1. Яагаад хѳрѳнгѳ оруулалт хийх ёстой вэ

1. Яагаад хѳрѳнгѳ оруулалт хийх ёстой вэ?

Дээрх асуултанд хариулахын ѳмнѳ хѳрѳнгѳ оруулалт хийхгүй бол яахыг авч үзье.

Дорж сарын 3,500,000 тѳгрѳгийн цалинтай ба цалингийнхаа дийлэнхийг буюу 3,000,000 тѳгрѳгийг хэрэглээндээ зарцуулдаг гэж бодьё. Тэр сар бүр 500,000 төгрөгийг илүүчилж, гэртээ бэлнээр хадгалдаг.

Үндсэн нөхцөл:

1. 1. Орлого: Сард 3,500,000 төгрөг (Жилд 42 сая). Жил бүр 10% нэмэгдэнэ.
  2. Зардал: Сард 3,000,000 төгрөг (Жилд 36 сая). Жил бүр 8% өснө (Инфляци).
  3. Хадгаламж: Сард 500,000 төгрөг (Жилд 6 сая). Хөрөнгө оруулалт хийхгүй, хадгаламжид байршуулахгүй, бэлнээр хадгална.
  4. Хугацаа: 20 жил ажиллаад тэтгэвэрт гарна.

20 жилийн дараах дүр зураг (Хүснэгт)

Энэхүү хүснэгтээс Дорж сард 500,000 төгрөг “цааш” хийх нь ирээдүйд ямар үр дүн авчрахыг харья.

Жил	Жилийн Орлого (10% өснө)	Жилийн Зардал (8% өснө)	Үлдсэн мөнгө (Бэлэн хадгаламж)
1	₮ 42,000,000	₮ 36,000,000	₮ 6,000,000
2	₮ 46,200,000	₮ 38,880,000	₮ 7,320,000
3	₮ 50,820,000	₮ 41,990,400	₮ 8,829,600
4	₮ 55,902,000	₮ 45,349,632	₮ 10,552,368
5	₮ 61,492,200	₮ 48,977,603	₮ 12,514,597
6	₮ 67,641,420	₮ 52,895,811	₮ 14,745,609
7	₮ 74,405,562	₮ 57,127,476	₮ 17,278,086
8	₮ 81,846,118	₮ 61,697,674	₮ 20,148,444
9	₮ 90,030,730	₮ 66,633,488	₮ 23,397,242
10	₮ 99,033,803	₮ 71,964,167	₮ 27,069,636
11	₮ 108,937,183	₮ 77,721,300	₮ 31,215,883
12	₮ 119,830,902	₮ 83,939,004	₮ 35,891,897
13	₮ 131,813,992	₮ 90,654,125	₮ 41,159,867
14	₮ 144,995,391	₮ 97,906,455	₮ 47,088,936
15	₮ 159,494,930	₮ 105,738,971	₮ 53,755,959
16	₮ 175,444,423	₮ 114,198,089	₮ 61,246,334
17	₮ 192,988,866	₮ 123,333,936	₮ 69,654,930
18	₮ 212,287,752	₮ 133,200,651	₮ 79,087,101
19	₮ 233,516,527	₮ 143,856,703	₮ 89,659,824
20	₮ 256,868,180	₮ 155,365,239	₮ 101,502,941
НИЙТ	₮ 2,405,550,000	₮ 1,647,430,724	₮ 758,119,254

Дээрх хүснэгтийн Excel файлыг эндээс татна уу.

Дорж их мөнгө олж байгаа мэт боловч, их мөнгө үрж байгаа тул эрсдэлээс хамгаалах түүний “хамгаалалт” хэтэрхий нимгэн байна.

1. 750 сая төгрөг: Баялаг уу, эсвэл зэрэглээ юу?

Дорж 20 жилийн дараа 758 сая төгрөг цуглуулжээ. “Боломжийн мөнгө байна” гэж та бодож магадгүй. Гэхдээ…

1. Инфляцийн аймшигт цохилт

Хүснэгтийн 20 дахь жилийг анхааралтай хараарай.

Тэр үед Доржийн жилийн амьжиргааны зардал 155 сая төгрөг болсон байна.

Өөрөөр хэлбэл, 20 жилийн дараа Доржид зүгээр л амьд явахын тулд (хоол, байр, унаа) жилд 155 сая төгрөг хэрэгтэй болно.

1. Тэтгэвэрт гарсны дараа: 5 жил хүрэхгүй дампуурал

Дорж 50 насандаа тэтгэвэрт гарлаа. Доржид 758 сая төгрөг бэлнээр байна.

- - - - Жилийн зардал: ~155 сая төгрөг (цаашид ч өснө).
      - Амьдрах хугацаа: 758,119,254 / 155,365,239 =~ 4.8 жил

Дорж тэтгэвэрт гараад ердөө 4 жил 9 сар болоод л мөнгөгүй болно. 55 нас хүрээгүй байхдаа та бүх хуримтлалаа дуусгаж, дахин ажил хайх эсвэл үр хүүхдийнхээ гарт орох гашуун тавилан хүлээж байна.

Дүгнэлт:

Сард 3.5 сая төгрөгийн цалинтай хэрнээ 3 саяыг нь үрж, ердөө 500 мянган төгрөг хадгалж байгаа нь “Мөнгө цуглуулж байна” гэсэн хуурамч тайвшрал юм.

2: Нийлмэл хүү – Дэлхийн 8 дахь гайхамшиг

Өмнөх жишээнд бид Доржийг мөнгөө зүгээр л “матрас доороо” хадгалахад инфляцид яаж идэгдэж, мөнгө нь “үнэгүйдэж” байгааг харсан. Тэгвэл одоо Бат арай ухаалаг шийдвэр гаргаж, мөнгөө зүгээр хадгалахын оронд жилийн 15%-ийн өгөөжтэй (Монголд энэ нь компанийн бонд, хөрөнгө оруулалтын сан эсвэл өндөр хүүтэй хадгаламж байж боломжтой) хэрэгсэлд хөрөнгө оруулсан гэж төсөөлье.

Бид өмнөх “Сарын 3.5 сая төгрөгийн цалинтай, 500,000 төгрөг хадгалдаг” ѳгѳгдлѳѳр үргэлжлүүлье.

Хувилбар 2: Бат хөрөнгө оруулагч болсон нь (Жилийн 15% өгөөж)

Бат эхний жил сар бүр 500,000 төгрөг цааш хийсээр нийт 6,000,000 төгрөг цуглуулсан. Тэр үүнийгээ сейфэнд хийхийн оронд 15%-ийн хүүтэй хөрөнгө оруулалт руу хийжээ. Энэ мөнгө 20 дахь жилийн эцэст (19 жилийн турш хүүгийн хүүгээр өсөөд) хэд болохыг тооцож үзье:

${₮6,000,000} * (1+0.15)^{19} = {₮51,676,500}$

Ганцхан (1) жилийн 6 сая төгрөг нь 20 жилийн дараа бараг 51 сая төгрөг болж өсч байна. Энд ямар ч ид шид байхгүй, энэ бол зүгээр л математик. (Дараа дараагийн хичээлүүдэд энэ томьёог дэлгэрэнгүй тайлбарлах тул одоо зүгээр л үр дүнд нь анхаарлаа хандуулъя).

Хэрэв Бат жил бүр цуглуулсан мөнгөө ингээд хөрөнгө оруулаад байвал хүснэгт ямар харагдахыг доороос харна уу.

(Тайлбар: Сүүлийн багана нь тухайн жилд хийсэн хадгаламж 20 дахь жилийн эцэст хэд болж өсөхийг харуулж байна)

Жил	Жилийн Орлого	Жилийн Зардал	Жилд Хадгалсан(Бэлэн мөнгө)	20 жилийн дараах үнэ цэнэ (15% өсөлтөөр)
1	₮ 42,000,000	₮ 36,000,000	₮ 6,000,000	₮ 85,391,302
2	₮ 46,200,000	₮ 38,880,000	₮ 7,320,000	₮ 90,581,858
3	₮ 50,820,000	₮ 41,990,400	₮ 8,829,600	₮ 94,972,755
4	₮ 55,902,000	₮ 45,349,632	₮ 10,552,368	₮ 98,662,810
5	₮ 61,492,200	₮ 48,977,603	₮ 12,514,597	₮ 101,720,277
6	₮ 67,641,420	₮ 52,895,811	₮ 14,745,609	₮ 104,213,222
7	₮ 74,405,562	₮ 57,127,476	₮ 17,278,086	₮ 106,198,160
8	₮ 81,846,118	₮ 61,697,674	₮ 20,148,444	₮ 107,725,605
9	₮ 90,030,730	₮ 66,633,488	₮ 23,397,242	₮ 108,837,801
10	₮ 99,033,803	₮ 71,964,167	₮ 27,069,636	₮ 109,573,121
11	₮ 108,937,183	₮ 77,721,300	₮ 31,215,883	₮ 109,963,338
12	₮ 119,830,902	₮ 83,939,004	₮ 35,891,897	₮ 110,024,422
13	₮ 131,813,992	₮ 90,654,125	₮ 41,159,867	₮ 109,765,654
14	₮ 144,995,391	₮ 97,906,455	₮ 47,088,936	₮ 109,199,350
15	₮ 159,494,930	₮ 105,738,971	₮ 53,755,959	₮ 108,328,154
16	₮ 175,444,423	₮ 114,198,089	₮ 61,246,334	₮ 107,181,885
17	₮ 192,988,866	₮ 123,333,936	₮ 69,654,930	₮ 105,793,028
18	₮ 212,287,752	₮ 133,200,651	₮ 79,087,101	₮ 104,197,256
19	₮ 233,516,527	₮ 143,856,703	₮ 89,659,824	₮ 103,108,798
20	₮ 256,868,180	₮ 155,365,239	₮ 101,502,941	₮ 101,502,941
НИЙТ	₮2,405,550,000	₮1,647,430,724	₮758,119,254	₮2,076,941,737

Дээрх хүснэгтийн Excel файлыг эндээс татна уу.

Энэ тооцооллыг хараад та хөрөнгө оруулалтын хүчийг мэдэрч байна уу?

- - Хадгалагч Бат (Матрас доор): 20 жилийн дараа 758 сая төгрөгтэй. (Энэ мөнгө тэтгэвэрт гараад 5 жил хүрэхгүй дуусна гэдгийг бид тооцсон).
  - Хөрөнгө оруулагч Бат (15% өгөөж): 20 жилийн дараа 2 тэрбум 76 сая төгрөгтэй.

Хөрөнгө оруулалт хийх шийдвэр гаргаснаар Батын мөнгө 2.7 дахин өссөн байна. Анхаараарай, тэр илүү их цалин аваагүй, илүү их мөнгө хадгалаагүй. Тэр зүгээр л мөнгөө ажиллуулсан. 2.0 тэрбум төгрөг гэдэг бол тэтгэвэрт гарсны дараах амьдралд нь хамаагүй илүү баталгаа болж чадна.

Нийлмэл хүү гэж юу вэ?

Эйнштейн нэгэнтээ “Нийлмэл хүү бол дэлхийн 8 дахь гайхамшиг. Үүнийг ойлгосон нь олдог, ойлгоогүй нь төлдөг” гэж хэлсэн байдаг. Энгийнээр хэлбэл, энэ бол хүүгээс хүү бодогдох зарчим юм. Таны оруулсан мөнгө хүү төрүүлнэ, тэр хүү нь дараа жил дахиад хүү төрүүлнэ. Цаг хугацаа өнгөрөх тусам энэ өсөлт цасан уруй шиг томордог.

Жишээ: Батын хөрөнгө оруулалт

Бат сар бүр илүү гарсан 800,000 төгрөгөө зүгээр хадгалахын оронд жилд 15%-ийн өгөөжтэй (Монголын нөхцөлд банкны хадгаламж эсвэл компанийн бондоор энэ өгөөжийг авах бүрэн боломжтой) хэрэгсэлд хөрөнгө оруулдаг гэж үзье.

$A = P(1+r)^n$

Энэ томьёогоор тооцоход, Батын эхний жил хийсэн 9,600,000 төгрөг 20 жилийн дараа гэхэд дангаараа асар ихээр өснө. Харин тэр жил бүр нэмж хийсээр байх тул үр дүн нь гайхалтай байна.

Харьцуулалт (20 жилийн дараа):

- Дорж (Бэлэн мөнгө): ~800 сая төгрөг (Худалдан авах чадвар нь муудсан)
- Бат (15%-ийн хөрөнгө оруулалт): ~2.0 ТЭРБУМ төгрөг (Тооцоолсон дүн).

Ялгаа нь харж байна уу? Бат Доржоос 3 дахин их хөрөнгөтэй болсон байна. Тэр илүү их ажиллаагүй, илүү өндөр цалин аваагүй. Тэр зүгээр л мөнгөө ажиллуулсан. 15% гэдэг бол Монголд тийм ч олдошгүй тоо биш. Хаан банкны хадгаламж, Засгийн газрын бонд, эсвэл топ компаниудын бонд ийм хэмжээний өгөөжийг санал болгодог.

Дээрх хүснэгтээс гарах гол дүгнэлт:

1. Цаг хугацаа бол мөнгө: Хэдий чинээ эрт эхэлнэ, төдий чинээ нийлмэл хүү хүчтэй үйлчилнэ.
2. Инфляцийг ялах: Батын мөнгө жилд 15% өсөж, инфляци 8% байхад тэр жилдээ 7%-ийн бодит өсөлт (Real Return) хийж байна. Энэ нь түүний баялаг нэмэгдэж байна гэсэн үг.

3: Монголд мөнгөө хаана өсгөх вэ? (Хөрөнгө оруулалтын хэрэгслүүд)

Одоо бид Монголд байгаа хѳрѳнгѳ оруулалтын бодит боломжууд, сонголтуудыг дэлгэрэнгүй авч үзье. Монголд хөрөнгө оруулалтын үндсэн 4 ангилал байна:

1. Тогтмол орлоготой үнэт цаас (Fixed Income) – “Аюулгүйн дэр”

Энэ бол эхлэн суралцагчдад хамгийн тохиромжтой, эрсдэл багатай хэлбэр юм. Та мөнгөө зээлүүлээд, оронд нь тогтмол хүү авна.

- Банкны хугацаатай хадгаламж:
  - Давуу тал: Маш найдвартай (Хадгаламжийн Даатгалын Корпораци 20 сая төгрөг хүртэлх мөнгийг даатгадаг). Хүү нь одоогоор 11-14% орчим байна.
  - Сул тал: Инфляци өндөр үед бодит ашиг бага. Мөн хүүгийн орлогоос 10%-ийн татвар төлдөг.
  - Зөвлөгөө: Энд та “Яаралтай тусламжийн сан” буюу 3-6 сарын амьжиргааны зардлаа байршуулах хэрэгтэй.
- Засгийн газрын бонд:
  - Давуу тал: Монгол Улсын Засгийн газар дампуурахгүй л бол мөнгөө алдахгүй (Risk-free гэж үздэг). Өгөөж нь банкны хадгаламжаас ихэвчлэн өндөр байдаггүй ч татварын хөнгөлөлттэй байх тохиолдол бий.
  - Хүртээмж: Өмнө нь зөвхөн томчууд авдаг байсан бол одоо аппликейшн ашиглан иргэд шууд авах боломжтой болсон.
- Компанийн бонд (Corporate Bonds):
  - Юу вэ: Компаниуд (Жишээ нь: ЛэндМН, Сүү ХК, Инвескор г.м) банкнаас зээл авахын оронд олон нийтээс мөнгө зээлж, оронд нь өндөр хүү (14-17%) амладаг.
  - Эрсдэл: Банкны хадгаламжаас өндөр эрсдэлтэй. Компани дампуурвал мөнгөө алдаж болно. Тиймээс компанийн тайлан, үйл ажиллагааг судлах хэрэгтэй.

1. Хувьцаа (Equity) – “Бизнесийн хамтрагч болох нь”

Хувьцаа эзэмшинэ гэдэг нь тухайн компанийн эздийн нэг болно гэсэн үг.

- Монголын Хөрөнгийн Бирж (MSE):
  - Монголын ТОП-20 индексийг харах хэрэгтэй (АПУ, Таван Толгой, Хаан Банк, Голомт Банк, Түмэн Шувуут г.м).
  - Ногдол ашиг (Dividend): Монголчууд ногдол ашигт дуртай. АПУ, Сүү зэрэг компаниуд жил бүр ашгаасаа хувь хүртээдэг. Энэ нь тогтмол орлогын эх үүсвэр болдог.
  - Үнийн өсөлт: Компани томорвол хувьцааны үнэ өснө. Жишээ нь: Та 5 жилийн өмнө нэгж хувьцааг 100 төгрөгөөр авсан бол өнөөдөр 300 төгрөг болж өссөн байж болно.
  - Татварын давуу тал: Нээлттэй хувьцаат компанийн ногдол ашиг болон хувьцаа борлуулсны орлогын татвар бусад орлогоос бага (ихэнхдээ 5% эсвэл 10%) байдаг нь төрийн бодлогоор дэмжиж буй хэрэг юм.

1. Үл хөдлөх хөрөнгө (Real Estate) – “Монгол мөрөөдөл”

Монголчуудын хувьд “Байртай болох” нь амьдралын гол зорилго байдаг.

- - Давуу тал: Нүдэнд харагдаж, гарт баригдах бодит хөрөнгө. Түрээсийн орлого олж болно. Урт хугацаанд үнэ нь өсдөг (инфляцийг дагаж).
  - Сул тал: Маш их мөнгө шаарддаг (босго өндөр). Хөрвөх чадвар муу (байраа зарах гэж хэдэн сар болж магадгүй). Байрны хөөсрөлт үүсэх эрсдэлтэй.

1. Алт болон Валют (Commodities) – “Хамгаалалт”

Төгрөгийн ханш унахаас сэргийлж ам.доллар эсвэл алт худалдаж авах нь түгээмэл.

- - Алт: Урт хугацаанд үнэ цэнээ хадгалдаг.
  - Анхааруулга: Валют бол хөрөнгө оруулалт гэхээсээ илүү “хадгалах” хэрэгсэл юм. Доллар өөрөө хүү төрүүлдэггүй (хадгаламжид хийхгүй бол).

4: Хөрөнгө оруулалт хийхийн өмнө анхаарах зүйлс

Монголын нөхцөлд хөрөнгө оруулалт хийхээсээ өмнө дараах “Алтан дүрмүүд”-ийг заавал санаарай.

1. Эрсдэл ба Өгөөжийн хамаарал

“Өндөр өгөөж = Өндөр эрсдэл”. Хэрэв хэн нэгэн танд “Сард 30% өгөөж өгнө, ямар ч эрсдэлгүй” гэж хэлвэл зугтаарай. Энэ бол луйвар. Банкны хадгаламж жилийн 13% байхад, жилийн 100%-ийн ашиг амлаж буй зүйл цаанаа асар их эрсдэлтэй эсвэл хууль бус байж таарна.

1. Төрөлжүүлэх (Diversification) – Өндгөө нэг сагсанд бүү хий

Бүх мөнгөөрөө зөвхөн ганц компанийн хувьцаа авч болохгүй. Эсвэл бүгдийг нь банкинд хадгалж болохгүй.

- - Мөнгөнийхөө нэг хэсгийг банкинд (аюулгүй байдал).
  - Нэг хэсгийг хувьцаанд (өсөлт).
  - Нэг хэсгийг бондод (тогтмол орлого).
  - Багахан хэсгийг эрсдэлтэй зүйлд (крипто г.м – хэрэв хүсвэл).

Ингэж байж та нэг салбар унахад нөгөөгөөсөө ашиг олж, эрсдэлээ тэнцвэржүүлнэ.

1. Сэтгэл хөдлөлөө хянах

Монголын зах зээл жижиг учраас цуурхал, “ховын чанартай” мэдээллээр савлах нь элбэг. “Энэ хувьцаа өсөх гэнэ” гэсэн сургаар битгий худалдан авалт хий. Судалгаа хий, эсвэл мэргэжлийн хүмүүсээс зөвлөгөө ав.

1. Яагаад хѳрѳнгѳ оруулалт хийх ёстой вэ

Гарчиг

7. Хөрөнгийн зах зээлийн индекс (The Stock Market Index)

6. Хөрөнгийн зах зээл (The Stock Markets)

5. IPO Зах зээл (2-р хэсэг)

4. IPO зах зээл (1-р хэсэг)

3. Зуучлагчид ба зах зээл дээрх процесс