1. Удиртгал

Суурь шинжилгээХичээл 1 / 10Хугацаа · 25 мин

Монгол хүмүүс хувьцааны тухай ярихад ихэвчлэн нэг л зүйл сонсогддог: “Өчигдөр ямар хувьцаа өсөв?”, “Дараагийн хөөрөх хувьцаа аль нь вэ?”, “Аль ХК-ын үнэ хямдарчихав?” Эдгээр нь чухал асуултууд юм шиг санагддаг ч үнэндээ бүгд нэг л нийтлэг алдаанд үндэслэсэн байдаг — хувьцааг зөвхөн үнийн өөрчлөлт гэж ойлгож, түүний цаад бизнесийг мартах явдал.

Харин дэлхийн хамгийн амжилттай хөрөнгө оруулагчид — Warren Buffett, Peter Lynch, Charlie Munger, Benjamin Graham зэрэг хүмүүс — огт өөр асуултыг өөрсдөөсөө тавьдаг: “Энэ компани жинхэнэ ямар бизнес вэ? Тэр бизнес 10 жилийн дараа илүү үнэ цэнэтэй болох уу?” Тэдний амжилтын нууц нь хурдан мэдээлэл биш, гүн гүнзгий ойлголт юм.

Энэхүү хичээлд бид тэр ойлголтын үндэс — Суурь шинжилгээ (Fundamental Analysis) гэж юу болох, яагаад энэ нь Монголын хөрөнгийн зах зээл дээр онцгой чухал байдгийг тайлбарлана. Мөн Та өөрөө суурь шинжээч болж чадах эсэх, ямар хэрэгсэл шаардлагатайг тодорхой харах болно.

1. Хувьцаа гэж үнэндээ юу вэ?

Хөрөнгийн зах зээлд анхлан орж ирсэн хүн хувьцааг “дараа илүү үнээр худалдах зорилгоор худалдан авч байгаа цахим бичиг” гэж ойлгодог. Энэ ойлголт нь техникийн хувьд буруу биш ч гүн ухааны хувьд гажууд юм. Яагаад?

Хувьцаа (share, stock) гэдэг бол компанийн хэсэг эзэмших эрх юм. Та АПУ ХК-ийн 100 хувьцаа худалдан авсан гэж бодъё. Тэр мөчөөс эхлэн та тэр пүүсийн маш жижигхэн боловч бодит эзэн болно — үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийн, брендийн, банкны дансанд байгаа мөнгөний, ирээдүйд орох ашгийн тодорхой хэсгийн эзэн. Таны эзэмших хувь нь компанийн нийт хувьцааны тоотой уялдаатай бөгөөд маш бага байж ч болох ч — мөн чанар нь ижил. Та нэг бизнест хувь нийлүүлсэн эзэн боллоо.

Энэ ойлголт гол ач холбогдолтой. Учир нь хэрэв та хувьцааг зөвхөн “тоон үзүүлэлт” гэж харвал, та санхүүгийн ертөнцийн хамгийн нийтлэг алдааг гаргаж байгаа хэрэг: үнэ (price) ба үнэ цэнэ (value) хоёрыг хольж хутгасан байна.

Үнэ бол тухайн агшинд зах зээл тэр хувьцааг ямар төгрөгөөр зарах, худалдан авахыг зөвшөөрч байгаа тоо. Энэ нь олон түмний хүлээлт, айдас, шунал, мэдээ мэдээллийн урсгалын нийлбэр бөгөөд өдөр тутам, цаг минут тутам хэлбэлздэг.

Үнэ цэнэ бол тэр бизнес цаг хугацааны туршид үйл ажиллагаагаараа бий болгох бодит мөнгөн урсгалын өнөөгийн дүн. Энэ нь зах зээлийн сэтгэл хөдлөлөөс ангид, харьцангуй тогтвортой хэмжигдэхүүн юм.

Benjamin Graham — орчин үеийн хөрөнгө оруулалтын ухааны эцэг гэгддэг, Warren Buffett-ийн багш — “Ухаалаг хөрөнгө оруулагч” номондоо энэ ялгааг нэг бодлогоор тодорхойлсон нь алдартай:

Өөрөөр хэлбэл, нэг долоо хоног, нэг сард хувьцааны үнэ нь тэр компанийн алдар нэр, хэн юу ярьснаас ихээхэн хамаардаг. Харин 5 жил, 10 жилийн хугацаанд үнэхээр чухал ганцхан зүйл үлддэг — тэр бизнес үнэндээ хэр их үнэ цэнэ бүтээсэн вэ гэдэг.

2. Баялаг бүтээгч vs баялаг сүйтгэгч компаниуд

Дэлхийн хөрөнгийн зах зээлийн түүх хоёр маш ялгаатай дүр зургаар бичигдсэн байдаг. Нэг талд нь — олон хөрөнгө оруулагчдыг үнэхээр чинээлэг болгосон “баялаг бүтээгч” компаниуд. Нөгөө талд нь — хөрөнгөтэй хүмүүсийг сэтгэлээр унагасан “баялаг сүйтгэгч” компаниуд.

Баялаг бүтээгчид — олон жилийн нийлмэл өсөлт

Дэлхийн хамгийн алдартай жишээнүүдийг авч үзье. Хэрэв та 1990 онд АНУ-ын Microsoft-д 10,000 ам.доллар хөрөнгө оруулсан бол өнөөдөр тэр хөрөнгө 5 сая ам.доллараас давсан байх байсан. Apple-д 2003 онд оруулсан 10,000 доллар өнөөдөр 4 сая ам.доллар орчим. Amazon-д 1997 онд оруулсан 10,000 доллар бараг 20 сая ам.доллар болсон.

Эдгээр нь “азтай” хөрөнгө оруулалт биш — суурь шинжилгээгээр илрүүлж болох баялаг бүтээгчийн ердийн шинж тэмдгүүдийг агуулсан компаниуд. Тэдгээрийн нийтлэг шинж: тогтвортой ашигтай ажиллах, өсөн нэмэгдэх орлого, удирдлагын чанар, өрсөлдөгчдөөс ялгарсан давуу тал, эрүүл санхүүгийн байдал.

Энэтхэгийн зах зээлд ч ижил жишээ олон бий. Infosys, TCS, Page Industries, Eicher Motors, Bosch India, Nestle India, Bajaj Finance зэрэг компаниуд жил тутамд дунджаар 20%-аас дээш нийлмэл өсөлттэй (CAGR) явсан түүхтэй. 20%-ийн CAGR гэдэг нь тэр хөрөнгө 3.5 жил тутам хоёр дахин өсөж байна гэсэн үг — 10 жилд бараг 6 дахин нэмэгдэнэ.

Bosch India шиг зарим компани 30%-ийн CAGR-аар явсан. Энэ хурдад 10 жилд хөрөнгө 14 дахин өснө. 1 сая төгрөг 14 сая төгрөг болж хувирах гэсэн үг. Энэ бол суурь шинжилгээ зөв хийгдсэн үед үүсэх боломжийн хэмжээ юм.

Баялаг сүйтгэгчид — гайхамшигт уналтын түүхүүд

Гэхдээ зөвхөн амжилттай түүхийг харах нь өрөөсгөл. Зах зээлд “баялаг сүйтгэгч” компаниуд ч мөн адил олон. Энэтхэгт Suzlon Energy, Reliance Power, Sterling Biotech зэрэг компаниуд олон тэрбум долларын зах зээлийн үнэлгээтэй байгаад дараа жилүүдэд 80-95%-аар уналтанд орж, олон зуун мянган хөрөнгө оруулагчийг хохироосон.

АНУ-д Enron (бухгалтерийн залилан), Lehman Brothers (2008 оны хямралын үед дампуурсан), Pets.com (доткомын хямралын үед), Theranos (бүтээгдэхүүн нь хуурмаг байсан) — эдгээр бүгд хэдэн жилийн өмнө “ирээдүйтэй компани” гэгдэж байсан. Гэхдээ тэдний санхүүгийн тайлан, бизнесийн загварыг гүнзгий шалгасан хүмүүс эрсдэлийг олж хараад зайлсхийсэн.

Эдгээр уналтын ердийн шинж тэмдгүүд тэгш хамтрана: хэт өндөр өрийн ачаалал, мөнгөн гүйлгээ муутай ашиг, удирдлагын ил тод бус байдал, өрсөлдөгчдөөс ялгарах давуу талгүй байдал. Эдгээр шинж тэмдгүүдийг таних чадвар бол суурь шинжилгээний цөм юм.

Хоёр төрлийг ялгахын ач холбогдол

Хөрөнгө оруулалтын тоглоом нь “хамгийн их өсөх компанийг олох” биш — “баялаг сүйтгэгчдээс зайлсхийж, баялаг бүтээгчдийг олж тогтоох” юм. Нэг сүйтгэгч хувьцаанд хөрөнгөө хийсэн нь 10 амжилттай хөрөнгө оруулалтын ашгийг устгаж чаддаг. Тиймээс юу худалдахгүй байх вэ гэдгийг ойлгох нь юу худалдан авах вэ гэдгийг ойлгохоос дутахааргүй чухал.

Бүх баялаг бүтээгч компаниуд нийтлэг хэдэн шинж чанартай байдаг. Бүх баялаг сүйтгэгч компаниуд ч өөрсдийн нийтлэг шинж тэмдгүүдтэй. Суурь шинжилгээ бол яг эдгээр шинж тэмдгүүдийг таних арга зүй юм.

3. Хөрөнгө оруулалт ба таамаглалын ялгаа

Дэлхийн санхүүгийн уран зохиолд хоёр ангилалтай үйлдэл тод ялгагддаг: хөрөнгө оруулалт (investment) ба таамаглал (speculation). Монголд эдгээрийг ихэвчлэн ижил утгаар хэрэглэдэг ч үндсэндээ мөн чанарын хувьд өөр юм.

Хөрөнгө оруулалт гэдэг нь гүнзгий шинжилгээнд тулгуурлан, үндсэн хөрөнгөө хамгаалах баталгаатай, зохистой өгөөж хүлээх үйлдэл юм. Хөрөнгө оруулагч худалдан авахаасаа өмнө хариултыг нь мэдэж байдаг гурван асуулт байдаг:

1. Би юуг эзэмшиж байна вэ? — тэр компанийн бизнес, орлогын эх үүсвэр, өрсөлдөөний орчин.
2. Би ямар үнэ төлж байна вэ? — зах зээлийн үнэ хувьцааны бодит үнэ цэнэтэй харьцуулахад зохистой юу?
3. Хэрэв би буруу бодсон бол яах вэ? — эрсдэлийн хамгаалалт (margin of safety) ямар байна вэ?

Таамаглал гэдэг нь эдгээр асуултгүй, голчлон үнийн хөдөлгөөний чиг хандлагад найдан худалдан авах үйлдэл юм. Хэн нэгний нийтэлсэн бичлэг харсан, чат группд “дараа хөөрнө” гэж бичсэн гэх мэт мэдээллийн үндсэн дээр хувьцаа авах нь таамаглалын хамгийн энгийн жишээ.

Хоёулаа мөнгө хийх боломжтой. Гэхдээ тогтвортойгоор мөнгө хийх боломж нь зөвхөн эхнийх дээр байдаг. Таамаглал заримдаа амжилт авчирдаг — тэр амжилт ихэвчлэн азын нийт дүнгийн нөлөөлөл юм. Урт хугацаанд азыг хянах боломжгүй тул тогтвортой үр дүн гаргаж чаддаггүй.

Суурь шинжилгээ бол эдгээрийн эхнийх — жинхэнэ хөрөнгө оруулалтын сэтгэхүйд шаардлагатай үндсэн багаж хэрэгсэл юм.

4. Суурь шинжилгээ гэж үнэндээ юу вэ?

Суурь шинжилгээ гэдэг нь компанийг жижиг бизнес хэлбэрээр харж, түүний бодит үнэ цэнийг тодорхойлох цогц арга зүй юм. Энд “жижиг” гэдэг үг гол байр эзэлнэ. Та Говь ХК-ийг шинжилж байгаа ч хөршийнхөө хиам хийдэг цехийг шинжилж байгаа ч — үндсэн асуултууд нь ижил л байдаг:

– Энэ бизнес юу хийж, хэн рүү зарж байна вэ?
– Энэ бизнесийн өрсөлдөгчид хэн бэ? Тэднээс юугаараа ялгарч байна вэ?
– Удирдлагын баг нь итгэл хүлээлттэй, чадварлаг уу?
– Санхүүгийн үзүүлэлт нь — орлого, зардал, өр — хэрхэн яаж өөрчлөгдөж байна вэ?
– Тэр бизнесийн ирээдүйн ашиг өнөөдрийн худалдан авах үнээс өндөр байх уу?

Эдгээр асуултыг тодорхой бүтэцтэйгээр хариулах нь суурь шинжилгээний мөн чанар юм. Түүнийг хоёр том хэсэгт хуваах нь уламжлал болсон:

Чанарын шинжилгээ (Qualitative Analysis)

Тоогоор хэмжихэд хэцүү, сэтгэхүйн үнэлгээ хэрэгтэй хүчин зүйлс. Жишээ нь:

– Компанийн бизнес загвар хэр ойлгомжтой вэ?
– Бренд нь үйлчлүүлэгчдэд ямар үнэ цэнэтэй вэ?
– Удирдлагын зан төлөв, хэв маяг, ил тод байдал ямар байна вэ?
– Компани ямар “өрсөлдөөний давуу тал” (competitive moat)-тай вэ? Өөрөөр хэлбэл, өрсөлдөгчид энэ бизнесийг амархан хуулбарлаж чадах уу, үгүй юу?
– Корпорацийн соёл ямар вэ? Ажилтнууд урт хугацаанд ажилладаг уу?

Тооны шинжилгээ (Quantitative Analysis)

Санхүүгийн тайлан, харьцаа, түүхэн үзүүлэлтэд үндэслэсэн тооцоо:

– Орлого, ашгийн өсөлтийн хурд
– Үйл ажиллагааны ашигт ажиллагаа (profit margin)
– Өрийн ачаалал (debt ratio)
– Мөнгөн гүйлгээний чанар
– Үнэлгээний харьцаа (P/E, P/B гэх мэт)
– Хөрөнгийн өгөөж (ROE, ROA, ROCE)

Сайн суурь шинжилгээ эдгээр хоёрыг заавал хамт хэрэглэдэг. Зөвхөн тоонд найдсан шинжилгээ нь компанийн соёл, удирдлагын чанар гэх мэт чухал зүйлсийг мартдаг — тоо нь зөв ч компанийн ирээдүй харанхуй байж болно. Зөвхөн чанарын үнэлгээнд найдсан шинжилгээ нь “сайхан түүхтэй ч ашиггүй” компани руу хөрөнгө оруулахад хүргэдэг — Theranos шиг компанийн жишээ.

5. Та өөрөө суурь шинжээч болж чадах уу?

Олон хүн “суурь шинжилгээ нь зөвхөн бухгалтер, санхүүчид зориулагдсан” гэсэн буруу ойлголттой байдаг. Энэ нь үнэхээр буруу. Суурь шинжээч хүний хийдэг ажил бол маш энгийн — 2 + 2 = 4 байгаа эсэхийг шалгах явдал юм.

Суурь шинжээч болохын тулд танд гайхамшигт мэдлэг шаардлагагүй. Гурван энгийн ур чадвар л хэрэгтэй:

1. Үндсэн санхүүгийн тайлангуудыг ойлгох. Орлого зарлагын тайлан (P&L), тэнцэл, мөнгөн гүйлгээний тайлан гэсэн гурван үндсэн тайланг уншиж сурах. Энэ нь ном уншиж сурахаас хэцүү биш — зүгээр л шинэ хэл сурахтай адил тэвчээртэй дадлага шаарддаг.

2. Бизнесийг тухайн салбартай харьцуулан ойлгох. АПУ ХК-ийг ойлгохын тулд та ундааны салбар хэрхэн ажилладаг, өрсөлдөгчид нь хэн вэ, салбарын өсөлтийн хурд ямар вэ гэдгийг мэдэх ёстой. Энэ нь ердийн оюунлаг сониуч зангаас хол ялгаагүй.

3. Үндсэн арифметик үйлдлүүд — нэмэх, хасах, хуваах, үржих. Тийм ээ, энэ бол суурь шинжилгээний “математикийн” нийт шаардлага юм. Та их сургуулийн санхүүгийн модул эзэмшсэн байх шаардлагагүй. Дунд сургуулийн математик хангалттай.

Цаашлаад Peter Lynch — Fidelity-ийн алдартай Magellan сангийн менежер байсан, 13 жилийн турш жилд дунджаар 29% өгөөж олж байсан хүн — өөрийн “One Up On Wall Street” номондоо нэг алдартай зүйлийг хэлсэн: “Энгийн хүн нь мэргэжлийн сан удирдагчаас илүү хөрөнгө оруулж чадна. Учир нь энгийн хүн өөрийн өдөр тутмын амьдралд харсан компанийг л шинжлэх боломжтой.”

Та хэрэгцээт бүтээгдэхүүн худалдан авдаг ХК-ийнхээ хувьцааг хамгийн сайн ойлгож чадна. АПУ-ийн ундаа уудаг бол АПУ-ийг шинжлэхэд танд бэлэн ойлголт байна — зөвхөн тоог нь нэмэх ёстой. Сүү-ийн сүү уудаг бол тэр бизнес ямар ажиллагаатайг ойлгож чадна. Энэ давуу тал ялангуяа Монголд асар чухал — манай зах зээлийн ихэнх компани бол өдөр тутмын хэрэглээний бизнес юм.

6. Суурь шинжилгээ ба техник шинжилгээний ялгаа

Хөрөнгийн зах зээлд шинжилгээ хийх хоёр үндсэн сургууль байдаг: Суурь шинжилгээ ба Техник шинжилгээ (Technical Analysis). Аль аль нь хууль ёсны, ашигтай арга зүй боловч мөн чанарын хувьд огт өөр асуултад хариулдаг.

Техник шинжилгээ нь хувьцааны үнэ, арилжааны хэмжээний түүхэн хөдөлгөөнд үндэслэн ирээдүйн үнийн чиг хандлагыг таамаглах оролдлого юм. Техник шинжээч компанийн бизнес, ашиг, удирдлагын тухай сонирхдоггүй — түүний хувьд графикийн хэлбэр, трендийн шугам, лавлагаа түвшин чухал. Үндсэн таамаг нь: “Өмнө нь давтагдсан зан төлөв ирээдүйд дахин давтагдах магадлалтай.”

Суурь шинжилгээ нь огт өөр асуултад хариулдаг: “Энэ компанийн жинхэнэ үнэ цэнэ хэд вэ, одоогийн зах зээлийн үнэ үүнээс өндөр үү, бага уу?” Техник шинжилгээ “хэзээ” гэдэгт анхаардаг бол суурь шинжилгээ “юуг” ба “яагаад”-д анхаардаг.

Хоёр аргын хооронд “зөв”, “буруу” гэсэн сонголт байхгүй — хэрэглээний зорилго л ялгаатай. Арилжаачин (trader) өдөр бүр үнийн хэлбэлзэлээс ашиг олох гэж буй хүн бол техник шинжилгээ түүнд илүү хэрэгтэй. Гэхдээ ихэнх монгол иргэний санхүүгийн зорилго — хэдэн жилийн дараа орон сууцтай болох, хүүхдийнхээ сургалтын төлбөр бүрдүүлэх, тэтгэвэрт бэлдэх — урт хугацааны зорилгууд юм. Тиймээс олон нийтэд илүү хэрэгцээтэй нь суурь шинжилгээ юм.

Core-Satellite стратеги — хоёр аргыг хослуулах нь

Дэлхийн нэр хүндтэй хөрөнгө оруулалтын стратегийн нэг нь Core-Satellite Strategy юм. Энэ стратегийн дагуу та өөрийн хөрөнгийг хоёр тэгш бус хэсэгт хуваадаг.

Цөм портфолио (Core, ~60-70%): Урт хугацааны, суурь шинжилгээгээр сонгосон, хүчтэй санхүүтэй компаниудын хувьцаа. Жилд 12-15%-ийн нийлмэл өсөлт хүлээх энгийн зорилготой.

Дагалдах портфолио (Satellite, ~30-40%): Богино хугацааны арилжаа, техник шинжилгээгээр идэвхтэй удирддаг хэсэг. Жилд нэмэлт 10-12% олох зорилготой.

Жишээ нь та 10 сая төгрөгтэй бол 6-7 саяыг суурь шинжилгээгээр сонгосон тогтвортой компаниудад урт хугацаагаар хийнэ. Үлдсэн 3-4 саяар техник шинжилгээ ашиглан богино хугацааны арилжаа хийнэ. Энэ хослол нь урт хугацааны баялаг бий болгох, мөн зах зээлийн өдөр тутмын боломжуудыг ч ашиглах хоёр зорилгыг нэгтгэдэг.

Гэхдээ шинэ хүний хувьд эхэндээ зөвхөн Core хэсэг дээр анхаарал хандуулах нь зүйтэй. Satellite хэсгийг нэмэх нь та суурь шинжилгээний дадлагатай болсны дараа л хийх ажил.

7. Суурь шинжилгээний хэрэгслүүд — бараг бүгд үнэгүй

Суурь шинжилгээний нэг гайхалтай зүйл нь — шаардлагатай ихэнх хэрэгслүүд үнэгүй байдаг явдал юм. Институцийн хөрөнгө оруулалтын сангуудын ашигладаг үндсэн мэдээллийн эх сурвалж нь хэрэв таныг хайрлавал — таны гарт байгаа.

1. Компанийн жилийн тайлан (Annual Report)

Энэ бол хамгийн чухал хэрэгсэл — суурь шинжилгээний “Библи” гэж хэлж болно. Жилийн тайланд танд хэрэгтэй бараг бүх мэдээлэл байдаг: санхүүгийн тайлан, удирдлагын мэдэгдэл, бизнесийн тойм, эрсдэлийн хүчин зүйлс, ирээдүйн төлөвлөгөө.

Монголд бүх МХБ-д бүртгэлтэй ХК-ууд жилийн тайлангаа mse.mn, өөрсдийн вэбсайт, мөн СЗХ-ны сайт дээр нийтлэх хуулийн үүрэгтэй. Энэ бол үнэгүй, нээлттэй, хууль ёсоор тогтоосон мэдээлэл — хэн ч уншиж болно.

Гэхдээ энд гайхамшигтай үнэн бий: Монголын хөрөнгө оруулагчдын ихэнх нь жилийн тайланг хэзээ ч уншиж үздэггүй. Энэ нь таны давуу тал юм. Хэрэв та энэхүү мэдээллийн эх сурвалжийг ашиглавал та зах зээлийн оролцогчдын дунд “мэдээлэлтэй цөөнхөд” багтах болно.

2. Салбарын мэдээлэл

Компанийг бүтэн ойлгохын тулд тухайн салбарын ерөнхий мэдээллийг мэдэх ёстой. Үндэсний Статистикийн Хороо (nso.mn), Монголбанк (mongolbank.mn), Эдийн засаг хөгжлийн яам зэрэг газруудаас үнэгүй мэдээлэл олох боломжтой.

Уул уурхайн салбарт дэлхийн зэс, нүүрс, алтны үнийн хандлагыг харах нь чухал. Хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний салбарт хэрэглэгчийн зан төлөв, өрхийн орлого. Банкны салбарт зээлийн хүүний бодлого, төв банкны бодлого. Салбар бүрд тохирсон мэдээллийн эх сурвалжийг таних шаардлагатай.

3. Мэдээний урсгал

Компани, салбарын талаарх өдөр тутмын мэдээ маш чухал. Монголд эдийн засгийн мэдээ ач холбогдол өндөртэй сайтуудаас news.mn, ikon.mn, gogo.mn, eagle.mn зэрэг нь чухал эх сурвалжууд. Бизнесийн чиглэлээр businesspartner.mn, economy.news.mn зэрэг нь илүү тусгайлсан.

Олон улсын мэдээний хувьд Bloomberg, Reuters, Financial Times, Wall Street Journal нь үндсэн чиглүүлэгчид. Эдгээр сайтад зарим агуулга нь үнэгүй, ихэнх нь захиалагатай.

Google Alert үйлчилгээг үнэгүй ашиглаж — өөрт сонирхолтой компани, салбарын нэрэн дээр ийм сэрэмжлүүлэг тавиад өдөр тутмын мэдээллийг автоматаар авч болно.

4. Хүснэгт боловсруулах хэрэгсэл

Microsoft Excel нь хамгийн өргөн ашиглагддаг. Гэхдээ үнэгүй сонголтууд бий: Google Sheets (онлайн, шууд хадгалагддаг), LibreOffice Calc (нээлттэй эх, бүрэн үнэгүй).

Хүснэгт нь ямар үүрэгтэй вэ? Та компанийн санхүүгийн тоог нэг газар цуглуулж, өөрийнх нь тооцоог хийх боломжтой болно. Жишээ нь P/E харьцаа, ROE, өрийн харьцаа гэх мэт. Олон жилийн өгөгдлийг харьцуулах, диаграм байгуулах, өөрийн загвар (model) бүтээх боломжтой.

5. Нэмэлт чанартай нөөцүүд

СЗХ-ны сайт (frc.mn) — компанийн шинэ хувьцаа гаргалт, ногдол ашгийн зарлал, эзэмшил өөрчлөлтийн ил тод мэдээлэл.

Монголын Хөрөнгийн Бирж (mse.mn) — өдөр тутмын ханш, арилжааны эзлэхүүн, индекс, бүртгэлтэй компаниудын танилцуулга.

Freely.mn — Монголын брокеруудын харьцуулалт, толь бичиг, хичээлүүд.

Эдгээр таван хэрэгсэлтэйгээр та институцийн хөрөнгө оруулалтын сантай адил түвшний шинжилгээ хийх боломжтой. Үнэхээр итгэхэд хэцүү ч энэ нь үнэн юм. Институцийн түвшинд ч гэсэн зорилго бол энгийн, логик судалгаа хадгалах явдал. Нарийн төвөгтэй математик загвар, нууцлаг мэдээ үнэн зөв шинжилгээний хувьд ховор хэрэгтэй.

8. Яагаад Монголд суурь шинжилгээ онцгой чухал вэ?

Дэлхийн хөгжингүй зах зээл дээр (АНУ, Япон, Сингапур гэх мэт) мэдээллийн урсгал баян: олон арван шинжээч нэг компанийг судалж, тайлан нийтэлдэг, бизнесийн сэтгүүл зүй хурц, зохицуулагч байгууллагууд чанд шаардлага тавьдаг. Тэнд хөрөнгө оруулагч өөрөө суурь шинжилгээ хийхгүй ч, мэргэжлийн шинжээчдийн дүгнэлтийг ашиглах боломжтой.

Монголын хөрөнгийн зах зээл (МХБ) эсрэгээр — өөрийн гэсэн онцлогтой орчин юм. Энэ онцлог нь суурь шинжилгээг илүү чухал болгодог, учир нь эндхийн хөрөнгө оруулагч шинжилгээнийхээ ихэнхийг өөрөө хийх шаардлагатай.

Шинжээчдийн хязгаарлагдмал хамрах хүрээ: МХБ дээр бүртгэлтэй 180 орчим компанийн ихэнхэд нь бие даасан мэргэжлийн шинжээчийн байнгын тайлан байдаггүй. Хөрөнгө оруулагч “шинжээч ямар үнэлгээ өгсөн бэ?” гэж асууж чаддаггүй — тэр өөрөө хариулт хайх хэрэгтэй болдог.

Хөрвөх чадварын хязгаарлалт: Ихэнх хувьцаа өдөрт цөөн хэдэн арилжаатай. Энэ нь богино хугацааны арилжааг эрсдэлтэй болгож, урт хугацааны, бизнесийн үндэслэлтэй хандлагыг илүү тохиромжтой болгодог.

Төвлөрсөн эзэмшлийн бүтэц: Олон МХБ-ийн ХК-ийн хувьцааны 60-80% нь цөөн тооны эзэмшигчдийн гарт төвлөрсөн байдаг. Энэ нь зах зээлийн үнэ цөөн хэлцлээс өндөр хэлбэлзэх боломжтой гэсэн үг. Ийм орчинд зах зээлийн үнэ = жинхэнэ үнэ цэнэ гэсэн таамаглал илүү ихээр эвдэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, суурь шинжилгээний үр дүн энд илүү их боломж нээж өгч болно — учир нь зах зээл үнэ цэнийг зөв үнэлж чадахгүй байх магадлал илүү өндөр.

Мэдээллийн тэгш бус байдал: Зах зээлийн зарим оролцогчид бусдаас түрүүлж мэдээлэл авах боломжтой орчинд “цуу яриа” эсвэл “дотоод мэдээлэл” хайх нь аюултай бөгөөд хууль бусын заагтай ойрхон үйлдэл юм. Харин компанийн олон нийтэд нээлттэй жилийн тайланг уншиж, ойлгохыг хэн ч хийж болно — энэ нь хуульд нийцсэн, хүртээмжтэй давуу тал юм.

Эдгээр шалтгааны улмаас Монголд суурь шинжилгээг эзэмшсэн хөрөнгө оруулагч нь хөгжсөн зах зээлтэй орнууд дахь ижил төстэй хүнээс харьцангуй том давуу талтай болдог. Монголын хөрөнгийн зах зээл “үр ашиггүй” (inefficient) — үүнийг сул тал биш, боломж гэж харах хэрэгтэй.

9. Энэ цуврал танд юу өгөх вэ?

Freely.mn-ий Суурь шинжилгээ цуврал хичээлүүд нь олон улсын CFA Institute-ийн Equity Analysis, мөн Zerodha Varsity-ийн Fundamental Analysis модулын үндсэн зарчмуудад тулгуурлан, Монголын хөрөнгийн зах зээлийн бодит орчинд тохируулан боловсруулсан. Цуврал 10 хичээлээс бүрдэх ба тус бүр өмнөх хичээл дээр шат шатаар баригдсан юм:

Ийм цувралыг унших нь цаг хугацаа, анхаарал шаардсан ажил. Гэхдээ үр дүн нь ч ямагт хариу төлдөг: энэ мэдлэгийг эзэмшсэн хүн бусдаас шалтгаалалгүйгээр, өөрийн бие даасан шийдвэр гаргах чадвартай хөрөнгө оруулагч болно. Энэ бол 1 долоо хоногт олох чадвар биш — 3-6 сарын зорилготой дадлага. Гэхдээ нэг удаа эзэмшсэн бол амьдралын туршид хэрэглэгдэх чадвар юм.

🇲🇳 Монголын нөхцөл байдалд

Зөвхөн барууны онолыг дагах нь Монголын бодит байдалд хэрэггүй. Суурь шинжилгээг МХБ дээр хэрэглэхэд хэд хэдэн онцлог анхаарах хэрэгтэй:

Жилийн тайлан бол танай хамгийн сайн найз. МХБ-ийн бүх бүртгэлтэй ХК-ууд жилийн тайлангаа mse.mn болон өөрсдийн вэбсайт дээр нийтлэх үүрэгтэй. Энэ бол хуульд заасан, үнэгүй, нээлттэй мэдээллийн эх сурвалж. Ихэнх монгол хөрөнгө оруулагч үүнийг хэзээ ч уншдаггүй — тэдний давуу тал энд л үүсгэгдэж магадгүй.

Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ)-ны мэдээлэлд анхаар. Компани хэзээ шинэ хувьцаа гаргасан, ногдол ашиг зарласан, хувьцаа эзэмшигч солигдсон — эдгээр мэдээлэл СЗХ-ны сайт дээр ил тод гардаг. Энэ нь суурь шинжилгээний чухал оролт юм.

Зарим салбар Монголд онцгой зөрчилтэй. Уул уурхайн компаниуд тодорхой түүхий эдийн үнэнд хамааралтай, эрхийн асуудалтай, төрийн бодлогын нөлөөллөөс ангид биш. Эдгээрийг шинжлэхэд нэмэлт чиглэлийн мэдлэг хэрэгтэй. Эхний хэдэн сард эдгээрээс татгалзаж, илүү энгийн хэрэглээний бизнестэй компаниудаас (АПУ, Сүү, Говь г.м.) эхэлбэл илүү тохиромжтой.

Банкны санхүүгийн тайлан онцгой. Хаан банк, ХХБ, Голомт зэрэг бүх арилжааны банкны P&L, тэнцэл нь үйлдвэрийн ХК-ээс өөр бүтэцтэй. Санхүүгийн салбарын компанийг шинжлэхэд цуврал дууссаны дараа нэмэлт сургалт үзэх нь зүйтэй.

“Цуу яриа”-нд найдахаас зайлсхий. Facebook группууд, Telegram бүлгүүд дээр тараагддаг “дотоод мэдээлэл”, “энэ долоо хоногт хөөрнө” гэсэн мэдэгдэл — тэдний ихэнх нь эсвэл мэдлэг доголдолтой хүмүүсийн таамаг, эсвэл санаатай зохион байгуулсан үнийн манипуляци юм. Суурь шинжилгээ нь яг ийм мэдээллийн урсгалаас танд бие даасан байх боломж олгоно.

Монгол хэлээрх материалын дутагдал. Дэлхийн ихэнх суурь шинжилгээний материал англи хэл дээр байдаг. Гэхдээ Freely.mn-ий цуврал, мөн зарим монгол хэвлэгдсэн ном (Benjamin Graham-ийн “Ухаалаг хөрөнгө оруулагч”-ын монгол хэлний орчуулга гэх мэт) нь сайхан эх сурвалжууд. Англи хэл дээр уншиж чаддаг бол Investopedia, Zerodha Varsity, Aswath Damodaran-ий лекцүүд нь алтан утсан баялаг.

Гол нэр томьёо

Бодит жишээ — Нэг мөнгө, хоёр арга: Энхтуяа ба Баярмаа

Энхтуяа ба Баярмаа — хоёулаа 2020 онд МХБ-д 10 сая төгрөгийн дансаа анх нээсэн. Хоёулаа дунд түвшний цалинтай, хоёулаа мөнгөө өсгөх сонирхолтой байлаа.

Энхтуяа хурдан үр дүн хүссэн. Facebook-ийн “Хувьцааны арилжаа” группд өдөр бүр орж, “ямар хувьцаа хөөрөх вэ?” гэж асуудаг. Хамт олон хөөрсөн нэг хувьцааны тухай ярих бүрт, тэр чатын мэдээ, фанфар харсан даруй худалдан авдаг. 6 сарын дотор 15 удаа худалдан авах, зарах гэх хэлцэл хийжээ. Хэзээ нь ч тэр тухайн компанийн бизнесийн тухай уншиж үзээгүй, жилийн тайлан нь ямар байдаг бүү мэд. 2020 оны сүүлээр зах зээлийн түр зуурын хөөрлөөр тэр дансаа 14 саяд хүргэсэн — маш баяртай байлаа. 2021-2022 онд зах зээл тогтворжиход тэр дансанд 8 сая үлдэж, сэтгэлээр унан “хувьцаа бол манипуляци хэрэгсэл” гэж шийдэж, арилжаагаа орхилоо. 2026 оны өнөөдрийн байдлаар тэр МХБ-д эргэн ирээгүй.

Харин Баярмаа өөр замыг сонгосон. Тэр эхний 3 сарыг зөвхөн уншиж, сурахад зарцуулсан. Жилийн тайлан хэрхэн унших, P&L, тэнцэл, мөнгөн гүйлгээ гэж юу болохыг ойлгосон. Дараа нь тэр өөрт ойр, ойлгомжтой 3 компанийг сонгосон: нэг хэрэглээний (АПУ), нэг экспортын (Говь), нэг банк (Хаан банк). Тэдний жилийн тайлан, 5 жилийн санхүүгийн түүхийг шинжилсэн. Худалдан авахаасаа өмнө тэр өөрөөсөө асуусан: “Энэ үнэ энэ бизнесийн үнэ цэнэд зохистой юу?”

Баярмаагийн дансанд 5 жилийн дараа — 2025 оны эцэст — ойролцоогоор 19 сая төгрөг болжээ. Энэ нь Энхтуяагийн гаргасан хамгийн их дээд цэгээс ч давуу, мөн илүү тогтвортой үр дүн. Баярмаа зөвхөн 4 удаа хэлцэл хийсэн — 3 удаа худалдан авч, нэг удаа зарсан. Түүнд ч бас унасан өдрүүд, айсан мөчүүд байсан — гэхдээ тэр бүх удаа тайландаа буцаж орж, бизнес нь хэвийн байгааг баталгаажуулж, тэвчээрийг сонгосон.

Ижил эхлэлтийн хөрөнгө, ижил хугацаа — өөр арга. Ялгаа нь “азтай хувьцаа сонгох” биш, систем байсан эсэх-д оршино.

Зайлсхийх алдаанууд

1. Хувьцааг “тоон үзүүлэлт” гэж ойлгох. Хувьцаа бол бизнесийн хэсэг. Хэрэв та тэр бизнесийн нэр, салбар, гол бүтээгдэхүүнийг хэлж чадахгүй байгаа бол — та мэдэхгүй зүйлдээ хөрөнгө оруулж байгаа хэрэг. Худалдан авахаасаа өмнө хамгийн багаар гурван өгүүлбэрээр тухайн компанийг тайлбарлаж чадах байх ёстой.

2. “Хямдралтай” гэж үнэд итгэх. Унасан хувьцаа бүр хямд биш. Заримдаа үнэ унах шалтгаан нь тодорхой байдаг — бизнес муудаж байна. Үнэ цэнийг тооцоогүйгээр “хямд” гэж үзэх нь утгагүй. Зөв асуулт нь “үнэ цэнэтэй харьцуулахад хямд уу?”.

3. Цуу ярианд хариу өгөх. “Дотоод мэдээлэл”, “дараа хөөрнө” гэсэн мэдэгдэл нь 90%-д нь буруу, 10%-д нь хууль бус, 0%-д нь таны стратегийн үндэс болох ёсгүй. Та бие даасан хөрөнгө оруулагч болох гэж байгаа бол бусдыг битгий сонс — тайланг унш.

4. Богино хугацааны үр дүнг хөрөнгө оруулалтын стратегийн шалгуур болгох. 3 сарын дараа танай хувьцааны үнэ ямар байх нь үндсэн шалгуур биш. 3 жилийн дараа компанийн бизнес хэрхэн байх нь гол асуулт. Богино хугацааны хэлбэлзэл бол үнэлгээ биш — дуу чимээ (noise) юм.

5. Техник шинжилгээ ба суурь шинжилгээний үүрэг будлиулах. Энэ хоёр нь өрсөлдөгч биш, өөр зорилготой багаж хэрэгсэл. Хэрэв таны зорилго бол “5 жилийн дараа 2 дахин их мөнгөтэй болох” бол суурь шинжилгээ танд илүү ашигтай. Хэрэв зорилго бол “маргааш 2% ашиг олох” бол техник шинжилгээ илүү тохирно. Хоёр зорилго хоёуланг нэгэн зэрэг хөөцөлдвөл аль нь ч хангагддаггүй.

6. “Жилийн тайлан унших нь хэцүү” гэж бодох. Олон шинэ хүн жилийн тайланг үзэх юм бол “хэт нарийн” гэж бодон унших гэж зүтгэхгүй. Үнэндээ та бүгдийг ойлгох албагүй — хамгийн чухал хэсгүүд (удирдлагын мэдэгдэл, орлогын тайлан, эрсдэлийн хэсэг) ч ойлгомжтой бичигдсэн байдаг. Эхний удаа 60% ойлгож, дараагийн удаа 75%, гурав дахь удаа 85% ойлгож сурдаг — энэ бол ердийн хөгжил.

7. Хэт олон компанийн судалгаа хийх гэж зүтгэх. Шинэ хүн ихэвчлэн 30-50 компанийг бүгдийг шинжилнэ гэж зорьдог. Энэ нь хэт өргөн зорилго юм. Уоррен Баффетийн “circle of competence” зарчим: ердөө 3-5 компанийг үнэхээр сайн ойлгох нь 50 компанийг өнгөц мэдсэнээс хавьгүй илүү. Хязгаарлагдмал хүрээнд гүнзгий байх нь өргөн боловч өнгөц байхаас илүү.

Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд

Benjamin Graham (1949): “The Intelligent Investor”. Хөрөнгө оруулалтын ухааны сонгодог ном; Warren Buffett “Миний уншсан хамгийн шилдэг ном” гэж тодорхойлсон.

Peter Lynch (1989): “One Up On Wall Street”. “Энгийн хүн” яагаад мэргэжлийн сан удирдагчаас илүү хөрөнгө оруулж чадахыг тайлбарласан нөлөө бүхий ном.

Philip Fisher: “Common Stocks and Uncommon Profits”. Чанарын шинжилгээний (qualitative analysis) сонгодог ном.

CFA Institute: Equity Analysis — Refresher Readings. Мэргэжлийн санхүүгийн шинжээчдийн сургалтын материал. cfainstitute.org

Zerodha Varsity: Module 3 — Fundamental Analysis. Энэтхэгийн хөрөнгө оруулагчдад зориулан бичсэн тэргүүлэх гарын авлага. zerodha.com/varsity

Aswath Damodaran: NYU Stern School-ийн профессор, “Valuation”-ы талаар дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй мэргэжилтэн. YouTube дээр түүний бүх лекц үнэгүй. pages.stern.nyu.edu/~adamodar

Investopedia: Fundamental Analysis Guide — англи хэл дээрх үнэгүй цогц гарын авлага. investopedia.com

Монголын хөрөнгийн бирж (МХБ): Бүртгэлтэй компаниудын жилийн тайлан. mse.mn

Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ): Үнэт цаасны зах зээлийн мэдээлэл. frc.mn

Дараагийн хичээл: 2. Хөрөнгө оруулагчийн сэтгэлгээ ба хугацаа — яагаад хөрөнгө оруулалтын хамгийн том тоглогч нь зах зээл биш, өөрийн сэтгэл зүй болдгийг ойлгоно.