Энэ нь эволюцийн хувьд үнэ цэнтэй зан чанар — аюулын нөхцөлд сүргийнхнийхтэй адил хийх нь амьдарч үлдэх магадлалыг нэмэгдүүлсэн. Гэвч санхүүгийн зах зээлд энэ зан чанар нь ихэвчлэн сүрэгт нийлэх үед зах зээл аль хэдийн “оргил”-д хүрсэн, гарах үед аль хэдийн “ёроол”-д унасан байдаг тул цаг хугацааны хувьд буруу болдог.
Монголын нөхцөлд сүрэгний зан үйл хэд хэдэн онцлог хэлбэрээр илэрдэг. Нэгдүгээрт, “Нийслэлд байр авна” хандлага — олон жилийн туршид Улаанбаатарын үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлд “бүгд авч байна учраас авна” гэдэг логикоор орсон хүмүүс зах зээлийн оргилд ороод, дараа нь тогтворгүй байдалтай тулгарсан. Хоёрдугаарт, нийгмийн сүлжээ дэх “хэн нэгэн хувьцаанд маш их мөнгө хийсэн” мэдээ нь олон хүнийг яаралтай орохоор татдаг — ихэвчлэн тэр цагт аль хэдийн хэтэрхий өндөр үнэтэй болсон байдаг. Гуравдугаарт, хөнгөн чанарын хувьцааны зах зээл — тодорхой хугацаанд нэг хэсэг компанийн хувьцааны үнэ огцом өснө, гэрийн эзгүй мэдлэгтэй боловч “бусдыг дагаж” орсон хүмүүс ихэвчлэн хожоо хуваарилалтад хамрагдахгүй алдагдалд өртдөг.
Сүрэгний зан үйлийн эсрэг хамгийн хүчтэй хамгаалалт бол урьдчилан тогтоосон хөрөнгийн бодлого (IPS) юм. “Зах зээл хурдан өсч байна учраас би ч орно” гэх мэдрэмж гарах үед IPS нь “миний стратеги ийм байгаа, шинэ байрлал нь тэр стратегид нийцэх үү” гэсэн тодорхой асуулт тавьдаг. Тэр асуулт нь ихэнх тохиолдолд сэтгэл хөдлөлийн мэдрэмжийг зогсоодог.
7. Өөдрөг үзлийн хэв шинж ба төлөвлөлтийн алдаа
Өөдрөг үзлийн хэв шинж буюу optimism bias гэдэг нь хүн ирээдүйгээ бодит байдлаас илүү сайнаар, гэнэтийн саадыг бодит байдлаас бага магадлалтай гэж үздэг хандлага юм. Энэ нь урам зориг, амьдралын хүсэл эрмэлзэлд чухал — гэвч санхүүгийн шийдвэрт хэт өөдрөг үзэл нь “боломжит алдагдалыг тооцоологүй” байдалд хүргэдэг.
Хөрөнгө оруулалтын бодлого гаргахад өөдрөг үзлийн хэв шинж хэрхэн илэрдэг вэ гэвэл: орлогын өсөлтийг хэт өндөр таамаглах, хөрөнгийн зарцуулалтыг хэт бага тооцоолох, яаралтайн нөхцөл гарахгүй гэж бодох. Эдгээр таамаглалуудын нийлбэр нь хуримтлалын зорилтыг хэт бага тооцуулах, яаралтайн нөөцгүй байх, болзошгүй зардлуудад бэлтгэхгүй байхад хүргэдэг.
Санхүүгийн “pre-mortem” гэж нэрлэдэг нэгэн техник байдаг. Энэ нь шийдвэр гаргахаасаа өмнө “хэрэв таван жилийн дараа энэ шийдвэр бүтэлгүйтсэн бол ямар шалтгааны улмаас болсон бэ” гэсэн асуулт тавьж, тэдгээр шалтгаануудыг жагсаадаг арга юм. Энэ техник нь өөдрөг үзлийн хэв шинжийг саармагжуулж, болзошгүй эрсдэлүүдийг урьдчилан тодорхойлоход тусалдаг.
8. Өнгөрсний хандлагын хэв шинж — сүүлийнх нь цаашид ч үргэлжлэнэ гэж бодох
Өнгөрсний хандлагын хэв шинж буюу recency bias гэдэг нь хамгийн сүүлийн туршлагыг хэт их жинтэйгээр тооцдог хандлага юм. Зах зээл сүүлийн хэдэн жил тасралтгүй өссөн бол “цаашид ч өснө” гэж бодох, тасралтгүй унасан бол “цаашид ч унана” гэж бодох хэв маяг юм.
Энэ хэв шинжийн хамгийн аюултай илрэл бол хөрөнгийн оргилд орж, ёроолд гарах явдал юм. Зах зээл 3 жил дараалан өссөний дараа хамгийн олон хөрөнгө оруулагч орж ирдэг — яг энэ үед зах зээл “хэтэрхий үнэлэгдсэн” байх магадлал нэмэгдсэн байдаг. Харин 2 жил дараалан унасны дараа хамгийн олон хөрөнгө оруулагч гарч байдаг — яг тэр үед зах зээл “хямдаар” худалдаалагдаж, цаашид өсөх боломж нэмэгдсэн байдаг. Сүрэгний зан үйл болон өнгөрсний хандлагын хэв шинж хоёр хамтдаа ажиллахад яг энэ буруу цагийн зан үйлийг бий болгодог.
Өнгөрсний хандлагын хэв шинжийн эсрэг хамгийн үр дүнтэй эм бол урт хугацааны түүхэн мэдээллийг харах явдал юм. Зах зээлийн 50, 100 жилийн түүхийг харвал циклийн байдал, дунджаас хазайлтын дараах дундажруу буцах (mean reversion) хэв маяг тодорхой харагддаг. Хэт өссөн зах зээл дундажруу буцаж, хэт унасан зах зээл дундажруу нэмэгддэг хандлага нь санхүүгийн одоогийн нөхцөл байдлыг урт хугацааны суурийн эсрэг харгалзан шинжлэхэд чухал зэмсэг болдог.
9. Хоёр системийн онол — шуурхай ба удаан сэтгэхүй
Канеман “Бодох, хурдан ба удаан” номондоо хүний сэтгэхүйн хоёр систем байдаг гэж тайлбарласан байдаг. Нэгдүгээр систем нь хурдан, автомат, сэтгэл хөдлөлд суурилсан — энэ нь маш хурдан, маш бага эрч хүч зарцуулдаг. Хоёрдугаар систем нь удаан, нухацтай, логикт суурилсан — энэ нь олон эрч хүч зарцуулдаг тул ядрахад хаагддаг.
Санхүүгийн шийдвэрийн хамгийн том аюул бол хоёрдугаар системийг ажиллуулах ёстой тохиолдолд нэгдүгээр системийг ажиллуулах явдал юм. Зах зээл хурдан унах үед нэгдүгээр систем “аюул — зар” гэж мэдрэмж өгдөг. Харин хоёрдугаар системийн нухацтай шинжилгээ нь “энэ нь урт хугацааны стратегид хэрхэн нийцэх вэ” гэж асуух ёстой. Гэвч сандрал, яарал, сэтгэл хөдлөл нэмэгдэхэд хоёрдугаар систем сулрадаг.
Энэ онолын практик хэрэглээ бол санхүүгийн том шийдвэрийг хэзээ, ямар нөхцөлд гаргах вэ гэдгийг урьдчилан тогтоох явдал юм. “Зах зээл унасан тухай мэдэх үед шийдвэр гаргахгүй — хоёр хоногийн дараа дахин харна” гэсэн дүрэм байгуулах нь хоёрдугаар системийг ажиллуулах боломж олгодог. IPS нь яг энэ зарчмыг бичгээр тодорхойлж хадгалдаг хэрэгсэл юм — хамгийн шуурхай шийдвэр хэрэгтэй мэт санагдах үед аль хэдийн урьдчилан бичсэн нухацтай шинжилгээ нь нэгдүгээр систем дийлэхээс сэргийлдэг.
10. Сэтгэл зүйн хяналтын практик хэрэгсэл
Сэтгэл зүйн хэв шинжүүдийг мэдэх нь хангалтгүй — тэдгээрийг хязгаарлах тогтолцоо байгуулах хэрэгтэй. Мэргэжлийн хөрөнгийн менежерүүд болон ухаалаг хувийн хөрөнгө оруулагчдын ашигладаг хэд хэдэн практик хэрэгсэл байдаг.
Хөрөнгийн бодлогын тунхаглал (IPS). Хичээл 2-т нарийвчлан авч үзсэн IPS нь сэтгэл зүйн хяналтын хамгийн хүчтэй хэрэгсэл юм. Тайван үедээ бичсэн зарчмуудыг сандарч буй үедээ уншихад хоёрдугаар системийн хариулт нь нэгдүгээр системийн мэдрэмжийг зогсоодог. “Зах зээл 30% унасан — яах вэ?” гэдэг асуултад IPS нь аль хэдийн хариулт агуулна.
Хянан шалгах жагсаалт (Checklist). Аливаа шинэ хөрөнгийн байрлал эхлэхийн өмнө урьдчилан тодорхойлсон жагсаалтын бүх зүйлийг биелүүлсэн эсэхийг шалгана. “Энэ байрлал IPS-д нийцэх үү? Хөрвөх чадварт нөлөөлөх үү? Нийт хөрөнгийн хувьд хэдэн хувь болох вэ? Болзошгүй алдагдлын хэрч хэд байх вэ?” гэсэн тодорхой асуулт байна. Жагсаалтын нэг ч зүйл хариултгүй бол байрлал эхлэхгүй.
Хүлээх хугацааны дүрэм. Аливаа шинэ том шийдвэрийг — ялангуяа зах зээлийн хурц хөдөлгөөний үед — хэрэгжүүлэхээсэа өмнө хоёр хоногоос нэг долоо хоног хүлээнэ. Энэ хугацаанд нэгдүгээр системийн мэдрэмж ихэвчлэн намжиж, хоёрдугаар системийн боловсруулалт ажиллана. “Долоо хоногийн дараа ч ижил шийдвэр гаргах хүсэлтэй бол хийнэ” гэсэн дүрэм нь сандрах үеийн хор хөнөөлтэй шийдвэрүүдийг мэдэгдэхүйц бууруулдаг.
Өөрийн шийдвэрийн дэвтэр. Аливаа хөрөнгийн шийдвэр гаргахдаа шийдвэрийн шалтгаан, зорилт, болзошгүй буруу болох нөхцөлүүдийг бичиж хадгална. Хожим хянахад “тухайн үед яагаад ийм бодсон бэ” гэдгийг тодорхой харах боломж олгодог. Энэ нь баталгааны хэв шинж ба хэт итгэлтэй байдлыг хянахад үнэ цэнтэй гэрэл тусгал болдог.
Авто байршуулалт. Сар бүрийн хуримтлалыг автоматаар байршуулах нь зах зээлийн нөхцөл байдалд хамаарсан шийдвэр гаргах боломжийг арилгадаг. “Одоо орох уу, хүлээх үү” гэсэн асуулт тавигдахгүй — автоматаар болдог. Дундаж зардлын стратегийн хамгийн практик хэрэгжүүлэлт бол автоматжуулалт юм.
🇲🇳 Монголын нөхцөл байдалд — орон нутгийн хэв шинжүүд
Монгол хөрөнгө оруулагчдын дунд дэлхийн нийтлэг хэв шинжүүдийн дээр нэмж, зарим онцлог хэв маягууд тодорхой байдаг. Тэдгээрийг шууд нэрлэх нь ойлгоход хялбар болгоно.
“Нийслэлийн байр заавал өснө” гэдэг баталгааны хэв шинж. Улаанбаатарын үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээл олон жил тасралтгүй өссөн нь “энэ зах зээл үргэлж өснө” гэдэг баталгааны хэв шинжийг бий болгосон. Гэвч аливаа зах зээлийн урт хугацааны хандлагад уналт, тогтворгүй байдлын үе зайлшгүй тохиолддог. Зөвхөн тухайн зах зээлийн сайн үеийн мэдлэгт тулгуурлан шийдвэр гаргах нь өнгөрсний хандлагын хэв шинжийн илрэл юм.
Нийгмийн сүлжээн дэх “арилжааны сэтгэдэг” хэв маяг. Facebook, Telegram бүлгүүдэд “энэ хувьцаа маш хурдан өснө”, “энэ бизнест орвол баяжна” гэсэн мэдээлэл нийтлэгдэх үед олон хүн яаралтай орох хүсэл мэдэрдэг. Энэ бол сүрэгний зан үйл болон баталгааны хэв шинж хоёр нийлсэн тохиолдол юм. Мэдээллийн эх сурвалж — хэн нийтэлсэн, ямар шалтгаанаар, ямар ашиг сонирхолтой — байна гэдгийг анхаарч шалгах нь хамгийн энгийн хамгаалалт.
“Мэддэг хүний л хийдэг зүйл” гэдэг сэтгэлгээ. Монгол нийгэмд хэн нэгэн таних хүн аль нэг хөрөнгөнд оруулаад их мөнгө хийсэн гэдгийг сонсоод “тэр хийж чадвал би ч чадна” гэж ороод хохирох тохиолдол нийтлэг байдаг. Гэвч тухайн хүний нөхцөл байдал, мэдлэг, эрсдэлийн чадавхи нь таных огт өөр байж болно. Нөгөөгийн “амжилт” нь таны нөхцөлд зохистой арга гэсэн үг биш.
Алдагдлыг нуух нийгмийн дарамт. Монгол нийгэмд хөрөнгийн алдагдлаа ярих нь нийгмийн өмнө “ухаангүй” мэт харагдах аюул байдаг тул хүмүүс алдагдалтай байрлалаа задлан хэлэлцдэггүй. Энэ нь баталгааны хэв шинжийг бэхжүүлдэг — алдагдлаа хүлээн зөвшөөрч, сурч авах боломж хаагддаг. Санхүүгийн боловсролын чухал нэг зорилго нь алдагдал нь мэдлэг олж авах боломж гэдгийг ойлгоход тусалдаг.
Гол нэр томьёо
| Нэр томьёо | Тодорхойлолт |
|---|---|
| Зан үйлийн санхүү (Behavioral Finance) | Хүний сэтгэл зүйн хэв шинжүүд нь санхүүгийн шийдвэрт хэрхэн нөлөөлдгийг судалдаг шинжлэх ухааны салбар. Канеман, Тверскийн судалгааг суурь болгодог. |
| Алдагдлын дарамт (Loss Aversion) | Ижил хэмжээний алдагдлын өвдөлт нь ашгийн баяр хөөрнөөс хоёр дахин хүчтэй байдаг хэв шинж. Алдагдалтай хөрөнгийг удаан барих, ашигтайг эрт зарах болгодог. |
| Баталгааны хэв шинж (Confirmation Bias) | Аль хэдийн эзэмшсэн итгэл үнэмшлийг баталгаажуулах мэдээллийг хайж, эсрэг мэдээллийг анхааралгүй орхидог хандлага. |
| Хэрэгжсэн хувийн нөлөөлөл (Anchoring) | Шийдвэр гаргахдаа хамгийн эхлээд авсан мэдээлэл — “зангуу” — нь дараа нь авсан мэдээллээс хамаагүй илүү нөлөөлдөг хандлага. |
| Дотоод дансны хуваарилалт (Mental Accounting) | Мөнгийг гарал үүслийн дагуу сэтгэл зүйн хувьд өөр “данс”-д хийж, тусдаа дүрмээр зарцуулдаг хандлага. |
| Хэт итгэлтэй байх (Overconfidence) | Өөрийн мэдлэг, чадвар, таамаглах чадварыг бодит байдлаас дээгүүр үнэлдэг хандлага. Хэт олон арилжаа, хангалтгүй диверсификаци болгодог. |
| Сүрэгний зан үйл (Herd Behavior) | Бусад хүмүүсийн шийдвэрийг дуурайн дагадаг хандлага. Зах зээлийн оргилд орж, ёроолд гарах буруу цагийн зан үйлийг бий болгодог. |
| Өнгөрсний хандлагын хэв шинж (Recency Bias) | Хамгийн сүүлийн туршлагыг хэт их жинтэйгээр тооцдог хандлага. Сүүлийн өсөлт цаашид ч үргэлжлэнэ гэж бодоход хүргэдэг. |
| Disposition Effect | Ашигтай хөрөнгийг хэтэрхий эрт зарж, алдагдалтайг хэтэрхий удаан барих хандлага. Алдагдлын дарамтын хөрөнгийн зах зээлийн тусгал. |
| Хоёр системийн онол (Dual Process Theory) | Канеманы онол: хурдан, автомат, сэтгэл хөдлөлд суурилсан нэгдүгээр систем ба удаан, нухацтай, логикт суурилсан хоёрдугаар систем хоёр нийлж шийдвэр гардаг. |
Бодит жишээ — Нэг хөрөнгийн хоёр хариу үйлдэл
Нөхцөл байдал: Туяа болон Энхжаргал хоёр 2022 оны 1-р сард нэг компанийн хувьцааг тус бүр 100 нэгжийг нэгж тутамд 50,000 төгрөгөөр авсан — нийт 5 сая төгрөг. 2023 оны 6-р сарт тус хувьцааны үнэ нэгж тутамд 32,000 төгрөг болсон — бүх хуримтлал 3.2 сая болж, 1.8 сая буюу 36%-ийн алдагдалтай.
Туяагийн хариу үйлдэл (сэтгэл зүйн хэв шинжүүдэд дийлдсэн): “50,000-д буцаж хүрэхийг л хүлээнэ” гэж (зангуурын хэв шинж) шийдчихээд, муу мэдээг харваас “нэгдэх удаа” (баталгааны хэв шинж), сайн мэдэглэлд найдсаар байлаа. 2025 он болоход хувьцааны үнэ 20,000 болж, алдагдал 60% болсон. Туяа дахин “50,000-д буцахгүй л бол зарахгүй” гэсээр байна.
Энхжаргалын хариу үйлдэл (шийдвэрийн дэвтэртэй): Хөрөнгийн байрлал эхлүүлэхдээ “энэ компанийн үнэ 40,000 болбол дахин шинжилгээ хийнэ, 35,000 болбол зарна” гэсэн дүрмийг дэвтэртэй бичсэн байсан. 35,000 болоход зарж, 3.5 саяа авч гарлаа. 1.5 сая алдсан боловч одоо тэр 3.5 саяа бонд болон гадаадын ETF-д байрлуулсан нь 18 сарын дараа 4.1 сая болсон байна.
Хичээлийн санаа: Туяа болон Энхжаргал хоёулаа ижил хөрөнгөнд, ижил цагт, ижил үнэд орсон. Ялгаа нь зах зээл биш — шийдвэрийн системд оршдог. Туяагийн зангуур болон баталгааны хэв шинж нь цаашид улам их алдагдал руу хөтөлсөн. Энхжаргалын урьдчилан тогтоосон дүрэм нь нэгдүгээр системийн мэдрэмжийг хоёрдугаар системийн нухацтай шийдвэрээр орлуулсан.
Зайлсхийх алдаанууд
1. “Би эдгээр хэв шинжүүдэд дийлдэхгүй” гэж бодох. Энэ мэдэгдэл өөрөө хэт итгэлтэй байдлын илрэл юм. Судалгаануудаар харвал мэргэжилтнүүд ч эдгээр хэв шинжүүдэд дийлддэг — зөвхөн тэдгээрийг мэддэг тул тогтолцоогоор хязгаарлах аргатай байдаг.
2. Зах зээлийн мэдрэмжийг санхүүгийн мэдлэгтэй адилтгах. “Зах зээл удаан ажиглавал мэдэрч чадна” гэдэг итгэл нь хэт итгэлтэй байдлын нийтлэг хэлбэр. Судалгаануудаар мэргэжлийн менежерүүдийн дийлэнх нь пассив индексийн стратегиос доогуур үр дүнтэй байдаг болохыг харуулдаг.
3. Нийгмийн сүлжээн дэх “хурдан мөнгийн” боломжид итгэх. Telegram, Facebook-т нийтлэгдсэн “энэ хөрөнгийд орвол хурдан баяжна” гэдэг мэдээлэл нь сүрэгний зан үйл болон хэт итгэлтэй байдлыг хоёуланг нь хэрэглэдэг. Эх сурвалжийг шалгах, хүлээх хугацаа тавих нь энгийн хамгаалалт.
4. Санхүүгийн том шийдвэрийг сандрах үедээ гаргах. Зах зээл хурдан унах үед, гэнэтийн санхүүгийн хямрал болох үед шийдвэр гаргахаас зайлсхийх хэрэгтэй. “Ядаж хоёр хоног хүлээнэ” гэдэг дүрэм нь хоёрдугаар системийг ажиллуулах цаг олгодог.
5. Шийдвэрийн дэвтэр хөтөлдөггүй байх. Тэмдэглэлгүй байхад баталгааны хэв шинж чимээгүй ажилладаг — буруу шийдвэрийг “зөв” болгон дурсах. Шийдвэрийн дэвтэр нь өөрийгөө хариуцах хамгийн энгийн тогтолцоо.
6. Алдагдлын дарамтаас болж алдагдалтай байрлалыг хэт удаан хадгалах. “Алдагдал тодорхойлогдохгүй бол бодит биш” гэдэг сэтгэлгээ нь математикийн хувьд буруу. Алдагдал тодорхойлогдсон эсэх нь хуримтлалд нөлөөлдөггүй — хөрөнгийн одоогийн үнэ цэн бодит байдал юм.
📝 Өөрийгөө шалгах
Хичээл 6 — Хөрөнгө Оруулалтын Сэтгэл Зүй
Асуулт 1 / 6
“Алдагдлын дарамт” (loss aversion) гэдэг нь юуг хэлэх вэ?
Асуулт 2 / 6
“Disposition effect” — алдагдалтай хөрөнгийг удаан барих, ашигтайг эрт зарах — хандлага яагаад математикийн хувьд буруу байдаг вэ?
Асуулт 3 / 6
Та 80 сая төгрөгөнд байр авсан, одоо 60 сая болсон. “80 сая хүртэл хүлээнэ” гэж шийдэх нь ямар хэв шинжийн жишээ вэ?
Асуулт 4 / 6
Сүрэгний зан үйл (herd behavior) санхүүгийн хувьд яагаад ихэвчлэн хохиролтой болдог вэ?
Асуулт 5 / 6
Канеманы “хоёр системийн онол”-ын дагуу санхүүгийн том шийдвэр гаргахдаа яаг юу хийх нь зохистой вэ?
Асуулт 6 / 6
Хөрөнгө оруулалтын сэтгэл зүйн хэв шинжүүдийг хязгаарлах хамгийн үр дүнтэй тогтолцоо аль нь вэ?
Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд
Daniel Kahneman (2011): Thinking, Fast and Slow. Хоёр системийн онол болон сэтгэл зүйн хэв шинжүүдийн хамгийн нарийвчилсан, уншлагад тохиромжтой эх сурвалж. Монгол орчуулгаар “Бодох: Хурдан ба Удаан” нэрээр байдаг.
Richard Thaler & Cass Sunstein (2008): Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. Зан үйлийн эдийн засгийн практик хэрэглээний нэрт ном.
Morgan Housel (2020): The Psychology of Money. Мөнгөний сэтгэл зүйн талаарх орчин үеийн хамгийн нөлөөтэй бүтээлүүдийн нэг. morganhousel.com
Dalbar Inc.: Quantitative Analysis of Investor Behavior (QAIB). Жил бүр нийтлэгдэх судалгаа — дундаж хөрөнгө оруулагчийн бодит өгөөжийг зах зээлийн өгөөжтэй харьцуулдаг. dalbar.com
CFA Institute: Behavioral Finance and Investment Processes. cfainstitute.org
Tversky, A. & Kahneman, D. (1974): Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases. Science. Нобелийн шагналтны анхны суурь судалгааны нийтлэл.
