Институционал хѳрѳнгѳ оруулагчид ба тэдний үйл ажиллагааны онцлог

Институциональ хөрөнгө оруулагчид нь гуравдагч этгээдийн (иргэд, байгууллага) хөрөнгийг удирддаг бөгөөд тэдний үйл ажиллагааг үндсэн хоёр хэсэгт хувааж үзэж болно: хөрөнгө татах болон хөрөнгө байршуулах.

Институциональ хөрөнгө оруулагчдын хоорондын гол ялгаа нь харилцагчдаас хэрхэн хөрөнгө татаж байгаа болон харилцагчдынх нь эрсдэл даах чадвараас (risk-profile) хамаардаг. Харин хөрөнгө байршуулах тал дээр төдийлөн их ялгаа байдаггүй. Тэд зах зээл дээрээс үнэт цаасыг шууд худалдан авах эсвэл тодорхой шимтгэлтэйгээр өөр институциональ хөрөнгө оруулагчдад хөрөнгөө удирдуулахаар шилжүүлдэг.

Монголын хөрөнгийн зах зээлд үйл ажиллагаа явуулж буй гол институциональ тоглогчдод дараах байгууллагууд орно.

Хөрөнгө оруулалтын менежментийн компаниуд (ХОМК)

Хөрөнгө оруулалтын менежментийн компаниуд нь дотоодын төдийгүй олон улсын зах зээл дэх гол тоглогчид юм. Монгол улсын хувьд Санхүүгийн зохицуулах хорооноос (СЗХ) тусгай зөвшөөрөл авсан эдгээр компаниуд нь Хөрөнгө оруулалтын сангуудыг (ХОС) үүсгэн байгуулж, иргэд болон аж ахуйн нэгжүүдээс хөрөнгө төвлөрүүлдэг.

• Бүтэц ба удирдлага: Нэг ХОМК нь хөрөнгө оруулалтын чиглэл, хөрөнгийн ангилал, эрсдэлийн түвшингээрээ ялгаатай хэд хэдэн сангуудыг нэгэн зэрэг удирдах боломжтой.

• Дүрэм журам: Сангийн хөрөнгийг хаашаа, хэрхэн хөрөнгө оруулах хязгаарлалт, дүрмийг сангийн хөрөнгө оруулалтын бодлогын баримт бичигт нарийвчлан зааж өгсөн байдаг.

• Багцийн менежер: ХОМК нь сан тус бүр дээр багцийн менежер томилдог. Багцийн менежер нь тогтоосон хязгаарлалтын хүрээнд харилцагчийн өгөөжийг дээд зэргээр нэмэгдүүлэх үүрэг хүлээх бөгөөд хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргах гол хүн юм.

Сангуудын удирдлагын хэлбэр ба төрөл

Хөрөнгө оруулалтын сангуудыг удирдлагын хэлбэрээр нь идэвхтэй ба идэвхгүй, арилжаалагдах хэлбэрээр нь уламжлалт хамтын сан болон биржээр арилжаалагддаг сан (ETF) гэж ангилдаг.

1. Идэвхгүй буюу Индекс сангууд: Энэ төрлийн сангууд нь тодорхой нэг индексийн (жишээлбэл, Монголын хөрөнгийн биржийн Топ-20 индекс зэрэг) бүтцийг яг хуулбарлан хөрөнгө оруулдаг.

2. Идэвхтэй удирдлагатай сангууд: Багцийн менежерүүд зах зээлийн дундаж өгөөжөөс (бенчмаркаас) давуулахын тулд зах зээлийн нөхцөл байдалд тохируулан багцдаа байнга өөрчлөлт хийдэг.

3. Арилжааны онцлог: Уламжлалт нээлттэй хамтын сангийн нэгжийг хөрөнгө оруулалтын менежментийн компаниас (эсвэл түгээгчээс) шууд худалдан авдаг бол, ETF-ийн нэгж эрхийг жирийн хувьцаатай адил үнэт цаасны брокерийн дансаараа дамжуулан хөрөнгийн бирж дээрээс худалдаж авдаг.

Харилцагчийн сегмент ба үйлчилгээ

• Жижиглэнгийн хөрөнгө оруулагчид: Нээлттэй хамтын сангууд нь олон нийт буюу жижиг мөнгөн дүнгээр хөрөнгө оруулах сонирхолтой иргэдэд зориулагдсан сонгодог хэрэгсэл юм.

• Томоохон харилцагчид: Өндөр дүнгээр хөрөнгө оруулагчид ХОМК-тай шууд Итгэлцлийн удирдлагын гэрээ байгуулж болдог. Энэ тохиолдолд харилцагчийн хувийн хэрэгцээ, эрсдэл даах чадварт тулгуурлан багцийг тусгайлан удирддаг.

• Дунд шатны харилцагчид: Дунд зэргийн хөрөнгөтэй харилцагчдад зориулсан завсрын хувилбар нь урьдчилан тодорхойлсон стратегийн аль нэгэнд нэгдэх бөгөөд менежерүүд ижил төстэй профайлтай хөрөнгө оруулагчдын нэгдсэн санг удирддаг.

Монголын зах зээл дэх гадаадын институциональ хөрөнгө оруулагчид

Хөгжиж буй болон хөгжлийн зааг дээрх (frontier) зах зээлийн хувьд Монгол улс нь гадаадын томоохон хөрөнгө оруулалтын сангуудын анхаарлыг татсаар ирсэн. Гадаадын институциональ хөрөнгө оруулагчид нь дотоодын зах зээлийн хөрвөх чадварыг сайжруулах, чөлөөт эргэлтийг (free-float) нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

• Салбарын сонирхол: Гадаадын хөрөнгө оруулагчид ихэвчлэн эдийн засгийн өсөлтийг дагаж хурдацтай тэлэх боломжтой уул уурхай, банк санхүү, болон өргөн хэрэглээний салбарын томоохон компаниудын хувьцааг сонирхдог.

• Хөрөнгө оруулах хэлбэр: Олон улсын хөрөнгө оруулагчид Монголын компаниудын хувьцааг шууд худалдан авахаас гадна, хөгжиж буй орнуудын индекст суурилсан дэлхийн томоохон пассив (индекс) сангуудаар дамжуулан багцаар нь хөрөнгө оруулах хандлагатай байдаг нь эрсдэлээ солонгоруулах нэг арга болдог.

Институциональ хөрөнгө оруулагчид: Тэтгэврийн сан ба Даатгалын компаниуд

Дэлхийн хөрөнгийн зах зээл дээр урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын хамгийн гол эх үүсвэрийг тэтгэврийн сангууд болон даатгалын компаниуд бүрдүүлдэг. Монгол улсын хувьд эдгээр тогтолцоо нь хөгжлийнхөө шатанд явж байгаа ч хөрөнгийн зах зээлд гүйцэтгэх үүрэг нь улам бүр нэмэгдсээр байна.

1. Тэтгэврийн сангууд (Pension Funds)

Тэтгэврийн сангийн үндсэн үйл ажиллагаа нь маш тодорхой: иргэд болон ажил олгогчдоос тэтгэврийн шимтгэл хуримтлуулах, эдгээр хөрөнгийг зах зээлд хөрөнгө оруулж өсгөх, улмаар ирээдүйд иргэдэд тэтгэвэр болгон буцаан олгох явдал юм. Олон улсын жишгээр тэтгэврийн сангууд хөрөнгөө өөрсдөө шууд удирдахын зэрэгцээ хөрөнгө оруулалтын менежментийн компаниудад (ХОМК) удирдуулахаар шилжүүлэх нь түгээмэл байдаг.

• Урт хугацааны хөрөнгө оруулалт: Тэтгэврийн нөөц нь хөрөнгийн зах зээл дэх “урт хугацааны мөнгө”-ийн хамгийн чухал эх үүсвэр болдог. Хөрөнгө оруулалтын хугацаа нь урт байдаг тул сангууд хөрөнгийнхөө багагүй хэсгийг хувьцаа зэрэг харьцангуй өгөөж өндөртэй хэрэгсэлд байршуулах боломжтой байдаг.

• Монголын нөхцөл байдал ба зохицуулалт: Монгол улсад хувийн тэтгэврийн сангийн тогтолцоо болон эрх зүйн орчин бүрэлдэх шатандаа явж байна. Иргэдийн ирээдүйн баталгаа болсон хөрөнгийг удирддаг тул тэтгэврийн сангийн үйл ажиллагаа маш хатуу зохицуулалттай байдаг. Эрсдэлээс хамгаалах үүднээс тэдний хөрөнгө оруулах боломжтой үнэт цаасны жагсаалтыг Санхүүгийн зохицуулах хорооноос (СЗХ) нарийвчлан зааж өгдөг.

• Хөрөнгө оруулалтын хязгаарлалт: Тэтгэврийн сангууд хөрөнгийн зах зээл дээр өндөр эрсдэл гаргахаас зайлсхийдэг. Тиймээс хөрөнгөө ихэвчлэн Монголын Хөрөнгийн Биржийн (МХБ) I ангилалд бүртгэлтэй, хөрвөх чадвар сайтай, компанийн засаглал тогтвортой шилдэг компаниудын хувьцаа, эсвэл засгийн газрын болон сайн чанарын компанийн бондод байршуулахыг илүүд үздэг.

2. Даатгалын компаниуд (Insurance Companies)

Даатгалын компаниуд нь харилцагчдаас даатгалын хураамж цуглуулж, түүнээсээ нөөц сан бүрдүүлэх замаар даатгалын тохиолдол гарах үед нөхөн төлбөрийг санхүүжүүлдэг.

• Хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэр: Даатгалын хураамж цуглуулах болон нөхөн төлбөр олгох хооронд цаг хугацааны зөрүү гардаг. Энэхүү сул чөлөөтэй байгаа нөөц хөрөнгийг санхүүгийн зах зээлд хөрөнгө оруулж, нэмэлт өгөөж олдог.

• Амьдралын даатгалын онцлог: Уламжлалт (ердийн) даатгалыг бодвол Амьдралын даатгал-ын хураамж төлөх болон нөхөн төлбөр олгох хоорондын хугацаа маш урт (хэдэн арван жил) байдаг. Тийм ч учраас амьдралын даатгалын сангаас бүрдсэн нөөц нь хөрөнгийн зах зээл дэх хамгийн урт хугацаатай хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэрүүдийн нэг болдог.

• Монголын зах зээл дэх нөлөө: Монгол улсын хувьд ердийн даатгалын салбар давамгайлж, амьдралын даатгалын зах зээл харьцангуй шинэ, хөгжиж буй шатандаа байгаа тул хөрөнгийн зах зээл рүү чиглэх даатгалын урт хугацааны нөөц хөрөнгийн хэмжээ одоогоор бага байна. Түүнчлэн, тэтгэврийн сангийн адилаар даатгалын нөөц хөрөнгөөр зөвхөн хамгийн найдвартай, дээд зэрэглэлийн (МХБ-ийн I ангиллын) үнэт цаасанд хөрөнгө оруулах хатуу зохицуулалттай байдаг.

Институциональ хөрөнгө оруулагчид: Зах зээлийн бусад оролцогчид

Хөрөнгийн менежментийн компаниуд болон тэтгэвэр, даатгалын сангуудаас гадна хөрөнгийн зах зээл дээр өөрсдийн онцлог бүхий өөр хэд хэдэн томоохон тоглогчид үйл ажиллагаа явуулдаг.

• Эндаумент сангууд (Endowments): Энэ нь их сургууль, эмнэлэг, буяны болон ашгийн бус байгууллагуудын үйл ажиллагааг урт хугацаанд тогтвортой санхүүжүүлэх зорилготой тусгай зориулалтын сан юм. Ихэвчлэн цугларсан хөрөнгийг мэргэжлийн хөрөнгийн удирдлагын компаниудад шилжүүлж удирдуулдаг. Монгол улсын хувьд энэ төрлийн сангуудын ойлголт харьцангуй шинэ (жишээ нь, их сургуулиудын хөгжлийн сангууд) бөгөөд одоогоор дотоодын хөрөнгийн зах зээл дээр мэдэгдэхүйц нөлөөтэй томоохон тоглогч болж амжаагүй байна.

• Үндэсний баялгийн сангууд (Sovereign wealth funds): Гадаад худалдааны өндөр ашигтай орнууд эдийн засгийн хүндрэл, түүхий эдийн үнийн уналтаас сэргийлэх зорилгоор ийм сангуудыг байгуулдаг. Эдгээр сангууд нь маш урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын бодлого баримталдаг бөгөөд хөрөнгийн зах зээл болон шууд хөрөнгө оруулалтын хэлбэрээр хөрөнгөө байршуулдаг дэлхийн хэмжээний томоохон тоглогчид юм. Монгол улсын хувьд уул уурхайн салбараас хамааралтай эдийн засагтай тул “Ирээдүйн өв сан” болон саяхан батлагдсан Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийн хүрээнд энэхүү тогтолцоо бүрэлдэж, ирээдүйд хөрөнгийн зах зээлийн гол институциональ хөрөнгө оруулагчдын нэг болох хүлээлттэй байна.

• Арилжааны банкууд: Банкуудын хувьд хувьцааны хөрөнгө оруулалт хийх нь тэдний үндсэн үйл ажиллагаа биш юм. Гэсэн хэдий ч банкууд хөрөнгийн зах зээлийн дэд бүтцийн чухал хэсэг болдог тул хувьцаат компаниудын хувьцаа эзэмшигчдийн жагсаалтад байнга гарч ирдэг. Энэ нь тэдний охин компани болох үнэт цаасны компаниуд харилцагчийн захиалгаар арилжаа хийх, банкууд эрсдэлийн хязгаартаа багтаан богино хугацааны арилжаа хийх, эсвэл зээлийн барьцаанд байсан хувьцааг шилжүүлэн авах зэрэгтэй холбоотой байдаг.

• Гэр бүлийн оффисууд (Family offices): Эдгээр нь нэг эсвэл хэд хэдэн чинээлэг гэр бүл, томоохон бизнес эрхлэгчдийн хөрөнгийг удирддаг мэргэжлийн байгууллагууд юм. Тэд бизнесийнхээ үндсэн стратегиас (өөрсдийн гол компаниудынхаа хяналтын багцаас) гадна хөрөнгөө солонгоруулах, эрсдэлийг бууруулах зорилгоор хувьцаа болон бусад зах зээлийн хэрэгслүүдэд хөрөнгө оруулдаг. Албан ёсоор гуравдагч этгээдийн хөрөнгийг удирддаггүй тул хатуу зохицуулалтад ордоггүй бөгөөд энэ нь тэдэнд мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчдын адилаар хөрөнгө оруулалтын илүү уян хатан, бие даасан бодлого явуулах боломжийг олгодог.

  Дээр дурдсанчлан Гэр бүлийн оффисууд нь чинээлэг гэр бүлүүдийн хөрөнгийг удирддаг хэдий ч тэдгээрийн хөрөнгийн хэмжээний талаарх албан ёсны, найдвартай статистик мэдээлэл олох боломжгүй байдаг.

  • Хууль эрх зүйн хэлбэр: Үүний гол шалтгаан нь “гэр бүлийн оффис” гэсэн тусгайлсан хуулийн этгээдийн зохион байгуулалтын хэлбэр байдаггүйтэй холбоотой. Монгол улсын хувьд ч мөн адил эдгээр нь статистик мэдээлэлд энгийн “хуулийн этгээд” (жишээ нь ХХК) эсвэл хөрөнгө оруулалтын холдинг компаниудын нэрийн ард “үйл ажиллагаа явуулдаг”.

  • Хөрөнгө оруулалтын зорилго: Хэдийгээр тэдний хөрөнгийн ихэнх хэсэг нь өөрсдийн үндсэн бизнесийн үйл ажиллагаанд (профиль хөрөнгө) төвлөрдөг боловч тэд хөрөнгийн зах зээл дээр томоохон тоглогчид байж чаддаг. Томоохон бизнес эрхлэгчид болон чинээлэг иргэд нь бизнесийн болон бүс нутгийн эрсдэлээ төрөлжүүлэхийн тулд хөрөнгийнхөө тодорхой хэсгийг дотоод, гадаадын бусад санхүүгийн хэрэгслүүд болон үнэт цаасанд байршуулдаг.

  • Монголын зах зээлд: Монголын хөрөнгийн зах зээл дээр томоохон групп компаниудын үүсгэн байгуулагчид охин компаниудаараа дамжуулан хувьцаа худалдан авах, бусад салбарт хөрөнгө оруулах нь нэг төрлийн гэр бүлийн оффисын үйл ажиллагааны хэлбэр бөгөөд цаашид дотоодын зах зээл дэх тэдний оролцоо нэмэгдэх хандлагатай байна.

  Хөрөнгө оруулагчдын бааз суурийн бүтэц (Investor Base Structure)

  Аливаа улсын хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг тодорхойлох нэг чухал үзүүлэлт нь тухайн зах зээл дээрх хувьцааны чөлөөт эргэлтийг (free-float) хэн эзэмшиж байгааг харуулах хөрөнгө оруулагчдын бүтэц юм. Эрүүл, тогтвортой зах зээлийн эзэмшлийн бүтэц нь ихэвчлэн дараах олон талт оролцогчдоос бүрддэг:

  1. Жижиглэнгийн хөрөнгө оруулагчид буюу Иргэд: Зах зээлийн өдөр тутмын идэвхтэй арилжааг бүрдүүлэгчид.

  2. Институциональ хөрөнгө оруулагчид: Тэтгэврийн сан, Даатгалын компаниуд болон Хөрөнгө оруулалтын хамтын сангууд. Тэд зах зээлд урт хугацааны тогтвортой байдлыг авчирдаг.

  3. Корпорациуд болон Гэр бүлийн оффисууд: Томоохон стратегийн болон багцийн хөрөнгө оруулалтууд хийдэг.

  4. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид: Гадаадын байгууллага, сангуудын оролцоо.

  5. Итгэлцлийн удирдлага (ДУ): ХОМК болон бусад мэргэжлийн байгууллагуудад удирдуулж буй харилцагчдын хөрөнгө.

  Монголын хөрөнгийн зах зээлийн хувьд одоогоор нийт арилжаа, эзэмшлийн дийлэнх хувийг дотоодын иргэд болон цөөн тооны томоохон аж ахуйн нэгжүүд бүрдүүлж байна. Зах зээл цаашид хөгжиж, урт хугацаанд тогтвортой өсөхийн тулд тэтгэвэр, даатгал зэрэг дотоодын институциональ хөрөнгө оруулагчид болон гадаадын сангуудын эзлэх хувийн жин нэмэгдэж, бүтэц илүү төрөлжих шаардлагатай юм.