Хөрөнгийн зах зээлХичээл 1 / 8Хугацаа · 25 мин

1. Яагаад хѳрѳнгѳ оруулалт хийх ёстой вэ?

Энэ асуултад хариулахын өмнө хөрөнгө оруулалт хийхгүй бол юу болохыг эхлээд харцгаая.

Дорж — матрас доор мөнгөө хуримтлуулагч

Дорж сардаа 3,500,000₮ цалинтай. Тэр цалингийнхаа 3,000,000₮-ийг хэрэглээндээ зарцуулж, үлдсэн 500,000₮-ийг гэртээ бэлнээр хадгалдаг. Ингэж 20 жил ажиллаж тэтгэвэрт гарна гэж үзье.

Үндсэн таамаглалууд:

20 жилийн дараах дүр зураг (Хүснэгт)

Энэхүү хүснэгтээс Дорж сард 500,000 төгрөг “цааш” хийх нь ирээдүйд ямар үр дүн авчрахыг харья.

Дээрх хүснэгтийн Excel файлыг эндээс татна уу.

Дорж их мөнгө олж байгаа мэт боловч, их мөнгө үрж байгаа тул эрсдэлээс хамгаалах түүний “хамгаалалт” хэтэрхий нимгэн байна.

1. 1. 750 сая төгрөг: Баялаг уу, эсвэл зэрэглээ юу?

Дорж 20 жилийн дараа 758 сая төгрөг цуглуулжээ. “Боломжийн мөнгө байна” гэж та бодож магадгүй. Гэхдээ…

1. 2. Инфляцийн цохилт

Хүснэгтийн 20 дахь жилийг анхааралтай хараарай.

Тэр үед Доржийн жилийн амьжиргааны зардал 155 сая төгрөг болсон байна.

Өөрөөр хэлбэл, 20 жилийн дараа Доржид зүгээр л амьд явахын тулд (хоол, байр, унаа) жилд 155 сая төгрөг хэрэгтэй болно.

1. 3. Тэтгэвэрт гарсны дараа: 5 жил хүрэхгүй дампуурал

Дорж 50 насандаа тэтгэвэрт гарлаа. Доржид 758 сая төгрөг бэлнээр байна.

• • • • • Жилийн зардал: ~155 сая төгрөг (цаашид ч өснө).
        • Амьдрах хугацаа:  758,119,254 / 155,365,239 =~ 4.8 жил

Дорж тэтгэвэрт гараад ердөө 4 жил 9 сар болоод л мөнгөгүй болно. 55 нас хүрээгүй байхдаа та бүх хуримтлалаа дуусгаж, дахин ажил хайх эсвэл үр хүүхдийнхээ гарт орох гашуун тавилан хүлээж байна.

Дүгнэлт:

Сард 3.5 сая төгрөгийн цалинтай хэрнээ 3 саяыг нь үрж, ердөө 500 мянган төгрөг хадгалж байгаа нь “Мөнгө цуглуулж байна” гэсэн хуурамч тайвшрал юм.

2: Нийлмэл хүү

Өмнөх жишээнд бид Доржийг мөнгөө зүгээр л “матрас доороо” хадгалахад инфляцид яаж идэгдэж, мөнгө нь “үнэгүйдэж” байгааг харсан. Тэгвэл одоо Бат арай ухаалаг шийдвэр гаргаж, мөнгөө зүгээр хадгалахын оронд жилийн 15%-ийн өгөөжтэй (Монголд энэ нь компанийн бонд, хөрөнгө оруулалтын сан эсвэл өндөр хүүтэй хадгаламж байж боломжтой) хэрэгсэлд хөрөнгө оруулсан гэж төсөөлье.

Бид өмнөх “Сарын 3.5 сая төгрөгийн цалинтай, 500,000 төгрөг хадгалдаг” ѳгѳгдлѳѳр үргэлжлүүлье.

Хувилбар 2: Бат хөрөнгө оруулагч болсон нь (Жилийн 15% өгөөж)

Бат эхний жил сар бүр 500,000 төгрөг цааш хийсээр нийт 6,000,000 төгрөг цуглуулсан. Тэр үүнийгээ сейфэнд хийхийн оронд 15%-ийн хүүтэй хөрөнгө оруулалт руу хийжээ. Энэ мөнгө 20 дахь жилийн эцэст (19 жилийн турш хүүгийн хүүгээр өсөөд) хэд болохыг тооцож үзье:

Ганцхан (1) жилийн 6 сая төгрөг нь 20 жилийн дараа бараг 51 сая төгрөг болж өсч байна. Энд ямар ч ид шид байхгүй, энэ бол зүгээр л математик. (Дараа дараагийн хичээлүүдэд энэ томьёог дэлгэрэнгүй тайлбарлах тул одоо зүгээр л үр дүнд нь анхаарлаа хандуулъя).

Хэрэв Бат жил бүр цуглуулсан мөнгөө ингээд хөрөнгө оруулаад байвал хүснэгт ямар харагдахыг доороос харна уу.

(Тайлбар: Сүүлийн багана нь тухайн жилд хийсэн хадгаламж 20 дахь жилийн эцэст хэд болж өсөхийг харуулж байна)

Дээрх хүснэгтийн Excel файлыг эндээс татна уу.

Энэ тооцооллыг хараад та хөрөнгө оруулалтын хүчийг мэдэрч байна уу?

• • • Хадгалагч Бат (Матрас доор): 20 жилийн дараа 758 сая төгрөгтэй. (Энэ мөнгө тэтгэвэрт гараад 5 жил хүрэхгүй дуусна гэдгийг бид тооцсон).
    • Хөрөнгө оруулагч Бат (15% өгөөж): 20 жилийн дараа 2 тэрбум 76 сая төгрөгтэй.

Хөрөнгө оруулалт хийх шийдвэр гаргаснаар Батын мөнгө 2.7 дахин өссөн байна. Анхаараарай, тэр илүү их цалин аваагүй, илүү их мөнгө хадгалаагүй. Тэр зүгээр л мөнгөө ажиллуулсан. 2.0 тэрбум төгрөг гэдэг бол тэтгэвэрт гарсны дараах амьдралд нь хамаагүй илүү баталгаа болж чадна.

Нийлмэл хүү гэж юу вэ?

Эйнштейн нэгэнтээ “Нийлмэл хүү бол дэлхийн 8 дахь гайхамшиг. Үүнийг ойлгосон нь олдог, ойлгоогүй нь төлдөг” гэж хэлсэн байдаг. Энгийнээр хэлбэл, энэ бол хүүгээс хүү бодогдох зарчим юм. Таны оруулсан мөнгө хүү төрүүлнэ, тэр хүү нь дараа жил дахиад хүү төрүүлнэ. Цаг хугацаа өнгөрөх тусам энэ өсөлт цасан уруй шиг томордог.

Жишээ: Батын хөрөнгө оруулалт

Бат сар бүр илүү гарсан 800,000 төгрөгөө зүгээр хадгалахын оронд жилд 15%-ийн өгөөжтэй (Монголын нөхцөлд банкны хадгаламж эсвэл компанийн бондоор энэ өгөөжийг авах бүрэн боломжтой) хэрэгсэлд хөрөнгө оруулдаг гэж үзье.

Энэ томьёогоор тооцоход, Батын эхний жил хийсэн 9,600,000 төгрөг 20 жилийн дараа гэхэд дангаараа асар ихээр өснө. Харин тэр жил бүр нэмж хийсээр байх тул үр дүн нь гайхалтай байна.

Харьцуулалт (20 жилийн дараа):

• • Дорж (Бэлэн мөнгө): ~800 сая төгрөг (Худалдан авах чадвар нь муудсан)
  • Бат (15%-ийн хөрөнгө оруулалт): ~2.0 ТЭРБУМ төгрөг (Тооцоолсон дүн).

Ялгаа нь харж байна уу? Бат Доржоос 3 дахин их хөрөнгөтэй болсон байна. Тэр илүү их ажиллаагүй, илүү өндөр цалин аваагүй. Тэр зүгээр л мөнгөө ажиллуулсан. 15% гэдэг бол Монголд тийм ч олдошгүй тоо биш. Хаан банкны хадгаламж, Засгийн газрын бонд, эсвэл топ компаниудын бонд ийм хэмжээний өгөөжийг санал болгодог.

Дээрх хүснэгтээс гарах гол дүгнэлт:

1. 1. Цаг хугацаа бол мөнгө: Хэдий чинээ эрт эхэлнэ, төдий чинээ нийлмэл хүү хүчтэй үйлчилнэ.
   2. Инфляцийг ялах: Батын мөнгө жилд 15% өсөж, инфляци 8% байхад тэр жилдээ 7%-ийн бодит өсөлт (Real Return) хийж байна. Энэ нь түүний баялаг нэмэгдэж байна гэсэн үг.

3: Монголд мөнгөө хаана өсгөх вэ? (Хөрөнгө оруулалтын хэрэгслүүд)

Одоо бид Монголд байгаа хѳрѳнгѳ оруулалтын бодит боломжууд, сонголтуудыг дэлгэрэнгүй авч үзье. Монголд хөрөнгө оруулалтын үндсэн 4 ангилал байна:

1. 1. Тогтмол орлоготой үнэт цаас (Fixed Income) – “Аюулгүйн дэр”

Энэ бол эхлэн суралцагчдад хамгийн тохиромжтой, эрсдэл багатай хэлбэр юм. Та мөнгөө зээлүүлээд, оронд нь тогтмол хүү авна.

• • Банкны хугацаатай хадгаламж:
    • Давуу тал: Маш найдвартай (Хадгаламжийн Даатгалын Корпораци 20 сая төгрөг хүртэлх мөнгийг даатгадаг). Хүү нь одоогоор 11-14% орчим байна.
    • Сул тал: Инфляци өндөр үед бодит ашиг бага. Мөн хүүгийн орлогоос 10%-ийн татвар төлдөг.
    • Зөвлөгөө: Энд та “Яаралтай тусламжийн сан” буюу 3-6 сарын амьжиргааны зардлаа байршуулах хэрэгтэй.
  • Засгийн газрын бонд:
    • Давуу тал: Монгол Улсын Засгийн газар дампуурахгүй л бол мөнгөө алдахгүй (Risk-free гэж үздэг). Өгөөж нь банкны хадгаламжаас ихэвчлэн өндөр байдаггүй ч татварын хөнгөлөлттэй байх тохиолдол бий.
    • Хүртээмж: Өмнө нь зөвхөн томчууд авдаг байсан бол одоо аппликейшн ашиглан иргэд шууд авах боломжтой болсон.
  • Компанийн бонд (Corporate Bonds):
    • Юу вэ: Компаниуд (Жишээ нь: ЛэндМН, Сүү ХК, Инвескор г.м) банкнаас зээл авахын оронд олон нийтээс мөнгө зээлж, оронд нь өндөр хүү (14-17%) амладаг.
    • Эрсдэл: Банкны хадгаламжаас өндөр эрсдэлтэй. Компани дампуурвал мөнгөө алдаж болно. Тиймээс компанийн тайлан, үйл ажиллагааг судлах хэрэгтэй.

1. 2. Хувьцаа (Equity) – “Бизнесийн хамтрагч болох нь”

Хувьцаа эзэмшинэ гэдэг нь тухайн компанийн эздийн нэг болно гэсэн үг.

• • Монголын Хөрөнгийн Бирж (MSE):
    • Монголын ТОП-20 индексийг харах хэрэгтэй (АПУ, Таван Толгой, Хаан Банк, Голомт Банк, Түмэн Шувуут г.м).
    • Ногдол ашиг (Dividend): Монголчууд ногдол ашигт дуртай. АПУ, Сүү зэрэг компаниуд жил бүр ашгаасаа хувь хүртээдэг. Энэ нь тогтмол орлогын эх үүсвэр болдог.
    • Үнийн өсөлт: Компани томорвол хувьцааны үнэ өснө. Жишээ нь: Та 5 жилийн өмнө нэгж хувьцааг 100 төгрөгөөр авсан бол өнөөдөр 300 төгрөг болж өссөн байж болно.
    • Татварын давуу тал: Нээлттэй хувьцаат компанийн ногдол ашиг болон хувьцаа борлуулсны орлогын татвар бусад орлогоос бага (ихэнхдээ 5% эсвэл 10%) байдаг нь төрийн бодлогоор дэмжиж буй хэрэг юм.

1. 3. Үл хөдлөх хөрөнгө (Real Estate) – “Монгол мөрөөдөл”

Монголчуудын хувьд “Байртай болох” нь амьдралын гол зорилго байдаг.

• • • Давуу тал: Нүдэнд харагдаж, гарт баригдах бодит хөрөнгө. Түрээсийн орлого олж болно. Урт хугацаанд үнэ нь өсдөг (инфляцийг дагаж).
    • Сул тал: Маш их мөнгө шаарддаг (босго өндөр). Хөрвөх чадвар муу (байраа зарах гэж хэдэн сар болж магадгүй). Байрны хөөсрөлт үүсэх эрсдэлтэй.

1. 4. Алт болон Валют (Commodities) – “Хамгаалалт”

Төгрөгийн ханш унахаас сэргийлж ам.доллар эсвэл алт худалдаж авах нь түгээмэл.

• • • Алт: Урт хугацаанд үнэ цэнээ хадгалдаг.
    • Анхааруулга: Валют бол хөрөнгө оруулалт гэхээсээ илүү “хадгалах” хэрэгсэл юм. Доллар өөрөө хүү төрүүлдэггүй (хадгаламжид хийхгүй бол).

Хураангуй харьцуулалт

4: Хөрөнгө оруулалт хийхийн өмнө анхаарах зүйлс

Монголын нөхцөлд хөрөнгө оруулалт хийхээсээ өмнө дараах “Алтан дүрмүүд”-ийг заавал санаарай.

1. 1. Эрсдэл ба Өгөөжийн хамаарал

“Өндөр өгөөж = Өндөр эрсдэл”. Хэрэв хэн нэгэн танд “Сард 30% өгөөж өгнө, ямар ч эрсдэлгүй” гэж хэлвэл зугтаарай. Энэ бол луйвар. Банкны хадгаламж жилийн 13% байхад, жилийн 100%-ийн ашиг амлаж буй зүйл цаанаа асар их эрсдэлтэй эсвэл хууль бус байж таарна.

1. 2. Төрөлжүүлэх (Diversification) – Өндгөө нэг сагсанд бүү хий

Бүх мөнгөөрөө зөвхөн ганц компанийн хувьцаа авч болохгүй. Эсвэл бүгдийг нь банкинд хадгалж болохгүй.

• • • Мөнгөнийхөө нэг хэсгийг банкинд (аюулгүй байдал).
    • Нэг хэсгийг хувьцаанд (өсөлт).
    • Нэг хэсгийг бондод (тогтмол орлого).
    • Багахан хэсгийг эрсдэлтэй зүйлд (крипто г.м – хэрэв хүсвэл).

Ингэж байж та нэг салбар унахад нөгөөгөөсөө ашиг олж, эрсдэлээ тэнцвэржүүлнэ.

1. 3. Сэтгэл хөдлөлөө хянах

Монголын зах зээл жижиг учраас цуурхал, “ховын чанартай” мэдээллээр савлах нь элбэг. “Энэ хувьцаа өсөх гэнэ” гэсэн сургаар битгий худалдан авалт хий. Судалгаа хий, эсвэл мэргэжлийн хүмүүсээс зөвлөгөө ав.

Товч дүгнэлт

1. Хөрөнгө оруулалт хийхгүй бол инфляци таны мөнгийг жил бүр идсээр, 20 жилийн дараа таны хуримтлал бодит утгаараа хоосорно.
2. Нийлмэл хүү бол цаг хугацаа болон өгөөжийн үржвэр. Эрт эхэлсэн хүнийг хоожсоны дараа гүйцэж чадахгүй.
3. Монголд сонголт олон — банкнаас бонд, хувьцаа, үл хөдлөх, алт хүртэл. Эрсдэл, өгөөжөөр харьцуулж, сагсаа төрөлжүүл.
4. Алтан дүрмийг бүү март — өндөр амлалтаас сэрэмжил, төрөлжүүл, сэтгэл хөдлөлөөр бүү шийдвэр гарга.

Хөрөнгө оруулалт гэдэг баяжих богино зам биш. Энэ бол цаг хугацаа, сахилга бат, мэдлэг гурвын үржвэр. Өнөөдөр эхэлсэн хүн хожимдоогүй — маргааш хойшлуулсан хүн л хожимдоно.

1. Хѳрѳнгийн зах зээл гэж юу вэ?

Өмнөх бүлэгт бид мөнгөө зүгээр хадгалах биш, харин инфляцаас давсан өгөөж хүртэхийн тулд хувьцаанд хөрөнгө оруулах нь ямар чухал болохыг ойлгосон. Тэгвэл яг яаж хөрөнгө оруулалт хийх вэ?

Шууд худалдан авалт хийхээсээ өмнө хөрөнгийн зах зээл гэж юу болох, яг яаж ажилладаг, тэнд хэн хэн оролцдог болохыг мэдэх хэрэгтэй. Энэ нь таныг алдаа гаргахаас сэргийлнэ.

Бид өдөр тутмын хүнсээ цуглуулахаар гэрийнхээ ойролцоох дэлгүүр эсвэл супермаркет ордог шүү дээ? Яг үүнтэй адил хөрөнгө оруулалт хийхээр “дэлгүүр хэсдэг” газрыг Хөрөнгийн зах зээл гэж ойлгож болно. Энд хувьцаа авах, зарах хүсэлтэй бүх хүмүүс цуглардаг. Зах зээлийн гол үүрэг нь худалдан авагч болон зарагч хоёрыг уулзуулах юм. Хэрэв танд аль нэг компанийн хувьцаа хэрэгтэй бол түүнийг зарж буй хүнийг энэ зах зээл танд олж өгнө.

Цахим зах зээл

Гэхдээ супермаркетаас ялгаатай нь та энэ зах руу биеэрээ очих шаардлагагүй. Энэ бол цахим орчинд байдаг зах зээл юм. Та гэрээсээ, компьютер эсвэл гар утаснаасаа холбогдоод л арилжаагаа (худалдах, зарах) хийнэ.

Монгол Улсад үнэт цаасны арилжаа зохион байгуулах албан ёсны эрхтэй хоёр бирж одоогоор үйл ажиллагаа явуулж байна.

1. Монголын Хөрөнгийн Бирж (MSE): Төрийн өмчит, хамгийн анхны бөгөөд хамгийн том бирж. (Бидний мэдэх АПУ, Түмэн Шувуут, Говь зэрэг ихэнх хувьцаа энд бий).
2. Улаанбаатар Үнэт Цаасны Бирж (UBX): Хувийн хэвшлийн, харьцангуй шинэ бирж. (Анд Энержи, ЛэндМН зэрэг цөөн тооны бүтээгдэхүүн энд арилжаалагддаг).

Хэдийгээр бирж байгуулах өөр оролдлогууд гарч байсан ч одоогоор энэ хоёр л идэвхтэй ажиллаж байна. Тиймээс Монголд хөрөнгийн зах зээлийн тухай ярихад та үндсэндээ МХБ (ихэнх тохиолдолд) эсвэл УБҮЦБ-ийг ойлгох хэрэгтэй. Таны худалдаж авахыг хүссэн хувьцаа энэ хоёр “дэлгүүр”-ийн аль нэгнийх нь лангуун дээр л байгаа гэсэн үг юм.

Нэг зүйлийг анхаарахад: Та шууд бирж рүү орохгүй, харин албан ёсны эрхтэй “Брокер”-оор дамжуулж оролцдог. Брокерийн тухай бид дараа дэлгэрэнгүй ярилцана.

2. Зах зээлийн оролцогчид

Хөрөнгийн зах зээл нь сул чөлөөтэй мөнгөн хөрөнгөтэй тал (хөрөнгө оруулагчид) болон санхүүжилт шаардлагатай байгаа тал (үнэт цаас гаргагчид)-ыг холбох санхүүгийн тогтолцоо юм. Энэхүү зах зээлийн үйл ажиллагаа нь дараах үндсэн оролцогчдоос бүрдэнэ.

I. Хөрөнгө оруулагчид (Хөрөнгийн нийлүүлэлт тал – Supply side)

Хөрөнгө оруулагчид нь өөрийн эзэмшиж буй мөнгөн хөрөнгийг ирээдүйд өгөөж хүртэх зорилгоор үнэт цаасанд байршуулж буй хувь хүн болон хуулийн этгээдүүд юм. Олон улсын жишгээр тэдгээрийг дараах бүлгүүдэд ангилдаг:

1. Жижиг хөрөнгө оруулагчид (Retail Investors)

Эдгээр нь хувийн хөрөнгөө зах зээлд оруулж буй иргэд юм.

• Онцлог: Санхүүгийн зах зээлд оруулж буй хөрөнгийн хэмжээ нь институционал хөрөнгө оруулагчидтай харьцуулахад бага боловч зах зээлийн идэвхжүүлэлт, хөрвөх чадварыг (liquidity) хангахад чухал үүрэгтэй.
• Үйлдэл: Тэд ихэвчлэн хувийн санхүүгээ удирдах, хуримтлалаа өсгөх зорилгоор хувьцаа, компанийн бонд болон Засгийн газрын үнэт цаасыг худалдан авдаг.

2. Институционал хөрөнгө оруулагчид (Institutional Investors)

Энэ ангилалд мэргэжлийн түвшинд хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд багтдаг. Тэд зах зээлд их хэмжээний хөрөнгө оруулдаг тул үнийн тогтвортой байдалд чухал нөлөө үзүүлдэг. Эдгээрийн гол тѳлѳѳлѳгчид:

• Хөрөнгө оруулалтын сангууд (Investment Funds): Олон тооны жижиг хөрөнгө оруулагчдаас хөрөнгө татан төвлөрүүлж, түүнийгээ мэргэжлийн удирдлагаар дамжуулан төрөл бүрийн санхүүгийн хэрэгсэлд (хувьцаа, бонд, үл хөдлөх хөрөнгө) байршуулдаг тусгай зөвшөөрөл бүхий байгууллага.
• Даатгалын компаниуд болон Тэтгэврийн сан: Урт хугацааны санхүүгийн эх үүсвэрийг (шимтгэл, хураамж) төвлөрүүлдэг тул эдгээр байгууллагууд нь зах зээлийн хамгийн тогтвортой, урт хугацааны хөрөнгө оруулагчид тооцогддог.

3. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид (Foreign Investors)

Монгол Улсын харьяат бус иргэд болон гадаадын хуулийн этгээдүүд үүнд хамаарна.

• Үүрэг: Дотоодын зах зээлд гадаад валютын урсгалыг нэмэгдүүлэхээс гадна олон улсын жишиг, засаглалын стандартыг нэвтрүүлэхэд түлхэц болдог. Тэд ихэвчлэн суурь судалгаанд (fundamental analyse) үндэслэн багцын хөрөнгө оруулалт хийдэг.

II. Үнэт цаас гаргагчид (Хөрөнгийн эрэлт тал – Demand Side)

Үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, төсөл хөтөлбөр санхүүжүүлэх зорилгоор хөрөнгийн зах зээлээс санхүүжилт татаж буй талууд юм.

1. Хувьцаат компаниуд (Public Companies)

Бизнесийн үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, техник технологийн шинэчлэл хийх, эсвэл өрийг дахин санхүүжүүлэх зорилгоор компанийнхаа өмчлөлийн тодорхой хэсгийг (хувьцаа) олон нийтэд санал болгодог аж ахуйн нэгжүүд юм.

• IPO (Initial Public Offering): Анх удаа олон нийтэд хувьцаагаа санал болгох үйл явц.
• Компанийн бонд: Хувьцаа гаргахгүйгээр, зээлийн хэлбэрээр санхүүжилт татах зорилгоор гаргасан өрийн бичиг.

2. Засгийн газар (Government)

Улсын төсвийн алдагдлыг нөхөх, томоохон дэд бүтцийн төслүүдийг санхүүжүүлэх зорилгоор Засгийн газрын үнэт цаас (Бонд) гаргадаг. Энэ нь зах зээл дээрх хамгийн эрсдэл багатай хөрөнгө оруулалтын хэрэгсэлд тооцогддог тул “эрсдэлгүй хүүгийн түвшин”-г тодорхойлох суурь болдог.

III. Зах зээлийн дэд бүтэц (Зуучлагчид)

Хөрөнгө оруулагч болон үнэт цаас гаргагчийг холбох гүүр нь мэргэжлийн зуучлагч байгууллагууд юм.

• Үнэт цаасны компаниуд (Брокер): Харилцагчийн даалгавраар арилжааг гүйцэтгэх, зөвлөгөө өгөх үүрэгтэй.
• Хөрөнгийн бирж: Арилжаа явагдах платформ, дэд бүтцийг хариуцна.
• Клиринг, хадгаламжийн төв: Арилжааны төлбөр тооцоог гүйцэтгэх, үнэт цаасны өмчлөх эрхийн бүртгэлийг баталгаажуулах үүрэгтэй.

3. Зах зээлийн зохицуулагч (The Regulator)

Монголд хөрөнгийн зах зээлийн гол шүүгчийн үүргийг Санхүүгийн Зохицуулах Хороо буюу товчоор СЗХ (Financial Regulatory Commission – FRC) гүйцэтгэдэг.

СЗХ-ны үндсэн зорилго нь санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, хөрөнгийн бирж, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллагуудын үйл ажиллагааг хянах, хамгийн чухал нь хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах явдал юм.

СЗХ яагаад чухал вэ?

Монгол Улсад санхүүгийн зах зээлийг ерөнхийд нь хоёр том зохицуулагч хянадаг:

1. Монголбанк (Төв банк): Арилжааны банкууд (Хаан, Голомт г.м) болон мөнгөний бодлогыг хариуцна.
2. Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ): Банкнаас бусад санхүүгийн салбар буюу Хөрөнгийн зах зээл, Даатгал, ББСБ, Хадгаламж зээлийн хоршоог хянана.

Хөрөнгийн зах зээлийн хүрээнд СЗХ нь дараах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг:

• Хөрөнгийн биржүүд үйл ажиллагаагаа шударга, ил тод явуулж буй эсэхийг хянах;
• Брокерийн компаниуд харилцагчийн мөнгийг хууль ёсны дагуу захиран зарцуулж буй эсэхийг шалгах;
• Зах зээлийн оролцогчид шударга бус үйлдэл (зах зээлийг гажуудуулах, дотоод мэдээлэл ашиглах) гаргахаас сэргийлэх;
• Хувьцаат компаниуд жижиг хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хохироохгүй байхыг шаардах;
• “Их мөнгөтэй” том хѳрѳнгѳ оруулагчид зах зээлийг өөрсдөдөө ашигтайгаар эргүүлэхээс (manipulation) хамгаалах.

СЗХ-ны хяналтад хэн байдаг вэ? (Зохицуулалттай этгээдүүд)

Хөрөнгийн зах зээл дээр үйл ажиллагаа явуулж буй аливаа байгууллага СЗХ-ноос тусгай зөвшөөрөл (Лиценз) авсны үндсэн дээр ажилладаг. СЗХ эдгээр байгууллагуудад зориулсан тоглоомын дүрэм (журам)-ийг баталж, түүний хэрэгжилтэд хяналт тавьдаг.

Доорх хүснэгтээс та Монголын хөрөнгийн зах зээлийн гол оролцогчид болон тэдгээрийн үүргийг хараарай:

Бид дараагийн бүлэгт зах зээлийн эдгээр зуучлагчдын үүргийг илүү дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.

Хөрөнгийн зах зээлХичээл 3 / 8Хугацаа · 20 мин

Өмнөх бүлэгт бид зах зээлийн оролцогч, зохицуулагч байгууллагын тухай товч ярилцсан. Одоо харин зуучлагч хоорондын үйл ажиллагааны процессын ойлголттой болцгооё.

Та хөрөнгийн бирж дээрээс хувьцаа худалдаж авахдаа зүгээр л “Авах” товчийг дардаг. Гэвч тэр товчийг дарснаас хойш таны дансанд хувьцаа орж ирэх хүртэл цаана нь хэд хэдэн мэргэжлийн байгууллага маш нарийн зохион байгуулалттайгаар ажиллаж байдаг.

Эдгээр зуучлагчид нь хоорондоо нягт уялдаатай ажиллаж, таны хөрөнгийг эрсдэлгүй, найдвартай шилжүүлэх үүрэг хүлээдэг.

1. Үнэт цаасны компани (The Stock Broker)

Та шууд Хөрөнгийн бирж рүү очоод “Надад АПУ-гийн хувьцаа өгөөч” гэж хэлж хэлээд авах боломжгүй. Хөрөнгийн бирж зөвхөн бүртгэлтэй гишүүдтэйгээ л харилцдаг. Тэрхүү гишүүн нь Үнэт цаасны компани (ҮЦК) буюу бидний хэлж заншсанаар Брокер юм.

• Үүрэг: Брокер бол таныг Хөрөнгийн биржтэй холбох “Гүүр” юм. Та брокероор дамжуулан арилжааны данс нээлгэж, захиалга өгдөг.
• Жишээ: BDSec, Golomt Capital, TDB Securities, Apex Capital гэх мэт.
• Чухал: Таны өгсөн захиалгыг (Авах/Зарах) биржийн систем рүү оруулах эрх зөвхөн брокерт бий.

Үнэт цаасны брокер бол таны зайлшгүй мэдэх шаардлагатай санхүүгийн хамгийн чухал зуучлагчдын нэг юм. Брокер нь хөрөнгийн биржийн арилжааны гишүүнээр бүртгэлтэй, брокерийн үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрөл эзэмшдэг хуулийн этгээд байдаг. Тусгай зөвшөөрлийг зохицуулагч байгууллагаас (СЗХ) зохих магадлан шинжилгээг (due diligence) хийсний үндсэн дээр олгодог бөгөөд брокер нь зохицуулагчаас баталсан дүрэм журмыг чандлан мөрдөх үүрэгтэй.

Брокер нь хувьцаа, бонд, хѳрѳнгѳ оруулалтын санд хөрөнгө оруулалт хийх, хөрөнгийн зах зээлд нэвтрэх таны гол гүүр болдог. Хөрөнгийн зах зээлд арилжаа хийхийн тулд та сонгосон брокерийн компанидаа бүртгүүлж, данс нээлгэх шаардлагатай. Зах зээл дээр олон тооны бүртгэлтэй брокерууд байдаг тул та өөрийн шалгуурт нийцүүлэн сонголтоо хийх боломжтой.

Хүмүүсийн брокер сонгохдоо ашигладаг түгээмэл шалгуурууд:

• Арилжааны платформ: Програм хангамж нь энгийн, ойлгомжтой эсэх.
• Харилцагчийн үйлчилгээ: Тусламж дэмжлэг үзүүлэх системийн үр ашиг, хурд.
• Тайлан мэдээлэл: Ашиг алдагдлын тайлан (P&L), арилжааны түүх, татварын тайлан зэргийг бэлэн байдлаар авах боломж.
• Санхүүгийн чадамж: Брокерийн өөрийн хөрөнгийн хэмжээ (ашиггүй ажилладаг эсвэл санхүүгийн үзүүлэлт муутай брокертой харилцах нь эрсдэлтэй).
• Боловсролын санаачилга: Харилцагчдаа сургах, мэдээлэл олгох чиглэлд хийж буй ажлууд.

Брокероо сонгож, арилжааны болон үнэт цаасны дансаа нээлгэсний дараа та зах зээлд оролцох боломжтой болно. Дансаа нээсний дараа брокертойгоо харилцах хэд хэдэн үндсэн арга бий:

1. Утсаар захиалга өгөх: Брокер руугаа залгаж, харилцагчийн кодоо хэлэн өөрийгөө таниулсны дараа арилжааны захиалгаа өгнө. Дилер таны өмнөөс захиалгыг гүйцэтгэж, утсаар ярьж байх үед тань захиалгын статусыг баталгаажуулна.
2. Өөрөө гүйцэтгэх (DIY): Энэ бол хамгийн түгээмэл арга юм. Брокер танд зах зээлд нэвтрэх эрх олгоно. Системд нэвтэрснээр та зах зээлийн ханшийг шууд (live) харж, захиалгаа өөрөө өгөх боломжтой.
3. API ашиглах: Ахисан түвшний хэрэглэгчид API ашиглан програмчлалын аргаар зах зээлд нэвтрэх боломжтой. Зарим брокерууд төлбөртэйгээр API үйлчилгээ үзүүлдэг.

Брокерийн үзүүлдэг үндсэн үйлчилгээнүүд:

• Зах зээлд нэвтрэх эрх олгох, арилжаа гүйцэтгэх.
• Арилжааны маржин (margin) буюу хөшүүрэг олгох (энэ талаар дараа дэлгэрэнгүй авч үзнэ).
• Утсаар арилжаа хийх дэмжлэг үзүүлэх, асуултад хариулах, зах зээлийн талаар мэдээлэл өгөх.
• Хэлцлийн баталгаажуулалт гаргаж өгөх.
• Таны арилжааны данс болон банкны данс хоорондын мөнгөн шилжүүлгийг гүйцэтгэх.
• Бэк-оффис (Back-office) системээр хангах. Энэ нь таны данстай холбоотой олон төрлийн тайланг харах боломжтой порт юм.

Брокер нь үзүүлсэн үйлчилгээнийхээ төлөө шимтгэл авдаг бөгөөд үүнийг “брокерийн шимтгэл” гэж нэрлэдэг. Шимтгэлийн хувь хэмжээ нь харилцан адилгүй байдаг тул төлж буй шимтгэл болон авч буй үйлчилгээний чанар хоёрын тэнцвэрийг зөв олсон брокерийг сонгох нь таны үүрэг юм.

2. Үнэт цаасны хадгаламжийн төв (The Depository)

Та хувьцаа худалдаж авлаа гэж бодъё. Тэр хувьцаа тань физик хэлбэрээр (цаасан дээр) байдаггүй. Тэгвэл тэр дижитал хувьцааг хэн, хаана хадгалдаг вэ? Брокер уу? Үгүй ээ. Брокер зөвхөн зуучилдаг.

Хувьцааг хадгалах үүргийг Үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн төв (ҮЦТХТ) гүйцэтгэдэг.

• Үүрэг: Таны мөнгийг банк хадгалдаг шиг, таны хувьцааг Хадгаламжийн төв хадгална.

• Үнэт цаасны данс: Та брокер дээр очиж данс нээлгэхэд үнэн хэрэгтээ таны нэр дээр Хадгаламжийн төвд данс нээгдэж байгаа хэрэг юм.

• Аюулгүй байдал: Брокерийн компани дампуурлаа ч таны хувьцаа Хадгаламжийн төвд таны нэр дээр найдвартай хадгалагдаж үлдэнэ. Энэ нь хөрөнгө оруулагчийг хамгаалах маш чухал механизм юм.

3. Клирингийн төв (The Clearing Corporation)

Энэ бол эхлэн суралцагчдад ойлгоход хамгийн төвөгтэй ч, хамгийн чухал байгууллага юм.

Та Доржоос 1 сая төгрөгөөр хувьцаа авахаар тохиролцлоо гэж бодъё.

• Та мөнгөө шилжүүлчихдэг, гэтэл Дорж хувьцаагаа өгөхгүй бол яах вэ?

• Эсвэл Дорж хувьцаагаа шилжүүлчихдэг, та мөнгөө өгөхгүй бол яах вэ?

Ийм эрсдэл (Counterparty risk)-ийг үгүй хийхийн тулд Монголын үнэт цаасны клирингийн төв (МҮЦКТ) ажилладаг.

• Үүрэг: Клирингийн төв нь арилжааны “Батлан даагч” болдог. Тэд худалдан авагчаас мөнгийг нь авч, худалдагчаас хувьцааг нь авч, хооронд нь сольж өгөх баталгааг гаргадаг.

• Төлбөр тооцоо (T+2): Монголын зах зээлд арилжаа хийснээс хойш 2 ажлын өдрийн дараа (T+2) клирингийн төв эцсийн тооцоог хийж, мөнгө болон хувьцааг жинхэнэ эздэд нь шилжүүлдэг.

4. Арилжааны банкууд (The Banks)

Хөрөнгийн зах зээл дээрх гүйлгээнд банкууд мөнгөн урсгалыг дамжуулах үүрэгтэй оролцдог.

• Үүрэг: Та брокерийн дансаа цэнэглэхдээ, эсвэл хувьцаа зарсан мөнгөө буцааж авахдаа арилжааны банкаар дамжуулна.

• Клирингийн банк: Клирингийн төвтэй хамтран ажилладаг банкуудыг (Голомт, ХХБ, Төрийн банк г.м) клирингийн гишүүн банкууд гэдэг. Эдгээр банкууд нь их хэмжээний мөнгийг түргэн шуурхай шилжүүлэх үйл явцыг хариуцдаг.

Бүх үйл явцыг нэгтгэвэл:

Та “Говь” ХК-ийн 100 ширхэг хувьцааг худалдаж авах үйл явц хэрхэн өрнөдгийг энгийнээр харъя:

1. Шийдвэр: Та хувьцаа авах шийдвэр гаргаж, дансаа цэнэглэнэ (Банк оролцоно).

2. Захиалга: Та арилжааны аппликейшнээр захиалга өгнө. Энэ захиалгыг Брокер хүлээж аваад Хөрөнгийн бирж рүү илгээнэ.

3. Хэлцэл: Хөрөнгийн бирж дээр таны захиалга зарах захиалгатай таарч, хэлцэл биелнэ.

4. Баталгаажуулалт: Клирингийн төв таны дансанд мөнгө байгаа эсэх, зарах хүний дансанд хувьцаа байгаа эсэхийг шалгаж баталгаажуулна.

5. Шилжүүлэг (T+2): Арилжаа хийснээс 2 хоногийн дараа Клирингийн төв мөнгийг худалдагч руу, хувьцааг таны нэр рүү шилжүүлнэ.

6. Хадгалалт: Таны худалдаж авсан хувьцаа Хадгаламжийн төв (ҮЦТХТ)-д таны нэр дээр цахим хэлбэрээр хадгалагдана.

Хөрөнгийн зах зээлийг сонирхож буй хүн бүрийн өмнө “Яагаад зарим компани хувьцаагаа нээлттэй арилжаалдаг мөртлөө, зарим нь хувийн өмч хэвээр үлддэг вэ?” гэх асуулт тулгардаг. Үүнд хариулахын тулд компанийн “амьдралын мөчлөг”-ийг судлах шаардлагатай. IPO (Initial Public Offering) буюу анх удаа олон нийтэд хувьцаагаа санал болгох үйл явц нь олон жилийн хөдөлмөр, санхүүжилтийн үе шатуудын эцсийн зогсоол юм.

Энэ хичээлд бид нэг компани анхны санаанаас эхлээд биржийн бүртгэлд хүртэл хэрхэн томордог зам мөрийг алхам алхмаар үзнэ. Үүний хажуугаар үүсгэн байгуулагч, ангел хөрөнгө оруулагч, эрсдэлийн сан, хувийн хөрөнгө оруулалтын сан гэсэн санхүүгийн ертөнцийн гол оролцогчдыг танилцуулах болно. Эцэст нь Монголын зах зээлийн өвөрмөц нөхцөл байдлыг авч үзнэ.

График 1. Бизнес анх санаанаас эхлээд IPO гаргах хүртлээ том компани болох үе шат.

Эх сурвалж: https://www.deliciascapital.com/en/venture-capital-investment/

1. Үүсгэн байгуулагч ба үр хөрөнгө — бүхэн санаанаас эхэлдэг

Аливаа бизнес санаанаас эхэлдэг. Хүн нэгэн шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний санаа олж, түүнийгээ бодит ертөнцөд хэрэгжүүлэх хүсэлтэй болно. Энэ хүнийг санхүүгийн ертөнцөд үүсгэн байгуулагч гэж нэрлэдэг. Гэвч хамгийн суут санаа ч санхүүжилтгүйгээр “цаасан дээрх төсөл” хэвээр үлддэг.

Жишээ нь, та органик хөвөнгөөр футболк үйлдвэрлэх брэнд гаргахаар шийджээ. Танд үйлдвэр түрээслэх, түүхий эд авах, ажилтнууд хөлслөх мөнгө хэрэгтэй. Энэ үед хамгийн ойрын хүрээлэл буюу гэр бүл, найз нөхдөөсөө босгосон анхны хөрөнгийг Үр хөрөнгө (Seed fund) гэнэ.

Анхаарах зүйл: Үр хөрөнгө бол зээл биш, харин эзэмшлийн хувьтай холбоотой хөрөнгө оруулалт юм. Тиймээс энэ мөнгө үүсгэн байгуулагчийн хувийн дансанд биш, шинээр байгуулагдсан компанийн дансанд орж, тайланд тусгагдах ёстой.

2. Ангел хөрөнгө оруулагчид — анхны мэргэжлийн итгэл

Үр хөрөнгөөр бизнесээ эхлүүлсэн боловч эхний жижиг үйлдвэр, нэг дэлгүүр амжилттай ажиллаж эхэлбэл удалгүй шинэ асуудал гарна — өргөжүүлэхэд дахиад мөнгө хэрэгтэй. Найз нөхдийн мөнгө дууссан, банк хараахан зээл өгөхгүй. Энэ үед ангел хөрөнгө оруулагчид буюу angel investors-ийн шат эхэлдэг.

Ангел хөрөнгө оруулагч гэдэг нь өөрийн хувийн хөрөнгөөр гарааны бизнест итгэн, хөрөнгө оруулалт хийдэг туршлагатай хувь хүмүүс юм. Тэд ихэвчлэн өөрсдөө бизнес эрхэлж байсан, туршлагатай, мөнгөн хөрөнгөтэй хүмүүс байдаг. Тэдний онцлог нь зөвхөн санхүүгийн тооцоо биш, харин үүсгэн байгуулагчид болон тэдний санаанд итгэж хөрөнгө оруулдагт оршино.

Тэдний хувьд эрсдэл нь маш өндөр учраас тэд хариуд нь компанийн нэлээд том хувийг авах сонирхолтой байдаг. Жишээлбэл, анхны 200 сая төгрөгийн оруулалтын хариуд компанийн 15-35 хувийг авч болно. Энэ нь өндөр санагдаж болох ч бизнес дөнгөж эхэлж байгаа, амжилт нь батлагдаагүй үе шатанд хийсэн оруулалт учраас зүй тогтлын дагуу тооцогдсон үнэ юм.

3. Эрсдэлийн хөрөнгө оруулалтын сан — Series A, B, C

Бизнес нь зах зээл дээр өөрийн байр сууриа баталж, тогтвортой орлого олж эхэлбэл шинэ үе шат эхэлнэ. Энэ үед хөрөнгө оруулагч нар зөвхөн санаанд биш, бодит тоонд итгэж эхэлнэ. Зах зээлд гарсан мэргэжлийн байгууллагууд буюу эрсдэлийн хөрөнгө оруулалтын сан (Venture Capital буюу цаашид VC сан гэнэ) орж ирэх боломж бүрдэнэ.

VC сан нь ангел хөрөнгө оруулагчаас хоёр зүйлээр ялгаатай:

1. Мэргэжлийн баг: Эдгээр нь хувь хүн биш, хэдэн арван хүнтэй мэргэжлийн баг бүхий байгууллагууд юм.

2. Хөрөнгийн хэмжээ: Тэд хавьгүй их хэмжээний (тэрбумаар хэмжигдэх) санхүүжилт олгодог.

VC сан нь бизнесийн загвар, санхүүгийн тооцоо, ирээдүйн өсөлтийн боломжийг нарийн судалж байж шийдвэр гаргадаг.

Санхүүжилт нь өсөлтийн үе шатаас хамааран Series A, B, C гэж цуврал байдлаар явагдана. Шат ахих тусам компанийн үнэлгээ өсөж, өмнөх хөрөнгө оруулагчдын эзэмшиж буй хувьцааны үнэ цэн нэмэгдсээр байна. Үүнийг цаасан дээрх баялаг (paper wealth) гэх бөгөөд зөвхөн хувьцаагаа зарсны дараа л бодит ашиг болно.

VC хөрөнгө оруулалт орох бүрд хэд хэдэн зүйл нэгэн зэрэг тохиолддог. Үүсгэн байгуулагчийн эзэмшил хувь буурдаг (dilution буюу шингэрэлт), компанийн нийт үнэлгээ өсдөг, мөн өмнөх хөрөнгө оруулагчдын эзэмшиж буй хувьцааны үнэ цэнэ дагаад өсдөг.

4. Хувийн хөрөнгө оруулалтын сан — томчуудын тоглолт

Цаг хугацаа өнгөрч компани нь хэдэн арван салбартай, олон хотод үйл ажиллагаа явуулдаг, тогтвортой ашигтай ажилладаг томоохон бизнес болж хувирна. Энэ үед удирдлага бизнесээ дахин нэг шатлал ахиулах шийдвэр гаргадаг — улсын хэмжээнд тэлэх, эсвэл олон улсад гарах гэсэн томоохон зорилго тавьдаг.

Ийм хэмжээний өргөтгөлд шаардлагатай хөрөнгө нь зуун тэрбум, эсвэл түүнээс ч их байж болно. Энэ хэмжээний хөрөнгийг VC сан өгч чадахгүй учраас хувийн хөрөнгө оруулалтын сан (Private Equity — товчилбол PE) тоглолтод ордог. PE сангуудыг VC сангийн “ах” гэж тодорхойлж болно — тэд том дүнгийн оруулалт хийдэг, илүү томорсон компаниудтай ажилладаг, эрсдэлийн төвшин нь VC-ээс бага.

PE сан орохдоо ихэвчлэн төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүнээр орж, компанийг илүү мэргэжлийн түвшинд хүргэх зорилт тавьдаг. Тэдний оруулалт нь зөвхөн мөнгө биш — менежментийн туршлага, олон улсын сүлжээ, мэргэжилтнүүдийн санал зөвлөмж бүгд нэгэн зэрэг ирдэг.

5. IPO — олон нийтийн зах зээл рүү гарах нь

Дээр дурдсан бүх үе шатыг дамжсаны дараа л компани IPO хийх боломжтой томоохон бизнес болж чаддаг. Гэхдээ энд нэг чухал асуулт гарч ирнэ — яагаад компани IPO хийх ёстой гэж? Зөвхөн VC, PE сангаас хөрөнгө татаад үргэлжлүүлж болохгүй гэж үү?

Хариулт нь гурван үндсэн шалтгаанд оршдог.

• • Нэгдүгээрт, хөрөнгийн хэмжээ. Олон улсын зах зээлд гарах, шинэ үйлдвэр барих, томоохон худалдан авалт хийх зэрэгт шаардагдах хөрөнгийн хэмжээ нь хувийн зах зээлээс татаж болох хэмжээнээс хол давна. Олон нийтийн зах зээл бол хамгийн өргөн хүрээтэй хөрөнгийн эх үүсвэр юм. Олон зуун мянган иргэн, олон арван байгууллага хөрөнгө оруулагч хамтдаа татаж буй хөрөнгийн хэмжээтэй ямар ч PE сан өрсөлдөж чадахгүй.
  • Хоёрдугаарт, эхэн үеийн хөрөнгө оруулагчдын гарц (Exit opportunity). Бизнесийг дөнгөж эхэлж байхад нь итгэн мөнгөө хийсэн ангел хөрөнгө оруулагчид болон VC сангууд олон жил тэвчиж хүлээснийхээ ашгийг бодитоор хүртэх ёстой. Тэдний эзэмшиж буй хувьцаа нь биржид бүртгэгдээгүй байхад хөрвөх чадваргүй — хэн нэгэн худалдан авах бэлэн хүн олох, үнэлгээ хийх зэрэг бэрхшээлтэй. IPO нь тэдний хувьцааг хөрвөх чадвартай болгож, бэлэн мөнгө болгон хувиргах хамгийн зохистой арга юм.
  • Гуравдугаарт, нэр хүнд ба үнэлгээ. Биржид бүртгэгдсэн компани болох нь зах зээлд тухайн брэндийн жин хэмжээг нэмэгдүүлдэг. Худалдааны түнш, банк, ажилтнууд бүгд биржид бүртгэлтэй компанийг илүү найдвартай гэж харна. Үүнээс гадна биржийн арилжаа компанийн бодит үнэ цэнийг өдөр тутам тогтоож өгдөг — энэ нь дараагийн худалдан авалт, нэгдэлд маш чухал баримт болдог.

6. Анхдагч ба хоёрдогч зах зээл — хамгийн чухал ялгаа

IPO-ийн талаар ярихад заавал ойлгох ёстой нэг ойлголт бол анхдагч болон хоёрдогч зах зээлийн ялгаа юм. Энэ ялгааг ойлгохгүйгээр хөрөнгийн зах зээлийн механизмыг бүрэн ухаарах боломжгүй.

Анхдагч зах зээл (Primary Market) гэдэг нь компани анх удаа хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож буй үйл явц юм. Энд хувьцаа нь компаниас шууд хөрөнгө оруулагчдын гарт очиж, хариуд нь олсон мөнгө компанийн данс руу шилжинэ. Өөрөөр хэлбэл, энэ үе шатанд гарсан мөнгө нь шинэ үйлдвэр барих, шинэ зах зээлд гарах гэх мэт компанийн өсөлтөд бодитоор зориулагдана.

Хоёрдогч зах зээл (Secondary Market) нь IPO дууссаны дараа эхэлдэг — хувьцаа МХБ зэрэг бирж дээр чөлөөтэй арилжаалагдаж эхлэх үе. Хоёрдогч зах зээлд хувьцааг хөрөнгө оруулагчид өөр хоорондоо худалдаалж байгаа бөгөөд үүнээс гарсан гүйлгээний мөнгө компанид шууд орохгүй. Жишээлбэл та биржээс APU-гийн хувьцаа худалдаж авбал таны өгсөн мөнгө APU компанид биш, өмнө нь APU-гийн хувьцаа эзэмшиж байсан хэн нэгэн хүнд очно.

Монголын нөхцөл байдалд

Монголд IPO хийх үйл явц олон улсын зарчмаас үндсэндээ ялгаагүй ч өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлогтой бөгөөд эдгээрийг ойлгохгүйгээр гадаадын материалуудыг шууд хэрэглэх нь практик алдаанд хүргэдэг.

Албадлагын IPO буюу 1990-ээд он. Олон улсад компаниуд өөрсдөө хүсэж бирж дээр гардаг бол Монголд 1990-ээд оны хувьчлалын үеэр хуучин төрийн өмчит үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүдийг шууд “хүчээр” хувьцаат компани болгон биржид бүртгэсэн. Ингэхдээ 475 компанийг нэгэн зэрэг ХК болгож, иргэдэд ягаан, цэнхэр тасалбараар хувьцааг нь эзэмшүүлсэн юм. Энэ үед “Seed fund”, “Venture capital” гэх мэт ойлголт огт байгаагүй, зөвхөн өмч хувьчлалын механизм ажилласан.

Сонгодог загварын эхлэл (2000-аад оны дунд үе). 2000-аад оны дунд үеэс эхлэн хувийн хэвшлийн компаниуд өөрсдийн сайн дурын шийдвэрээр ХК болох үйл явц эрчимжсэн. Энэ үеэс л эхлэн бизнес санаанаас эхэлж, өсөж томорсоор бирж дээр гарах “сонгодог” шат дамжлагууд ажиглагдаж эхэлсэн юм.

Өнөөгийн сорилт. Өнөөдөр манайд APU, Сүү, ЛэндМН зэрэг амжилттай жишээнүүд байгаа ч VC болон PE экосистем хараахан бүрэн төлөвшөөгүй байна. Үүнээс болоод ихэнх компаниуд өсөлтийнхөө шатанд зөвхөн өндөр хүүтэй банкны зээлээр санхүүжиж, “хөрөнгийн зах зээл рүү орох” бэлтгэл үе шатыг “дутуу” туулж байна.

Хууль зүйн орчин ба зохицуулагч. Манайд Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ) үндсэн арилжааны платформ болж ажилладаг ба Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) үнэт цаасны зах зээлийн хяналт, зөвшөөрлийн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг. Компани IPO хийхээр шийдвэрлэвэл СЗХ-нд танилцуулга буюу prospectus бүртгүүлж, бүх санхүүгийн тайлан, эрсдэлийн үнэлгээ, удирдлагын мэдээллийг нээлттэй болгох үүрэгтэй.

VC ба PE экосистемийн хоцрогдол. Монголын зах зээлийн нэг сул тал нь VC болон PE экосистем нь гадны зах зээлтэй харьцуулахад хараахан төлөвшөөгүй явдал юм. Үүний улмаас ихэнх жижиг бизнесүүд банкны зээлээр санхүүждэг бөгөөд капиталын зардал өндөр байдаг. Энэ нь компаниуд эрт шатанд хөрөнгийн зах зээлд гарахад саад болдог гол хүчин зүйл.

Иргэдийн оролцоо. Иргэдийн дунд хөрөнгийн зах зээлийн талаарх ойлголт тодорхой хэмжээнд нэмэгдэж, IPO-д оролцох эрэлт сүүлийн жилүүдэд өсч байна. Монгол хүн өөрийн брокерийн дансаар дамжуулан IPO-д оролцох боломжтой. Үүний тулд эхлээд үнэт цаасны компанид данс нээлгэж, шаардлагатай мэдээллээ оруулсны дараа тухайн IPO-ийн захиалгын үед хүсэлт гаргадаг. Захиалгын хугацаанд хүлээн авсан мөнгийг таны дансанд блоклож, хувьцаа хувиарласны дараа гүйлгээ хийгдэнэ.

Гол нэр томьёо

Бодит жишээ — Бат нэртэй залуугийн 10 жилийн аялал

Сэтгэлгээгээ илүү тодорхой болгохын тулд монгол нөхцөлд тохирсон жишээгээр харцгаая.

Жил 1 — Үр хөрөнгө: Бат гэдэг 28 настай залуу Улаанбаатар хотод органик хөвөнгөөр хийсэн өндөр чанартай футболкын брэнд бүтээх санаа олно. Тэрээр өөрийн хадгаламжаас 30 сая төгрөг, эцэг эхээсээ 20 сая төгрөг авч нийт 50 сая төгрөгийн үр хөрөнгөөр нэг жижиг үйлдвэр, нэг дэлгүүр нээдэг.

Жил 3 — Ангел хөрөнгө оруулалт: Эхний хоёр жилд бизнес сайн ажиллаж, борлуулалт нь өсөж эхэлмэгц нэг танил бизнесмэн нэмж 200 сая төгрөг оруулна. Хариуд нь компанийн 20 хувийг авч, Бат анхны ангел хөрөнгө оруулагчтай боллоо. Тус хөрөнгөөр Бат хоёр шинэ салбар нээж, борлуулалтаа гурав дахин нэмэгдүүлнэ.

Жил 5 — Series A: Дөрөв дэх жилдээ Бат хотын хэмжээнд таван салбар нээж, орлого нь тогтворжсон үед нэгэн гадаадын VC сан түүн рүү хандана. Тэд бизнесийн загвар, санхүүгийн тооцоог хоёр сар нарийн судалсны дараа 3 тэрбум төгрөгийн Series A санхүүжилт олгож, хариуд нь компанийн 25 хувийг авна. Энэ хөрөнгөөр Бат орон даяар салбар нээж, брэндээ таниулна. Анхны ангел хөрөнгө оруулагчийн 200 сая төгрөгийн оруулалт энэ үед цаасан дээр аль хэдийн 750 сая төгрөг болоод байна.

Жил 8 — IPO бэлтгэл: Найм дэх жилдээ Бат олон улсад гарах хүсэлтэй болно. Хөрш Хятад, Орос руу гарч, эцэст нь Европ зах зээлд нэвтрэхээр төлөвлөнө. Шаардлагатай хөрөнгө нь 80 тэрбум төгрөг. Энэ хэмжээнд хүрэхийн тулд тэрээр банкны зээл, дотоод ашиг, болон IPO-ийн хослолыг сонгож, МХБ-д бүртгүүлэх шийдвэр гаргана. IPO-ийн үед Бат компанийн нийт хувьцааны 30 хувийг олон нийтэд санал болгож, 30 тэрбум төгрөг босгоно.

IPO-ийн дараа: Анхны ангел хөрөнгө оруулагч 200 сая төгрөгийн оруулалтаа хэдэн арван тэрбум төгрөг болгож үржүүлсэн байна. Бат өөрийн эзэмшил хувийг 100%-аас 45%-д буулгасан ч компанийн нийт үнэлгээ нь 100 тэрбум төгрөгөөс давсан тул түүний бодит баялаг урьдынхаас олон дахин нэмэгдсэн байна. Энэ бол IPO-ийн хүрээнд бий болдог үнэ цэнэ үүсгэх жинхэнэ байж болох жишээ, дүр зураг юм.

Зайлсхийх алдаанууд

1. IPO-г зөвхөн “хувьцаа худалдан авах боломж” хэмээн харах. Үнэн хэрэгтээ IPO бол компанийн хувьд олон жилийн бэлтгэл, хууль зүй, санхүүгийн нарийн үйл явцын төгсгөл бөгөөд уг компани хэрхэн томорсон, хэн нь хөрөнгө оруулсан, ямар эрсдэлүүдтэй болохыг ойлгохгүйгээр зүгээр л “шинэ IPO гарлаа” гэдэг сэтгэл хөдлөлөөр шийдвэр гаргах нь олон удаагийн алдагдалд хүргэдэг.

2. IPO-ийн үнэ үргэлж өсөх ёстой гэсэн андуурал. Зарим тохиолдолд IPO-ийн дараа хувьцаа гэнэт өсдөг ч энэ нь баталгаа биш. Олон улсын зах зээл дээр ч IPO-ийн дараа хэдэн сарын дотор хувьцааны үнэ нь буурсан, эсвэл анх санал болгосон үнээсээ хол доош ороод сэргэж чадаагүй жишээ олон бий. Тиймээс IPO-д оролцохын өмнө танилцуулгыг сайтар уншиж, компанийн орлого, өр төлбөр, бизнесийн загвар, өсөлтийн төлөвийг бодитоор үнэлэх ёстой.

3. Анхны хөрөнгө оруулагчдын Exit-ийг буруугаар тайлбарлах. Үүсгэн байгуулагч эсвэл VC, PE сан IPO-ийн үеэр хувьцаагаа зарж буй нь компанийг “орхиж байна” гэсэн утгатай биш. Олон тохиолдолд тэдний гарц нь зөвхөн оруулсан хөрөнгийн ашгийг хүртэх хууль ёсны үйл явц юм. Гэхдээ үүсгэн байгуулагч өөрийн эзэмшиж буй хувьцааны бараг бүхнийг зарах гэж байгаа тохиолдолд эрсдэлийн дохио гэж үзэх нь зүйтэй.

4. Анхдагч ба хоёрдогч зах зээлийн ялгааг ойлгохгүй байх. Зарим хүн биржээс хувьцаа худалдан авахдаа компани руу мөнгө нь шууд орж байгаа гэж боддог. Үнэндээ хоёрдогч зах зээл дээрх арилжаагаар компани нэмэлт хөрөнгө хүлээж авдаггүй, харин зөвхөн хөрөнгө оруулагчид өөр хооронд гүйлгээ хийж байгаа явдал юм.

5. Танилцуулгыг уншихгүйгээр шийдвэр гаргах. IPO-ийн танилцуулга буюу prospectus нь компанийн санхүүгийн байдал, эрсдэлийн хүчин зүйлс, удирдлагын төлөвлөгөө гэх мэт хамгийн чухал мэдээлэл бүгд багтсан албан ёсны баримт бичиг юм. Үүнийг уншилгүй цуу яриа, найзынхаа зөвлөгөөнд тулгуурлан хувьцаа худалдан авах нь хамгийн нийтлэг алдаа.

Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд

Investopedia: Initial Public Offering (IPO). investopedia.com

Монголын Хөрөнгийн Бирж: Үнэт цаасны бүртгэлийн журам, IPO хийсэн компаниудын танилцуулга. mse.mn

Санхүүгийн Зохицуулах Хороо: Үнэт цаасны зах зээлийн хууль, журам. frc.mn

Хөрөнгийн зах зээлХичээл 5 / 8Хугацаа · 22 мин

Өмнөх хичээлээр бид компани яагаад олон нийтийн өмчийн хэлбэрт (Нээлттэй компани) шилжих шийдвэр гаргадаг, мөн бизнесийн өсөлтийн үе шатуудад ангел хөрөнгө оруулагчид болон венчур капиталистууд хэрхэн оролцдог талаар үзсэн. Тэгвэл дараагийн логик асуулт бол: “Компани яг хэрхэн IPO хийдэг вэ?”

Олон хүн IPO-г маш энгийнээр төсөөлдөг. Компани шийдвэр гаргаад л, үнэ тавиад хувьцаагаа зарж эхэлдэг мэт. Гэвч бодит зураглал үүнээс тэс өөр. IPO бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ)-ны хяналт дор явагддаг, ихэвчлэн 6-12 сар үргэлжилдэг, олон арван мэргэжилтний оролцоотой нарийн зохион байгуулалттай үйл явц юм. Энэ хичээлээр бид Монголын нөхцөлд IPO-ийн үйл явц хэрхэн алхам алхмаар өрнөдөгийг задлан үзэх болно.

1. Андеррайтер — IPO-ийн ерөнхий архитектор

Компани IPO хийхээр шийдсэний дараа хамгийн түрүүнд хийдэг алхам нь Андеррайтер (Underwriter) хөлслөх явдал юм. Англи хэлнээс орж ирсэн энэ нэр томьёо нь “доор гарын үсэг зурах” гэх энэ нэр томьёо нь хувьцааны арилжааны үр дүнд хариуцлага хүлээж буй талыг илтгэдэг. Монголын нөхцөлд андеррайтерээр ихэвчлэн СЗХ-ны тусгай зөвшөөрөлтэй үнэт цаасны компаниуд ажилладаг.

Андеррайтерийг IPO-ийн “архитектор” гэж нэрлэх нь зүй ёсны юм. Учир нь тэд бүх үйл явцыг эхнээс нь дуустал удирдан зохион байгуулж, оролцогч талуудын хооронд гүүр болж ажилладаг. Андеррайтерийн ажил нь эхнээс нь дуусах хүртэл үндсэн гурван том ажил хийгддэг.

1. Магадлан шинжилгээ (Due Diligence) нь хамгийн анхны бөгөөд хамгийн чухал ажил юм. Андеррайтерийн баг компанийн санхүүгийн тайлан, татварын төлбөр, гэрээнүүд, хууль зүйн маргаанууд, бизнесийн үйл ажиллагаа бүгдийг нарийн шалгана. Энэ нь хэрэг дээрээ хөрөнгө оруулагчдыг эрсдэлээс хамгаалах хамгийн эхний шүүлтүүр юм. Хэрэв компани мэдээллээ нуух, эсвэл буруу мэдээлэл өгөхийг оролдвол энэ үе шатанд илрэх ёстой.
2. Бичиг баримт бүрдүүлэлт бол хоёр дахь том ажил. СЗХ-нд хүлээлгэн өгөх албан ёсны бичиг баримт, түүний дотор үнэт цаасны танилцуулга буюу prospectus-ийг бэлтгэх ажил энд багтана. Энэ нь хууль зүйчид, аудиторууд, санхүүгийн шинжээчид зэрэг олон мэргэжилтнийг хамтдаа ажиллуулах нарийн ажил юм.
3. Үнэ тогтоох ба маркетинг бол гурав дахь үе шат. Хувьцааг ямар үнээр санал болгох вэ, хэн хэнд яаж сурталчлах вэ — энэ бүгдийг андеррайтер хариуцна. Үнэ тогтоох нь хамгийн нарийн ажлуудын нэг — хэт өндөр үнэлбэл хэн ч худалдан авахгүй, хэт бага үнэлбэл компани босгох ёстой хөрөнгөө бүрэн босгож чадахгүй.

2. Үнэт цаасны танилцуулга — хөрөнгө оруулагчийн “бизнес паспорт”

Андеррайтер магадлан шинжилгээгээ дуусгасны дараа үнэт цаасны танилцуулга буюу prospectus-ийг бэлтгэдэг. Энэ бол хөрөнгө оруулагчийн заавал унших ёстой хамгийн чухал баримт бичиг бөгөөд компанийн нэгэн төрлийн “бизнес паспорт” гэж хэлж болно.

Танилцуулгын зорилго нь маш тодорхой — хөрөнгө оруулагчдад мэдээлэлтэй (informed) шийдвэр гаргах боломж олгох. Тиймдээ танилцуулгад дараах мэдээллүүд заавал багтсан байх хууль зүйн шаардлага тавигддаг.

• Компанийн бизнесийн загвар ба ирээдүйн төлөвлөгөө нь хамгийн эхний хэсэг. Компани юу хийдэг вэ, ямар бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг, зах зээлийн ямар хэсэгт байр суурьтай вэ, дараагийн 3-5 жилд яах төлөвлөгөөтэй вэ гэдэг асуултанд тодорхой хариулт өгсөн байх ёстой.
• Удирдах зөвлөл болон гүйцэтгэх удирдлагын мэдээлэл нь хоёр дахь чухал хэсэг. Хэн нар компанийг удирдаж байна, тэдний мэргэжлийн туршлага юу вэ, хувьцааны хэдэн хувийг эзэмшиж байна — энэ мэдээлэл хөрөнгө оруулагчдад итгэл өгөх эсвэл сэжиглэх үндсэн суурь болдог.
• Санхүүгийн тайлан нь танилцуулгын хамгийн нягт уншигдах ёстой хэсэг. Сүүлийн 3 жилийн орлого, ашиг алдагдал, хөрөнгийн хэмжээ, өрийн ачаалал, хөрөнгийн өгөөж — эдгээр тоо нь компанийн бодит санхүүгийн эрүүл мэндийг харуулдаг.
• Эрсдэлийн хүчин зүйлс хэсэг нь маш чухал бөгөөд олон хүний орхигдуулдаг хэсэг юм. Энд компани өөрөө “манай бизнес ийм ийм шалтгаанаар бүтэлгүйтэж болно” гэж бичсэн байх ёстой. Жишээ нь экспортод гарч буй уул уурхайн компанийн хувьд валютын ханшийн хэлбэлзэл, түүхий эдийн дэлхийн үнийн уналт, гадаад орнуудын импортын бодлогын өөрчлөлт зэрэг нь бодит эрсдэлүүд юм. Эдгээрийг жагсаасан компанид итгэл өндөр болдог. Хэрэв энэ хэсэг хагас дутуу байвал тухайн компани нэг бол зарим эрсдэлээ нуун дарагдуулж байна, эсвэл өөрт нь байгаа эрсдэлээ мэдэхгүй байна гэж үзэж, хардах суурь болно.
• Босгож буй хөрөнгийн зарцуулалтын төлөвлөгөө нь хамгийн эцсийн боловч хамгийн чухал хэсэг. IPO-гоор татсан мөнгийг яг юунд зарцуулах вэ — шинэ үйлдвэрт, өрөө дарахад, олон улсад тэлэхэд, эсвэл одоогийн эзэдийн халаас руу шилжүүлэхэд? Сүүлчийн хувилбар нь хөрөнгө оруулагчдад анхааруулах дохио өгдөг. Хувьцаагаа зараад гарч байгаа хөрөнгө оруулагч байж болох зүйл хэдий ч аливаа компани хэн нэгнээс мөнгө авч байгаа тохиолдолд түүнийг юунд зарцуулахаа тодорхойлсон байх нь зүйн хэрэг.

Энэхүү бичиг баримтыг СЗХ хянаж үзээд, хуульд нийцсэн, мэдээлэл нь хангалттай гэж үзвэл л олон нийтэд санал болгох зөвшөөрлийг олгодог. Зөвшөөрөл авах хүртэл компани, СЗХ-ны хооронд олон удаагийн засвар, нэмэлт мэдээлэл солилцох явдал гарч болно. СЗХ-оос зөвшөөрөл гарах хүртэл компани олон нийтэд хувьцаагаа санал болгох эрхгүй байна.

3. Роудшоу — хөрөнгө оруулагчдын сэтгэлийг тандах аялал

СЗХ-ноос зөвшөөрөл авсны дараа компанийн удирдлага болон андеррайтерийн баг хамтдаа роудшоу (Roadshow) буюу “IPO хийх аялал” гэж нэрлэгддэг үе шатанд ордог. Энэ үед тэд хэдэн долоо хоног, заримдаа хэдэн сар турш дотоодын болон гадаадын томоохон хөрөнгө оруулагчидтай уулзалт хийнэ.

Роудшоу нь зөвхөн сурталчилгааны үйл явдал биш. Үүнд хоёр зорилго байдаг.

1. Нэгдүгээрт, компанийн ирээдүйн өсөлт, бизнесийн загвар, удирдлагын чадварыг шууд харуулах. Үүнийг танилцуулга унших биш, удирдлагатай нүүр тулан уулзаж асуулт асуух нь огт өөр итгэл бүрдүүлдэг.
2. Хоёрдугаарт, хөрөнгө оруулагчдын сонирхол хэр өндөр байгааг тандах. Эдгээр уулзалтаас өгсөн хариу нь андеррайтерт эцсийн үнийг тогтооход маш чухал мэдээлэл өгдөг.

Монголд роудшоу нь ихэвчлэн томоохон институцийн хөрөнгө оруулагчид — банкууд, тэтгэврийн сан, даатгалын компани, хөрөнгийн менежментийн компаниуд — рүү чиглэсэн байдаг. Том IPO-ийн үед олон улсын зах зээлд гарч, Хонг Конг, Лондон, Сингапурын хөрөнгө оруулагчидтай уулзах нь бий.

4. Үнэ тогтоох арга — Тогтмол үнэ vs Захиалгын бүртгэл

IPO-ийн хамгийн нарийн асуудлуудын нэг нь хувьцааны үнийг хэрхэн тогтоох вэ гэдэг. Хэт өндөр үнэлбэл хэн ч худалдан авахгүй, хэт бага үнэлбэл компани шаардлагатай хөрөнгөө бүрэн босгож чадахгүй. Монголд өнөөдөр үндсэн хоёр арга ашиглагдаж байна.

А. Тогтмол үнийн арга (Fixed Price Method)

Энэ арга нь хамгийн энгийн нь юм. Компани болон андеррайтер хамтдаа суун ярилцаж, хувьцааны үнийг шууд тогтооно. Жишээ нь “манай хувьцаа нэг бүр нь 100 төгрөгөөр зарагдана” гэж зарлаад, хөрөнгө оруулагчид зөвхөн энэ үнээр худалдан авах эсэхээ л шийднэ.

Энэ аргын давуу тал нь энгийн, ил тод, иргэдэд ойлгоход хялбар. Сул тал нь зах зээлийн бодит эрэлт нийлүүлэлтийг тусгахгүй — хэрэв үнэ нь хэт бага байсан бол компани мөнгөө “бэлэг” хэлбэрээр алдаж буй хэрэг, хэт өндөр байсан бол захиалга бүрэн биелэхгүй байх нөхцөлд хүргэдэг. Монголын ихэнх IPO энэ аргаар явж ирсэн.

Б. Захиалгын бүртгэлийн арга (Book Building Method)

Энэ арга нь олон улсын зах зээлд илүү өргөн хэрэглэгддэг ба Монголд сүүлийн жилүүдэд нэвтэрч буй илүү дэвшилтэт арга юм. Компани тодорхой нэг үнийг шууд зарлахын оронд үнийн зурвас эсвэл үнийн коридор (price band) санал болгодог.

Жишээ нь “манай хувьцааны үнэ 100-120 төгрөгийн хооронд байна” гэж зарлана. 100 төгрөг нь доод үнэ (Floor Price), 120 төгрөг нь дээд үнэ (Cap Price) болно. Хөрөнгө оруулагчид энэ зурвас дотроо хэдэн төгрөгөөр, хэдэн ширхэг авахаа сонгож захиалгаа өгнө. Жишээлбэл нэг хөрөнгө оруулагч 105 төгрөгөөр 1000 ширхэг, өөр нэг хөрөнгө оруулагч 115 төгрөгөөр 5000 ширхэг гэх мэт. Мөн, заримдаа нэг хөрөнгө оруулагч өөрийн захиалгаа хоёр, гурван өөр үнийн түвшинд өгөх нь ч бий.

Захиалга авах хугацаа дууссаны дараа бүх захиалгыг нэгтгэж, эрэлт нийлүүлэлтэд тулгуурлан эцсийн үнийг тогтооно. Хэрэв захиалга нь хүрэлцээтэй бол дээд үнэ ойролцоо тогтож, эрэлт сул бол доод үнэ рүү ойртоно. Эцэст нь тогтоосон үнээс дээгүүр захиалга өгсөн бүх хүн уг үнээр (тогтоосон үнэ) хувьцаа авна.

5. IPO-д оролцох — иргэн та юу хийх ёстой вэ

Бүх бэлтгэл хангагдсаны дараа IPO албан ёсоор нээгдэж, олон нийт захиалга өгөх боломжтой болно. Энэ үе шатыг анхдагч зах зээлийн арилжаа гэдэг. Иргэн та энэ үед яаж оролцох вэ?

Эхний бөгөөд хамгийн чухал алхам бол үнэт цаасны компанид брокерийн данс нээлгэх явдал юм. Монголд СЗХ-ны зөвшөөрөлтэй олон үнэт цаасны компани байдаг бөгөөд та өөртөө таалагдсан компанийг сонгож данс нээлгэнэ. Данс нээлгэхэд иргэний үнэмлэх, нэмэлт мэдээлэл хэрэгтэй бөгөөд процесс нь ихэвчлэн нэг өдрийн дотор бүрэн хийгддэг.

Хоёр дахь алхам нь танилцуулгыг сайтар унших явдал. IPO бүрд тухайн компанийн prospectus олон нийтэд нээлттэй болж, СЗХ-ны цахим хуудас, МХБ-ийн вэбсайт, мөн андеррайтер брокерын сайтад тавигддаг. Энэ баримт бичгийг уншихгүйгээр захиалга өгөх нь хамгийн нийтлэг алдаа.

Гурав дахь алхам нь захиалгаа өгөх явдал. Брокерийн дансаараа дамжуулан та хэдэн ширхэг хувьцаа авах хүсэлтэй байгаагаа бүртгүүлнэ. Захиалгад заасан мөнгөн дүн таны данснаас түр хугацаагаар блоклогдох ба захиалгын хугацаа дуустал суулгаатай байна.

Захиалгын хугацаа дуусахад СЗХ болон андеррайтер бүх захиалгыг нэгтгэж дүгнэдэг. Энд хоёр гол сценари гарна.

Захиалга 100%-д хүрээгүй тохиолдол: Захиалга өгсөн хүн бүр захиалсан ширхэгээрээ хувьцаагаа авна. Гэхдээ энэ нь IPO-ийн хувьд анхааруулах дохио — зах зээлийн сонирхол сул байсан гэсэн үг.

Захиалга 100%-аас давсан тохиолдол (oversubscription): Энэ нь IPO амжилттай болсон гэсэн дохио. Гэхдээ энэ үед хувьцааг хувь тэнцүүлэн хуваарилах журам хэрэглэгддэг. Жишээ нь захиалга 200% болсон бол та хүссэн захиалсан хувьцааныхаа зөвхөн 50%-ийг л авах боломжтой. Үлдсэн мөнгийг тань 1-2 ажлын өдөрт буцааж олгоно.

6. IPO-ийн дараа юу болох вэ

Хувьцаа хувиарлагдаад дуусахад IPO үйл явц албан ёсоор төгсөнө. Гэхдээ энэ нь зөвхөн эхлэл — хувьцаа удалгүй Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ) дээр бүртгэгдэж, хоёрдогч зах зээлийн арилжаа эхэлнэ. Энэ үеэс хойш хувьцааны үнэ нь өдөр тутамд эрэлт нийлүүлэлтэд тулгуурлан хэлбэлзэж эхэлдэг.

Олон шинэ хөрөнгө оруулагчид энд гайхдаг — IPO-ийн үнэ нь зах зээл нээгдсэний дараа яагаад огт өөр болж байна вэ? Энэ нь зах зээлийн эрэлт нийлүүлэлтийн зүй тогтол юм. IPO-ийн үнэ нь анхдагч зах зээлийн арилжааны үнэ бөгөөд биржийн арилжаа эхэлмэгц зах зээлийн оролцогчид өөрсдийн үнэлгээгээр худалдан авч, зарж эхэлнэ.

Зарим тохиолдолд эхний өдөр хувьцааны үнэ огцом өсдөг — үүнийг “IPO pop” гэж нэрлэдэг. Заримдаа эсрэгээр буурдаг. Аль аль тохиолдолд нь IPO-ийн үнэ нь компанийн жинхэнэ бодит үнэ цэнийг бүрэн илэрхийлээгүй байсан гэсэн дохио.

Монголын нөхцөл байдалд

Монголд IPO үйл явц олон улсын стандартын зарчмаас үндсэндээ ялгаагүй боловч өөрийн өвөрмөц онцлогтой бөгөөд эдгээрийг ойлгох нь манай зах зээлд оролцох хүн бүрд чухал.

СЗХ-ны хяналтын онцлог. Монголд СЗХ нь үнэт цаасны зах зээлийн зохицуулалт, хяналтыг хариуцдаг үндсэн байгууллага юм. Олон улсад зөвхөн зөвшөөрөл олгох төдий зэрэгцэн ажилладаг улс орон байдаг ч манайд СЗХ нь танилцуулгын агуулгыг хянадаг, шаардлагатай тохиолдолд нэмэлт өөрчлөлт оруулахыг шаарддаг.

Андеррайтер компаниудын зах зээл. Монголд андеррайтер хийх эрхтэй томоохон үнэт цаасны компани цөөнгүй байдаг. Голомт капитал, ТДБ Капитал, БиДиСек, Ард Капитал зэрэг компаниуд олон жил үйл ажиллагаа явуулж ирсэн. Гэхдээ нэг IPO-д ихэвчлэн нэг л андеррайтер ажилладаг учир тэд тус бүрийн туршлага, нэр хүндийг харгалзах нь зүйтэй.

Захиалгын бүртгэлийн арга нэвтэрч байгаа байдал. Монголын зах зээл уламжлалт байдлаар тогтмол үнийн арга дээр тулгуурласан байсан. Сүүлийн жилүүдэд илүү том хэмжээний IPO-ийн үед захиалгын бүртгэлийн арга хэрэглэгдэж эхэлсэн нь зах зээлийн төлөвшилтийн нэг шинж юм. Энэ нь иргэдэд илүү нарийн ойлголт шаарддаг ч компаниудын хувьд бодит үнэлгээтэй ойртох боломж олгодог.

Жижиг хөрөнгө оруулагчдад ээлтэй практик. Зарим орнуудад IPO нь зөвхөн томоохон институцийн хөрөнгө оруулагчдад зориулагдсан байдаг бол Монголд иргэн бүрд оролцох боломжтой нээлттэй байдал хадгалагдаж байна. Захиалга 100%-аас давсан тохиолдолд хувь тэнцүүлэн хуваарилах журам нь жижиг хөрөнгө оруулагчдыг тэгш боломжтой болгодог.

Хязгаарлалт ба сорилтууд. Монголын IPO зах зээлд тулгардаг гол бэрхшээл нь компанийн тоо цөөн, том хэмжээний IPO ховор, олон улсын хөрөнгө оруулагчдын оролцоо хязгаарлагдмал байдаг явдал юм. Үүнээс гадна танилцуулгын чанар, ил тод байдал, аудитын стандарт зэрэгт хийгдэх ёстой ажил үлдсэн хэвээр байна.

Гол нэр томьёо

Бодит жишээ — “Сэлэнгэ Агро” ХК-ийн IPO-ийн дүр зураг

“Сэлэнгэ Агро” гэдэг хийсвэр компанийн жишээгээр IPO үйл явц хэрхэн алхам алхмаар явагдахыг харцгаая.

Үе шат 1 — Андеррайтер сонгох (1-р сар): “Сэлэнгэ Агро” 80 тэрбум төгрөг босгож, шинэ үр тариа боловсруулах үйлдвэр барих зорилгоор IPO хийхээр шийднэ. Удирдлага гурван үнэт цаасны компанитай саналаа авч, эцэст нь “Голомт Капитал”-тай ажиллахаар сонгоно.

Үе шат 2 — Магадлан шинжилгээ (2-3-р сар): Андеррайтерийн баг хоёр сарын турш компанийн санхүүгийн тайлан, эзэмшсэн газар, тариалангийн талбай, гэрээт ханган нийлүүлэгчид, татварын төлбөр, хууль зүйн маргаануудыг шалгана. Энэ үед нэг жижиг татварын маргаан илэрч, эхлээд шийдвэрлэх ёстой болно.

Үе шат 3 — Танилцуулга бэлтгэх (4-р сар): Магадлан шинжилгээ дуусахад үнэт цаасны танилцуулгыг бэлтгэнэ. 200 гаруй хуудастай энэ баримт бичигт сүүлийн 3 жилийн санхүүгийн тайлан, удирдлагын мэдээлэл, эрсдэлийн жагсаалт, мөнгөний зарцуулалтын төлөвлөгөө бүгд багтана.

Үе шат 4 — СЗХ-ны хяналт (5-6-р сар): Танилцуулгыг СЗХ-нд хүлээлгэн өгсний дараа хоёр сарын турш хяналт хийгдэнэ. СЗХ хоёр удаа нэмэлт мэдээлэл шаардаж, эцэст нь зөвшөөрлийг олгоно.

Үе шат 5 — Роудшоу (7-р сар): Компанийн удирдлага гурван долоо хоногийн турш Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт хотуудаар явж томоохон хөрөнгө оруулагчидтай уулзалт хийнэ. Хонг Конгийн хоёр хөрөнгийн санд видео хурлаар танилцуулга өгнө.

Үе шат 6 — Үнэ тогтоох (7-р сарын сүүл): Роудшоугийн дүнд хөрөнгө оруулагчдын сонирхол өндөр байгааг харгалзан андеррайтер захиалгын бүртгэлийн арга хэрэглэхээр шийдэж, үнийн зурвасыг 950-1,150 төгрөгөөр зарлана.

Үе шат 7 — Захиалга авах (8-р сар): 14 хоногийн турш захиалга авна. Захиалга 280%-д хүрч маш өндөр сонирхол үзүүлсэн тул эцсийн үнэ дээд хязгаарт ойртон 1,120 төгрөгөөр тогтож, бүх хөрөнгө оруулагчид хүссэн ширхгийнхээ ойролцоогоор 36%-ийг авна.

Үе шат 8 — МХБ дээр арилжаа эхлэх (9-р сар): Хувьцаа хувиарлагдаад МХБ дээр бүртгэгдэхэд нээлтийн өдөр үнэ нь 1,250 төгрөгт хүрч өснө. Анхдагч зах зээлд хувьцаа авсан хүмүүс хоёрдогч зах зээл дээр зарж 12% орчмын ашиг олох боломжтой болно.

Эхнээс нь дуустал нийт 9 сар үргэлжилсэн энэ үйл явц нь Монголын дунд хэмжээний IPO-ийн ердийн дүр зураг юм. Том IPO-ийн хувьд энэ хугацаа 12-18 сар хүртэл сунах боломжтой.

Зайлсхийх алдаанууд

1. Танилцуулгыг уншихгүйгээр захиалга өгөх. Энэ бол хамгийн нийтлэг бөгөөд хамгийн үнэтэй алдаа. Найзынхаа зөвлөгөө, олон нийтийн сүлжээний шуугиан, эсвэл “том брэнд учраас сайн байх” гэсэн таамаг дээр тулгуурлан захиалга өгөх нь олон тохиолдолд алдагдалд хүргэдэг. Танилцуулгын эрсдэлийн хүчин зүйлсийн хэсгийг хамгийн багадаа уншиж байх хэрэгтэй.

2. IPO-ийн дараа үнэ үргэлж өсөх ёстой гэж бодох. Зарим IPO-ийн дараа эхний өдөр үнэ нь огцом өсдөг ч энэ нь баталгаа биш. Олон улсын зах зээлд IPO-ийн дараа хэдэн сард хувьцааны үнэ нь анхны түвшинээсээ доош ороод буцааж сэргэж чадаагүй жишээ олон бий. Богино хугацааны ашиг олох гэдэг сэтгэлгээтэй IPO-д орох нь маш эрсдэлтэй стратеги юм.

3. Захиалга давах эсэхийг тооцохгүй бүх мөнгөө хийх. Захиалга давсан тохиолдолд таны мөнгийг хувь тэнцүүлэн хуваарилана. Жишээ нь та 10 сая төгрөгөөр захиалга өгсөн ч захиалга 5 дахин давсан бол ердөө 2 сая төгрөгийн хувьцаа авна. Тиймээс өөр хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөөгөө блоклогдсон 8 сая төгрөг буцаж ирэх хүртэл хойшлуулах хэрэгтэй болно.

4. Тогтмол үнэ ба захиалгын бүртгэлийн ялгааг ойлгохгүй байх. Захиалгын бүртгэлийн аргад үнийн зурвасын дунд эсвэл доод хязгаар руу захиалга өгснөөр хувьцаа авч чадахгүй болж магадгүй гэдгийг олон хүн ойлгодоггүй. Хэрэв эцсийн үнэ таны санал болгосон үнээс өндөр тогтвол та хувьцаа авахгүй.

5. Андеррайтерийн нэр хүндийг харгалзахгүй байх. Туршлагатай, нэр хүндтэй андеррайтер ажилласан IPO нь магадлан шинжилгээ илүү нарийн хийгдсэн, танилцуулга илүү найдвартай байх магадлал өндөр. Шинэ, эсвэл туршлага багатай андеррайтерт ажиллах IPO нь нэмэлт сэрэмж шаарддаг.

6. Бүх хадгаламжаа нэг IPO-д хийх. Хичнээн “сайн” харагдах ч нэг IPO-д бүх мөнгөө хийх нь портфолиогийн зарчмыг зөрчдөг. IPO нь өндөр эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт бөгөөд таны нийт хадгаламжийн тодорхой жижиг хувийг л төлөөлөх ёстой.

Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд

Санхүүгийн Зохицуулах Хороо: Үнэт цаасны танилцуулга бүртгүүлэх журам, IPO үйл явцын зохицуулалт. frc.mn

Монголын Хөрөнгийн Бирж: Үнэт цаасны бүртгэлийн журам, бүртгүүлсэн компаниудын танилцуулга. mse.mn

Investopedia: Underwriting, Book Building, Initial Public Offering. investopedia.com

U.S. Securities and Exchange Commission: Going Public — Investor Bulletin. Олон улсын IPO үйл явцын тайлбар. sec.gov

Өмнөх хичээлүүдэд бид компани яагаад олон нийтийн өмчийн хэлбэрт шилжих, IPO үйл явц хэрхэн явагдах талаар үзлээ. IPO амжилттай дуусахад л бодит сонирхолтой түүх эхэлдэг — тухайн компанийн хувьцаа Бирж дээр чөлөөтэй арилжаалагдаж эхэлнэ. Тэр үеэс хойш хувьцааны үнэ нь үүсгэн байгуулагч, андеррайтер, эсвэл СЗХ-ны тогтоож өгсөн үнэ биш, харин зах зээлийн оролцогчдын хамтын шийдвэрийн илэрхийлэл болж хувирдаг.

Энэ хичээлд бид хөрөнгийн зах зээлийн дотоод механизмыг гүн гүнзгий судална. Хувьцаа хэрхэн арилжаалагддаг, ханш яагаад хөдөлдөг, эзэмшигч болсны дараа танд ямар эрх үүрэг бий болох, өгөөжөө хэрхэн зөв тооцох гэсэн асуултанд алхам алхмаар хариулна. Хичээлийн төгсгөлд та өөрийгөө “хөрөнгө оруулагч” уу эсвэл “арилжаачин” уу гэдгээ илүү тодорхой ялгаж сурна.

1. Нээлттэй хувьцаат компани — ил тод байдлын үүрэг хариуцлага

Компани IPO хийж олон нийтийн өмч болсныхоо дараа эрх үүргийн нэгэн чухал хил давдаг. Хувийн компани бол өөрийн санхүүгийн мэдээллийг зөвхөн төр, банк, татварын байгууллагад тайлагнадаг бол нээлттэй хувьцаат компани нь бүх мэдээллээ нийтэд ил тод тайлагнах хуулийн үүрэгтэй болдог. Энэ нь зүгээр нэг хүндрэл биш, харин олон мянган жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг хамгаалах суурь зарчим юм.

Юу заавал тайлагнах ёстой вэ? Эхлээд улирал бүр санхүүгийн тайлан гаргана — балансын тайлан, орлого зарлагын тайлан, мөнгөн гүйлгээний тайлан гэсэн гурван үндсэн тайлан. Жилийн эцсийн тайланд аудитлагдсан баталгаа дагалдах ёстой. Үүнээс гадна компанид томоохон үйл явдал тохиолдвол — гүйцэтгэх захирал солигдох, томоохон гэрээ байгуулах, томоохон актив худалдах, эсвэл өрийн зэрэглэл өөрчлөгдөх — тэр даруй тусгай мэдэгдэл гаргах үүрэгтэй. Үүнийг “material disclosure” буюу “ач холбогдол бүхий мэдэгдэл” гэж нэрлэдэг.

Энэ ил тод байдал нь хөрөнгө оруулагчдад зөвхөн “сурталчилгааны үг” биш, бодит тоо баримт дээр тулгуурлан шийдвэр гаргах боломж олгодог. Хувийн компанийн тухай та юу мэдэх вэ? Зөвхөн хэвлэлээр гарсан мэдээлэл, эзний ярианы хэсэг, эсвэл хууль зөрчиж олж авсан мэдээлэл. Харин нээлттэй хувьцаат компанийн санхүүгийн тайлан, эрсдэлийн тайлан, удирдлагын мэдээлэл бүгд МХБ-ийн вэбсайтад нээлттэй байдаг — та зөвхөн хэдхэн товчлуурт даран бүгдийг харах боломжтой.

Гэхдээ ил тод байдлын зэрэг, түвшин улс орнууд хооронд маш ялгаатай. АНУ-д, жишээ нь, нээлттэй компани улирал бүр маш дэлгэрэнгүй 10-Q тайлан, жилд 10-K тайлан гаргадаг. Эдгээр тайлан нь заримдаа 200-300 хуудастай байдаг бөгөөд бизнесийн бүх шинж чанарыг дэлгэрэнгүй тусгасан байдаг. Монголд тайлагналын стандарт хараахан тэр түвшинд хүрээгүй ч сүүлийн жилүүдэд сайжирч байгаа.

2. Хөрөнгийн зах зээл — цахим уулзалтын газар

Хөрөнгийн зах зээлийг хамгийн энгийнээр тодорхойлбол: худалдан авагч худалдагч хоёрыг электрон хэлбэрээр уулзуулдаг цахим худалдааны төв (electronic marketplace) юм. Хуучин үед хөрөнгийн биржүүд бол бодит барилгад хүмүүс цугларч, дуу гарган хашгирч, гар дохио хийж, арилжаа явуулдаг шуугиан мэт орчин байсан. Үүнийг open outcry буюу “ил дуудлагатай арилжаа” гэдэг. Өнөөдөр энэ зураг бараг бүхэлдээ алга болж, бүгд цахим систем дээр шилжсэн.

Энэ механизм яаж ажилладгийг бодит жишээгээр харцгаая. А хүн өөрт байгаа АПУ ХК-ийн 100 ширхэг хувьцаагаа зарахыг хүсч, нэг ширхгийн үнэ 4,500 төгрөг гэж бодож байна. Б хүн АПУ ХК-ийн 100 ширхэг хувьцаа худалдан авах хүсэлтэй, тэрээр 4,520 төгрөг хүртэл төлж болохуйц гэж үзжээ.

А хүн өөрийн брокерийн (жишээ нь Голомт Капитал) аппликейшнээр дамжуулан “АПУ-100ш-4,500” гэсэн зарах захиалгыг системд оруулна. Б хүн өөрийн брокерийн (жишээ нь БиДиСек) платформоор “АПУ-100ш-4,520” гэсэн авах захиалгыг оруулна. Хоёр брокер хоёулаа эдгээр захиалгуудыг МХБ-ийн арилжааны систем рүү дамжуулна.

МХБ-ийн арилжааны хөдөлгүүр (matching engine) нь олон зуун, мянган захиалгуудыг секунд тутамд хооронд нь нийцүүлж байдаг. А-гийн “4,500 төгрөгөөр зарна” гэсэн санал, Б-гийн “4,520 төгрөг хүртэл төлнө” гэсэн санал хоёр нэг секундийн дотор уулзаж, хэлцэл дунд үнэ болох 4,500 төгрөгөөр баталгаажна. Б тэр даруй 100 ширхэг АПУ хувьцаа эзэмшиж, А-ийн дансанд 450,000 төгрөг буух процесс эхэлнэ.

Энд нэг чухал зарчим бий — хэн нэг хэн нэгэнтэй биш, систем системтэй уулзаж арилжаа явагдана. А, Б хоёр хэзээ ч нэг нэгнийгээ танихгүй, нэр овгоо мэдэхгүй. Хувьцааны эзэмшил, мөнгөний шилжилт бүгд автоматаар, хүний оролцоогүйгээр явагдана. Энэ үед оролцох гол байгууллагууд нь Үнэт Цаасны Төв Хадгаламжийн Төв (ҮЦТХТ) ба клирингийн систем юм. ҮЦТХТ нь хувьцааны эзэмшилийг бүртгэж, хадгалж, нэг хүнээс нөгөөд шилжүүлдэг “хувьцааны банк” мэт байгууллага.

Хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн нэг шинж чанар бол тасралтгүй байх явдал. Худалдан авах хүсэлтэй хэн нэгэн, зарах хүсэлтэй хэн нэгэн зэрэг байгаа цагт арилжаа зогсохгүй. МХБ дээр өдрийн арилжаа ихэвчлэн өглөөний 10:00 цагт нээгдэж, өдрийн 14:00 цагт хаагддаг. Энэ хугацааны турш олон мянган захиалга секунд тутамд солилцож байдаг.

3. Хувьцааны ханшийг юу хөдөлгөдөг вэ — мэдээллийн механик

Шинэ хөрөнгө оруулагчдын хамгийн их сонирхдог асуулт нь “Яагаад өчигдөр 1,000 төгрөг байсан хувьцаа өнөөдөр 1,150 төгрөг боллоо вэ?” гэсэн асуулт. Хариулт нь хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн зарчим — мэдээлэл нь үнэ болон хувирдаг.

Эерэг мэдээ — эрэлт өсч, ханш дээшилнэ

Гов ХК-ийн жилийн ашиг өмнөх жилээс 35% өссөн гэсэн мэдээ гарлаа гэж бодъё. Энэ мэдээг уншсан хөрөнгө оруулагчид хоёр өөр аргаар хариу үйлдэл үзүүлдэг. Зарим нь “өнөөдөр л худалдан авна” гэж шийдэн, ханш ямар ч байсан авах гэж яарна. Зарим нь “ирээдүйд илүү өсөх магадлалтай” гэж эзэмшсэн хувьцаагаа зарахаас татгалзана. Эрэлт огцом өсч, нийлүүлэлт буурахад ханш зайлшгүй өсдөг — энэ нь зах зээлийн хамгийн суурь зүй тогтол юм.

Сөрөг мэдээ — нийлүүлэлт өсч, ханш буурна

Эсрэгээр, нэг компанийн гүйцэтгэх захирал гэнэт огцорсон, эсвэл томоохон шүүхийн хэрэгт орсон, эсвэл санхүүгийн тайлан нь алдаатай гарсан гэсэн мэдээ гарвал зураг нь өөр болно. Хувьцаа эзэмшигчид “энэ нь миний хөрөнгийг алдагдалд оруулж магадгүй” гэж шийдэн зарж эхэлнэ, шинэ худалдан авагчид “одоо орох хэрэггүй” гэж шийдэж нийлүүлэлт огцом өсч, эрэлт буурна. Ханш дагаад буурдаг.

Гэхдээ мэдээгүй өдөр ч ханш хөдөлдөг

Энд олон хүн гайхдаг асуулт төрдөг — “Хэрэв ямар ч мэдээ гарахгүй бол ханш огт хөдөлгөөнгүй байх ёстой биш үү?” Үнэн хэрэгтээ ингэдэггүй. Учир нь ханш нь зөвхөн өнөөдрийн мэдээнд хариу өгдөггүй — ирээдүйн хүлээлтэд ч хариу өгдөг. Зах зээлийн оролцогчид өдөр бүр өөрсдийн хүлээлтээ шинэчилж байдаг: эдийн засаг хэрхэн хөгжих вэ, төв банк хүүгээ нэмэгдүүлэх үү, газрын тосны үнэ цаашид өсөх үү, хятадын импортын эрэлт буурах уу гэх мэт.

Жишээлбэл АНУ-ын Холбооны Нөөцийн банк жилийн хүүгээ дараа сард нэмэгдүүлэх төлөвтэй гэсэн мэдээ гарвал АНУ-ын болон дэлхийн зах зээлд хувьцааны ханш огцом хариу үйлдэл үзүүлнэ. Учир нь хүү өсвөл компаниудын зээлийн зардал өсч, ашиг буурна гэсэн логиктой ирээдүйн ашгийн хүлээлт буурдаг.

Гурван түвшний нөлөөлөл

Ханш хөдөлгөж буй мэдээллийг гурван түвшинд ангилдаг.

• Компанийн түвшний мэдээ: Тухайн компанийн санхүүгийн тайлан, гүйцэтгэх захирлын мэдэгдэл, шинэ бүтээгдэхүүн нэвтрүүлэлт, томоохон гэрээ, нэгдэн нийлэх ярилцлага, хууль зүйн маргаан гэх мэт зөвхөн уг компанид хамаатай мэдээлэл.
• Салбарын түвшний мэдээ: Уул уурхайн салбарт зэсийн дэлхийн үнэ өссөн, хөдөө аж ахуйн салбарт ган гачиг тохиолдсон, банкны салбарт төв банкны хүү өөрчлөгдсөн гэх мэт нэг бүхэл салбарт нөлөөлөх мэдээ. Ийм мэдээ гарвал тухайн салбарын бүх компанийн хувьцаа нэгэн зэрэг хөдөлдөг.
• Макро эдийн засгийн мэдээ: ДНБ-ний өсөлт, инфляцийн түвшин, ажилгүйдэл, валютын ханш, гадаад худалдааны тэнцэл, улс төрийн тогтворгүй байдал гэх мэт улс орны эсвэл дэлхийн эдийн засагт нөлөөлөх мэдээ. Ийм мэдээ гарвал зах зээлийн ихэнх хувьцаа нэгэн чиглэлд хөдөлдөг.

4. Хувьцаа хэрхэн арилжаалагддаг — захиалгын анатоми

Хувьцааг арилжаалахын тулд танд ердөө гурван зүйл хэрэгтэй: үнэт цаасны компанид нээгдсэн данс, зах зээлийн талаарх ойлголт, мөн арилжааны платформ. Гэхдээ системийн доторх захиалга гэдэг ч маш нарийн механизм юм.

Захиалгын гурван үндсэн элемент

• Дансны мэдээлэл (Client code): Та аль брокерийн ямар дансаар арилжаа хийж байгаагаа тодорхойлсон таних тэмдэг. Энэ нь таны хувьцаа эзэмшил, мөнгөний үлдэгдэл, өмнөх арилжааны түүх бүгдийн нэгдсэн санг заана.
• Үнэ: Та хичнээн төгрөгөөр худалдан авах, эсвэл зарах гэж буйгаа заана. Энд хоёр төрлийн захиалга байдаг. Зах зээлийн захиалга (Market order) нь “ямар ч үнээр шууд гүйцэтгэ” гэсэн утгатай. Хязгаарт захиалга (Limit order) нь “тодорхой үнээс илүү биш / бага биш” гэсэн нөхцөлтэй захиалга. Жишээ нь “АПУ хувьцааг 4,500 төгрөгөөс илүү үнээр битгий ав” гэсэн хязгаартай захиалга.
• Тоо ширхэг: Хэдэн ширхэг хувьцаа авах эсвэл зарах вэ. Зарим зах зээлд “lot size” буюу хамгийн бага арилжааны багц гэдэг ойлголт байдаг — жишээ нь 10 ширхгээс багаар авч болохгүй гэсэн хязгаарлалт.

Арилжаачдын төрөл — цаг хугацаагаар ангилсан

Зах зээлд орж буй хүмүүс өөр өөр стратегитай. Хамгийн чухал ялгаа нь арилжааны хугацаа юм.

• Скалпер (Scalper): Хамгийн богино хугацааны арилжаачин. Тэдний нээлттэй позици нь хэдхэн секунд, минутаар хэмжигдэнэ. Жижиг үнийн зөрүүгээс — заримдаа зөвхөн хэдэн төгрөгөөс — олон удаа давтамжтайгаар ашиг олох зорилготой. Скалперууд нэг өдөрт хэдэн зуу, мянган арилжаа хийнэ. Энэ стратеги нь маш өндөр анхаарал төвлөрөл, хурдан шийдвэр гаргах чадвар, найдвартай интернет холболт, мөн нэлээд том хөрөнгө шаарддаг. Шинэ хөрөнгө оруулагчдад огт тохиромжгүй стратеги.
• Өдрийн арилжаачин (Day Trader): Бүх позицийг тухайн өдрийн дотор нээж, мөн тэр өдөртөө хаадаг. Зах зээл хаагдах үед тэдний дансанд ямар ч хувьцаа үлдээгүй байх ёстой — зөвхөн бэлэн мөнгө. Энэ нь “шөнийн эрсдэл” буюу зах зээл хаалттай байх үеийн гэнэтийн мэдээний нөлөөнөөс хамгаалдаг. Өдрийн арилжаачин ихэвчлэн техникийн шинжилгээ, графикийн загвар, эрэмбийн хөдөлгөөнд тулгуурладаг.
• Савлагааны арилжаачин (Swing Trader): Хэдэн өдрөөс хэдэн долоо хоног хүртэлх хугацаанд позицоо барина. Тэд тодорхой техникийн загвар (жишээ нь “нэг сарын дотор 20%-аар буурсан хувьцаа эргэн сэргэх хандлагатай”) дээр тулгуурлан худалдан авна. Энэ нь өдрийн арилжаачнаас илүү тайван, удаан стратеги.
• Позицийн арилжаачин (Position Trader): Хэдэн долоо хоног, хэдэн сарын турш позицоо барина. Энэ нь арилжаа болон хөрөнгө оруулалтын хооронд гүүр болсон стратеги — техникийн шинжилгээтэй хамт компанийн суурь шинжилгээг ч ашигладаг.
• Хөрөнгө оруулагч (Investor): Хувьцааг хэдэн жил, заримдаа хэдэн арван жилээр эзэмшинэ. Тэдний зорилго нь богино хугацааны үнийн хөдөлгөөнөөс ашиг олох биш, харин компанийн урт хугацааны өсөлт, ногдол ашиг, нийлмэл хүүний хүчээр баялаг бүрдүүлэх юм. Уоррен Баффет бол энэ хандлагын хамгийн алдартай төлөөлөгч.

5. Хувьцаа эзэмшигч болсны дараа — таны эрх ба үр шим

Та хувьцаа худалдан авч “хувьцаа эзэмшигч” болсон гэж бодъё. Энэ нь зүгээр нэг тоо нэмж бичсэн зүйл биш — та тэр компанийн хэсэгчилсэн жинхэнэ эзэн болж буй явдал юм. Хэрэв та АПУ-ийн нийт хувьцааны 1%-ийг эзэмшсэн бол та АПУ-ийн 1%-ийн өмчлөгч бөгөөд бүх ашиг, бүх асуудалд тэр хувийн хэмжээгээр оролцох эрхтэй.

Хувьцаа эзэмшсэнтэй холбоотой үндсэн таван үр шим бий.

Ногдол ашиг (Dividends)

Компани жилийн эцэст ашиг олвол, тэр ашгийн нэг хэсгийг хувьцаа эзэмшигчдэд хуваарилж өгдөг. Үүнийг ногдол ашиг гэдэг. Жишээ нь компани нэг хувьцаанд 200 төгрөгийн ногдол ашиг өгөхөөр шийдвэрлэвэл, та 1,000 ширхэг хувьцаа эзэмшсэн бол 200,000 төгрөг автоматаар таны брокерийн данс руу шилжинэ.

Гэхдээ бүх компани ногдол ашиг өгдөггүй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Зарим компани ашгаа бүгдийг бизнесээ өргөтгөх үүднээс буцаан бизнестээ оруулдаг — учир нь “одоо хуваарилснаас илүүтэй ирээдүйд илүү томрох нь танд илүү ашигтай” гэсэн логиктой. АНУ-ын Amazon, Tesla гэх мэт ихэнх технологийн компани олон жил ногдол ашиг өгөөгүй. Эсрэгээр Coca-Cola, Procter & Gamble зэрэг тогтворжсон компаниуд тогтмол ногдол ашиг өгдөг.

Хувьцаа хуваах (Stock Split)

Хувьцааны нэгж үнэ хэт өндөр болоход (жишээ нь нэг ширхэг 100,000 төгрөг хүрсэн), компани заримдаа хувьцаагаа хуваах шийдвэр гаргадаг. 2:1 хувааснаар 100,000 төгрөгийн нэг хувьцаа нь 50,000 төгрөгийн хоёр хувьцаа болж хувирна. Таны нийт хөрөнгийн дүн өөрчлөгдөхгүй ч хувьцаа эзэмшилт нь хоёр дахин нэмэгдэнэ. Үүний зорилго нь хувьцааг жижиг хөрөнгө оруулагчдад илүү хүртээмжтэй болгох явдал.

Урамшууллын хувьцаа (Bonus Shares)

Зарим компани ашгаа мөнгөн хэлбэрээр ногдол ашиг гэж тарааж өгөхгүй харин шинэ хувьцаа гаргаж бэлэг болгон өгдөг. Жишээ нь “1:1” харьцаатай урамшуулал зарлавал та эзэмшиж байгаа хувьцаатайгаа адил тооны нэмэлт хувьцааг үнэгүй авна. Үнэн хэрэгтээ компанийн нийт капитал ижил хэвээр үлддэг — зөвхөн хувьцааны тоо нэмэгдэнэ — гэхдээ хувьцаа эзэмшигчдэд “бэлэг авлаа” гэсэн сэтгэгдэл төрүүлдэг.

Давуу эрхийн хувьцаа авах эрх (Rights Issue)

Компани нэмэлт хөрөнгө шаардлагатай болсон үед шинэ хувьцаа гаргаж зарж болно. Энэ үед одоогийн хувьцаа эзэмшигчид зах зээлээс илүү хямд үнээр шинэ хувьцаа худалдан авах давуу эрхтэй болдог. Жишээ нь зах зээлд хувьцааны үнэ 5,000 төгрөг байхад rights issue-ээр 4,000 төгрөгөөр авах боломж гарч ирэх жишээтэй. Энэ нь шинэ капитал босгоход одоогийн эзэмшигчдийн хувийг хэт “шингэлэхгүй” байх зорилготой.

Санал өгөх эрх (Voting Rights)

Жил тутамд компанийн ердийн хурал зохион байгуулагддаг. Тэнд төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүдийг сонгох, томоохон бизнесийн шийдвэр баталгаажуулах, аудиторыг сонгох гэх мэт асуудлуудаар санал хураадаг. Та нэг ширхэг хувьцаа эзэмшсэн бол нэг санал, мянган ширхэг эзэмшсэн бол мянган саналтай. Энэ нь шууд утгаараа компанийг “хэн удирдах вэ” гэдэг асуудалд оролцох эрх юм.

Гэхдээ практикт жижиг хувьцаа эзэмшигчид санал өгөх эрхээ ашигладаггүй. Учир нь нэг хүний 1,000 санал нь нийт 100 сая саналтай харьцуулахад үл анзаарагдам байдаг. Гэхдээ томоохон институцийн хөрөнгө оруулагчид (тэтгэврийн сан, даатгалын компани) нь ихэвчлэн идэвхтэй санал өгч, компанийн чиглэлд бодит нөлөө үзүүлдэг.

6. Эзэмших хугацаа — арилжаа ба хөрөнгө оруулалтын ялгаа

Хувьцааг та хэдэн минут, цаг, өдөр, сар, жил, эсвэл хэдэн арван жилийн турш барьж болно. Энэ хугацаа — holding period — нь зөвхөн тоон хэмжүүр биш, харин таны бүхэл бүтэн стратегийг тодорхойлох суурь юм.

Ерөнхий зарчим маш энгийн: хувьцааг хэдий чинээ удаан барина, төдий чинээ “арилжаа”-наас “хөрөнгө оруулалт” руу шилжинэ. Хэдэн минутын дотор зарж буй хүн арилжаачин, харин 10 жилийн турш барих хүн хөрөнгө оруулагч.

Богино хугацааны мөн чанар

Хэдэн өдрөөс хэдэн долоо хоног хүртэлх хугацаанд хувьцааны үнэ нь ихэвчлэн “дуу шуугианаар” хөдөлдөг — өчүүхэн мэдээ, хөрөнгө оруулагчдын сэтгэл хөдлөл, техникийн оролцогчдын ажиллагаа гэх мэт. Тэр түвшинд компанийн жинхэнэ үнэ цэн бараг өөрчлөгдөхгүй ч ханш огцом савлана. Тиймээс богино хугацааны арилжаа нь техникийн шинжилгээ, зах зээлийн сэтгэл хөдлөлийг уншиж сурахыг шаарддаг.

Урт хугацааны мөн чанар

Хэдэн жил, хэдэн арван жилийн турш үед зах зээлийн өчүүхэн “дуу шуугиан” утга алдаж, харин компанийн жинхэнэ бизнесийн өсөлт давамгайлдаг. Хэрэв компани жил бүр 15%-аар хурдацтай өсөж байвал 10 жилийн дараа компани нь 4 дахин том болсон байна — энэ өсөлт нь үнэхээр хөрөнгийн ханшид тусгагдана.

Уоррен Баффетийн алдартай үг бий: “Манай хамгийн дуртай эзэмших хугацаа бол үүрд”. Энэ нь хошигнол биш — Berkshire Hathaway 1988 онд Coca-Cola-ийн хувьцаа худалдан авч, өнөөг хүртэл барьж байгаа. 1988 онд оруулсан 1.3 тэрбум доллар нь өнөөдөр 24 тэрбум доллараас давсан байна, бас түүнээс гадна жил бүр их хэмжээний ногдол ашиг авч ирсэн.

7. Өгөөжийг хэрхэн тооцох вэ — Абсолют өгөөж ба CAGR

Хөрөнгө оруулалтаа амжилттай эсэхийг хэмжихийн тулд өгөөжөө зөв тооцож сурах нь хамгийн чухал. Хэрэв та өгөөжөө буруу тооцож байгаа бол сайн ажилласан гэж бодсон газар буруу шийдвэр гаргаж магадгүй.

Абсолют өгөөж (Absolute Return)

Хамгийн энгийн тооцоолол. Томьёо нь:

Абсолют өгөөж = (Эцсийн үнэ − Анхны үнэ) ÷ Анхны үнэ × 100

Жишээ нь та АПУ хувьцааг 4,000 төгрөгөөр худалдан авч, нэг жилийн дараа 4,800 төгрөгөөр зарсан гэвэл:

Абсолют өгөөж = (4,800 − 4,000) ÷ 4,000 × 100 = 20%

Танд 20%-ийн өгөөж олдсон. Энэ тооцоолол маш хялбар бөгөөд богино хугацаанд (1 жил доош) тохиромжтой.

Абсолют өгөөжийн сул тал — хугацаа тооцохгүй

Дараах хоёр тохиолдлыг харьцуулъя.

А тохиолдол: Та АПУ хувьцааг 4,000 төгрөгөөр аваад 1 жилийн дараа 4,800 төгрөгөөр зарж 20% олсон.

Б тохиолдол: Та Сүү хувьцааг 4,000 төгрөгөөр аваад 5 жилийн дараа 4,800 төгрөгөөр зарж 20% олсон.

Абсолют өгөөжөөр хэлвэл хоёулаа адил — 20%. Гэхдээ бодит байдалд нь огт өөр. А тохиолдолд 1 жилд 20% өсгөсөн бол Б тохиолдолд 5 жилд ердөө 20% өсгөсөн — жил тутамд ердөө дунджаар 4% орчим. Тиймээс урт хугацааны хөрөнгө оруулалт хэмжих өөр томьёо хэрэгтэй.

CAGR — Жилийн нийлмэл өсөлтийн хурд

CAGR (Compound Annual Growth Rate) гэдэг нь хөрөнгө жил тутамд тогтмол хурдтайгаар өссөн байх төсөөллийн дагуу тооцсон жилийн дундаж өгөөж юм. Томьёо нь:

CAGR = [(Эцсийн үнэ ÷ Анхны үнэ)^(1÷n)] − 1

Энд “n” нь жилийн тоо. Дээрх Б тохиолдлоор:

CAGR = [(4,800 ÷ 4,000)^(1÷5)] − 1 = (1.2)^0.2 − 1 = 0.0371 = 3.71%

Энэ нь танд жил тутамд дунджаар 3.71%-ийн өгөөж олдсон гэдгийг харуулна. Абсолют 20% хэмээх тоо тэр чигтээ зөв ч CAGR нь хугацааг тооцсон илүү бодит дүр зураг өгдөг.

Бенчмарктай харьцуулах

Зөвхөн өгөөжийн тоог тооцох нь хангалтгүй — үүнийг бенчмарктай харьцуулах нь чухал. Жишээ нь Монголд банкны жилийн хадгаламжийн дундаж хүү 12% орчим, инфляцийн түвшин 9% орчим. Хэрэв таны хөрөнгө оруулалт жилд 8%-ийн өгөөжтэй байсан бол энэ нь сайн биш — банкинд хадгалсан байсан илүү ашигтай байх байжээ. Харин 18%-ийн өгөөж олсон бол банкны хүүнээс 6 хувийн нэгжээр илүү хүчтэй ажилласан гэсэн үг.

МХБ-ийн ТОП-20 индекс нь Монголын хөрөнгийн зах зээлийн ерөнхий хөдөлгөөнийг харуулдаг бенчмарк юм. Хэрэв энэ индекс жилд 15% өссөн ч таны портфолио зөвхөн 10% өссөн бол та зах зээлээс хоцорсон. Эсрэгээр индекс 5% өсөөд та 12% олсон бол зах зээлийг ялсан гэж тооцогдоно.

8. Та хаана нь багтах вэ — хөрөнгө оруулагч уу, арилжаачин уу?

Зах зээлд орохын өмнө хариулах ёстой хамгийн чухал асуулт нь “Би хэн бэ?” гэдэг асуулт. Хариулт тань тань санхүүгийн зорилго, цаг зав, эрсдэл даах сэтгэл зүй гэсэн гурван хүчин зүйлээс хамаарна.

Хөрөнгө оруулагчийн дүр зураг

Та өдрийн ердийн ажилтай, гэр бүлтэй, бизнесийн нарийн ширийнтэй биш бол хөрөнгө оруулагчийн зам тань илүү тохиромжтой. Энэ нь долоо хоног, сар бүрд хэдхэн цаг зарцуулаад, удирдлагатай компанийн хувьцааг сонгож, тэвчээртэйгээр барьж байх стратеги. Зорилго нь 5-20 жилийн хугацаанд тогтвортой баялаг бий болгох.

Энэ замыг сонгосон хүний онцлог: тайван, тэвчээртэй, нийлмэл хүүнд итгэдэг, богино хугацааны мэдээнд сэтгэл хөдөлдөггүй, ердийн ажилдаа төвлөрч, хөрөнгийн ханшийг өдөр бүр шалгаж сууж чаддаггүй.

Арилжаачны дүр зураг

Та зах зээлд бодитоор цагаа зарцуулж чадна, хурдан шийдвэр гаргадаг, өндөр эрсдэлийг тэвчиж чаддаг бол арилжаачны зам танд илүү тохирно. Энэ нь өдөр тутамд хэдэн цаг зарцуулж, графикийг уншиж, мэдээг дагаж, шуурхай шийдвэр гаргах. Зорилго нь хэдэн өдөр, долоо хоногийн дотор зах зээлийн хөдөлгөөнөөс ашиг олох.

Энэ замыг сонгосон хүний онцлог: техникийн шинжилгээнд анхаарал, эрсдэлийн өндөр тэвчээр, бараг бүтэн цаг зарцуулах боломж, сэтгэл хөдлөлөө хянах чадвар.

Хослох арга

Олон туршлагатай зах зээлийн оролцогчид хоёр стратегийг хослуулж ажилладаг. Хөрөнгөнийхөө дийлэнхийг (75-90%) урт хугацааны хөрөнгө оруулалтад барина, харин үлдсэн хэсгийг (10-25%) арилжаа эсвэл богино хугацааны эрсдэлтэй боломжид зориулна. Энэ нь өндөр өгөөжийн боломжийг хадгалахын зэрэгцээ нийт портфолиогийн эрсдэлийг хязгаарладаг.

Шинэ хүмүүст санал болгох ерөнхий зөвлөгөө бол: хөрөнгө оруулагчийн зүгээс эхлэх. Учир нь арилжаа нь маш өндөр чадварт суурилсан үйл ажиллагаа бөгөөд олон шинэ хүн анхны 6-12 сард мөнгөө алдаж туршлагажих хэрэгтэй болдог. Урт хугацааны хөрөнгө оруулалт нь илүү хүлцэнгүй, илүү амжилт олох магадлалтай эхлэлийн цэг.

Монголын нөхцөл байдалд

Монголын хөрөнгийн зах зээл олон улсын стандартын зарчмаар ажилладаг ч хэд хэдэн өвөрмөц онцлогтой бөгөөд эдгээрийг ойлгох нь манай зах зээлд оролцогч хүн бүрд чухал.

Зах зээлийн харьцангуй жижиг хэмжээ. МХБ дээр идэвхтэй арилжаалагддаг компанийн тоо цөөн, өдөр тутмын арилжааны нийт хэмжээ нь жижиг. Энэ нь хэд хэдэн үр дагавартай. Нэгдүгээрт, зах зээлийн “гүн” сул байгаа нь буюу нэг ширхэг томоохон хэлцэл хувьцааны ханшийг огцом савлуулж чаддаг. Хоёрдугаарт, заримдаа авах эсвэл зарах хүсэлтэй хүнтэй уулзахад хэдэн өдөр шаардагддаг (хөрвөх чадвар муу).

Институцийн хөрөнгө оруулагчдын хязгаарлагдмал оролцоо. Хөгжингүй зах зээлд тэтгэврийн сан, даатгалын компани, хөрөнгийн менежментийн компани зэрэг институцийн хөрөнгө оруулагчид нь нийт арилжааны 60-80%-ийг эзэлдэг. Монголд энэ хувь хамаагүй бага бөгөөд иргэдийн жижиг хувьцаа эзэмшил голлон оролцдог. Энэ нь зах зээлийн хэлбэлзлийг өндөр болгох нэг шалтгаан.

МХБ-ийн арилжааны цаг. Монголд биржийн арилжаа ердийн өдрүүдэд өглөөний 10:00-аас өдрийн 14:00 хүртэл явагддаг. Энэ нь олон улсын зах зээлтэй харьцуулахад богино хугацаа бөгөөд гэнэтийн мэдээний нөлөөлөл хуримтлагдсан байх боломжтой. Хэрэв АНУ-ын зах зээл өчигдрөөс хойш огцом унасан бол МХБ нээгдэнгүүт хариу үйлдэл харьцангуй хүчтэй илэрхийлэгддэг.

Брокерийн данс нээх энгийн байдал. Сүүлийн жилүүдэд Монголд брокерийн данс нээх процесс маш хялбар болсон. Голомт Капитал, БиДиСек, Ард Капитал, ТДБ Капитал, Стандарт Инвестмент зэрэг үнэт цаасны компаниудын ихэнх нь онлайнаар, хагас цагийн дотор данс нээж арилжаа хийх боломж олгож байна. Энэ нь иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх гол хүчин зүйл болсон.

Гадаад хөрөнгийн боломжууд. Сүүлийн үед монгол иргэд гадаадын зах зээл (АНУ-ын NYSE, NASDAQ) дээр хөрөнгө оруулах боломж нээлттэй болсон. Зарим брокерууд олон улсын платформоор дамжуулан Apple, Microsoft, Tesla гэх мэт компанийн хувьцаа худалдан авах боломж олгодог. Гэхдээ энэ нь валютын ханшийн эрсдэл, татварын нэмэлт асуудлуудтай ирэх тул судалж байж шийдвэр гаргах хэрэгтэй.

Ил тод байдлын асуудлууд. Монголын олон компанийн санхүүгийн тайлагналт олон улсын стандартад хүрсэн ч практикт мэдээллийн ил тод байдал, хугацаандаа гаргах, зөв танилцуулах талаар сайжрах ёстой зүйл олон. СЗХ болон МХБ хууль зүйн орчинг чангалж байгаа ч хөрөнгө оруулагч талаас ч идэвхтэй байх ёстой.

Гол нэр томьёо

Бодит жишээ — Болор, Энхбаяр хоёрын ялгаатай зам

Хоёр найз — Болор, Энхбаяр хоёр — нэг өдөр МХБ-ийн “Сүү” ХК-ийн хувьцааг 4,000 төгрөгөөр 100 ширхэг тус тус худалдан авжээ. Хоёулаа адилхан 400,000 төгрөг хийсэн ч ирээдүйн зам нь огт өөр болж хувирна.

Болор — арилжаачны зам: Болор зах зээлийн график, мэдээг өдөр бүр дагана. Худалдаж авснаас 12 хоногийн дараа Сүүгийн ашгийн тайлан гарч, ханш 4,400 төгрөгт хүрсний дараа Болор зарж 40,000 төгрөгийн ашиг олжээ. Энэ нь 12 хоногт 10%-ийн өгөөж, маш сайн дүн.

Болор үргэлжлүүлэн арилжаа хийнэ. Тэр жилийн турш 18 удаа арилжаа хийсэн. 11 нь ашигтай, 7 нь алдагдалтай. Жилийн эцсийн нийт ашиг нь 38%, гэхдээ түүнээс брокерийн шимтгэл (нийт 8 удаа гүйлгэснийх 5%), татвар (10%) хасахад цэвэр ашиг нь 23% орчим. Энэ нь сайн боловч их хэдэн зуун цаг зарцуулж, маш олон стресс мэдэрсэний дараа олсон үр дүн.

Энхбаяр — хөрөнгө оруулагчийн зам: Энхбаяр Сүү компанийн санхүүгийн тайлан, бизнесийн загварыг сайтар судалж, “энэ компани цаашид олон жил тогтвортой өсөх боломжтой” гэж дүгнэн худалдан авсан. Тэр өдөр тутмын ханшийг харахгүй, харин жилд хоёр удаа л дансаа шалгана. Жилийн дунд хувьцааны ханш 3,600 төгрөг хүртэл буурч, түүний нийт хөрөнгө 360,000 төгрөг боллоо. Хэдийгээр алдагдалтай байгаа ч Энхбаяр зарахгүй.

Жилийн төгсгөлд Сүүгийн ханш 4,500 төгрөгт сэргэж, Энхбаяр 12.5%-ийн ашиг олсон болно. Үүнийг гадна жилийн ногдол ашиг 200 төгрөгт хувьцаа тутамд олсон — нэмэлт 20,000 төгрөг буюу 5%-ийн өгөөж. Нийт жилийн өгөөж: 17.5%, татвар хасахад 16% орчим. Болоройнхоос бага ч Энхбаяр зөвхөн нийт 4 цаг зарцуулж, ямар ч стрессгүй ажилласан.

5 жилийн дараа: Болор үргэлжлүүлэн арилжаа хийсэн боловч сүүлийн жил хүчтэй уналт байсан үед 25%-ийн алдагдал хүлээж, 5 жилийн нийт өгөөж нь жилд 12% орчмоор тогтсон. Энхбаяр Сүүгийн хувьцааг үргэлжлүүлэн барьж, тус компани олон улсад тэлж амжилттай явсаны үр дүнд хувьцааны ханш 9,200 төгрөгт хүрсэн. Энхбаярын 400,000 төгрөг нь 920,000 төгрөг болсон — жилд CAGR-аар 18%, дээр нь жил тутмын ногдол ашиг.

Энэ жишээ нь “хэн нь зөв” гэдгийг шийдэхгүй. Хоёр зам хоёулаа боломжтой. Зөвхөн ялгаа нь хүн бүр өөрийн нөхцөл, чадвар, цаг завт тохирсон замыг сонгох хэрэгтэй гэдэгт оршино.

Зайлсхийх алдаанууд

1. Богино хугацааны мэдрэмжид дийлдэх. Зах зээл нэг өдөр 5%-аар буухад тэр даруй “бүгдийг зарна” гэж сандрах нь хамгийн нийтлэг алдаа. Урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын стратегитай хүн ийм өдрийн хэлбэлзлийг тоохгүй байх ёстой. Урт хугацаанд зах зээл олон удаа 10-30%-аар буусан ч эцэст нь сэргэсэн түүх олонтой.

2. Бүх мөнгөө нэг хувьцаанд хийх. “Энэ компани сайн” гэж бодоод бүх мөнгөө нэг хувьцаанд хийх нь портфолиогийн зарчмыг зөрчдөг. Хичнээн “сайн” харагдах ч ямар ч компанид давтагдашгүй эрсдэл (компанийн дотоод асуудал, удирдлагын алдаа, гэх мэт) бий. Хамгийн багадаа 5-10 өөр компани, өөр өөр салбарт тарааж байршуулах нь зүйтэй.

3. Богино хугацааны өндөр өгөөжид авталцах. “Энэ хувьцаа нэг сард 50% өслөө” гэсэн мэдээ сонсоод тэр даруй худалдан авах нь FOMO (fear of missing out) буюу “боломж алдах айдас”-ын илрэл. Ийм өсөлтүүд ихэвчлэн дуусаж, дараа нь огцом буурдаг. “Үнэ өссөнөөр нь ороход үнэ буурснаар нь гарах” гарын авлагы аюултай.

4. Зөвхөн ханшийг харах, бизнесийг харахгүй байх. Олон шинэ хүмүүс ханшийн график нь сайн харагдаж байгаа эсэхэд л анхаарал хандуулдаг. Гэхдээ урт хугацаанд хувьцааны ханшийг тогтоодог зүйл нь тухайн компанийн бизнесийн чанар. Бизнесийн загвар, ашигт ажиллагаа, өрсөлдөөний давуу тал, удирдлагын чадварыг ойлгохгүйгээр зөвхөн ханшийг дагах нь эртхэн хожуу алдагдалд хүргэдэг.

5. CAGR-ыг абсолют өгөөжтэй андуурах. “Манай хувьцаа 5 жилийн дотор 100% өссөн” гэж бахархах нь өрөөсгөл — энэ нь жилд ердөө 14.9%-ийн дундаж өсөлт. Олон улсын зах зээлийн индексүүд (S&P 500) урт хугацаанд жилд 10-12% өссөн түүхтэй. Тиймээс өөрийнхөө өгөөжийг бенчмарктай харьцуулж, CAGR-аар тооцоолж байх хэрэгтэй.

6. Брокерийн шимтгэлийг тооцохгүй байх. Олон арилжаачин маш олон гүйлгээ хийнэ — гэхдээ хэдэн хувийн брокерийн шимтгэл нийт ашигтай харьцуулахад “цаасан дээр” сайн харагдсан өгөөжийг бараг бүгдийг нь идэж дуусгадаг. Жилд 50 удаа арилжаа хийж, удаа бүрд 0.5%-ийн шимтгэл төлвөл нийт 25% — энэ бол маш том дүн юм.

7. Сэтгэл хөдлөлөөр хувьцаа худалдан авах. “Найз минь авлаа”, “сайн брэнд учраас”, “телевизээр сурталчилж байсан” гэх мэт сэтгэл хөдлөлийн шалтгаанаар хөрөнгө оруулах нь хамгийн үнэтэй алдаануудын нэг. Аливаа худалдан авалт өмнө бичсэн, тодорхой шалгуурт тулгуурласан байх ёстой.

Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд

Монголын Хөрөнгийн Бирж: Арилжааны журам, бүртгэлтэй компаниудын мэдээлэл, өдөр тутмын ханш. mse.mn

Санхүүгийн Зохицуулах Хороо: Үнэт цаасны зах зээлийн зохицуулалт, хөрөнгө оруулагчдын эрх. frc.mn

Үнэт Цаасны Төв Хадгаламжийн Төв: Хувьцааны эзэмшилийн бүртгэл, шилжүүлэг, хадгалалт. mcsd.mn

Investopedia: Stock Market Basics, Trading Strategies, CAGR Calculation. investopedia.com

Benjamin Graham: “The Intelligent Investor” — Уоррен Баффетийг “минийг хүмүүжүүлсэн ном” гэж нэрлэдэг хөрөнгө оруулалтын сонгодог ном.

Burton Malkiel: “A Random Walk Down Wall Street” — Үр дүнт зах зээлийн онол ба индексийн хөрөнгө оруулалтын логик.

Хөрөнгийн зах зээлХичээл 7 / 8Хугацаа · 25 мин

Хэрэв би танаас “Улаанбаатар хотын замын түгжрэл яг одоо ямар байна вэ?” гэж асуувал та яаж хариулах вэ? Та хотын гудамж, уулзвар бүрийг нэгбүрчлэн очиж шалгахгүй нь ойлгомжтой. Үүний оронд Энхтайваны өргөн чөлөө, Нарны зам, Туулын тойруу зэрэг хотын хамгийн гол, ачаалалтай хэдхэн замыг хараад “хотын хөдөлгөөн маш их түгжрэлтэй байна” эсвэл “хөдөлгөөн хэвийн байна” гэж дүгнэх болно. Хотын бүх зам нэгэн зэрэг нөхцөлтэй байх ёстой биш — гол судаснууд нь яаж байна, тэр нь бүхэлдээ зах зээлийн дүр зургийг хангалттай төлөөлж чадна.

Хөрөнгийн зах зээл дээр үүнтэй яг ижил зүйл болдог. Хөрөнгийн бирж дээр олон зуун, мянган компани бүртгэлтэй байдаг. Хэн нэгэн танаас “өнөөдөр зах зээл ямар байна вэ?” гэж асуухад та компани бүрийн хувьцааны ханшийг нэгбүрчлэн шалгах боломжгүй юм. Энэ хичээлд бид яг энэ асуудлыг шийдсэн санхүүгийн ертөнцийн нэгэн гайхалтай шийдэл — хөрөнгийн зах зээлийн индексийн тухай судална.

1. Индекс гэж юу вэ — зах зээлийн “халууны шил”

Зах зээлийн ерөнхий төлөв байдлыг төлөөлж чадах цөөн тооны, хамгийн чухал, хамгийн том компаниудыг сонгон багцалж нэгтгэн тооцдог. Энэхүү багцалсан, зах зээлийн мэдрэмжийг илэрхийлэгч хэмжүүрийг “Хөрөнгийн зах зээлийн индекс” (Stock Market Index) гэж нэрлэдэг. Маш энгийнээр хэлбэл, индекс бол олон компанийн ханшийг нэг тоо болгон нэгтгэж, “зах зээл өнөөдөр өсч байна уу, унаж байна уу” гэдэг асуултад секундын дотор хариулдаг хэмжүүр юм.

Индексийг “халууны шил”-тэй адилтган үздэг. Хүний биеийн температурыг хэмжихэд бүх эрхтэнг нэг бүрчлэн шалгах шаардлагагүй — нэг градусны өсөлт нь биеийн дотор юу болж байгааг ерөнхийдөө хангалттай харуулна. Үүнтэй адил индексийн хөдөлгөөн нь зах зээлд оролцогчдын хүлээлт, сэтгэл зүй, эдийн засгийн чиг хандлагыг шууд илтгэдэг.

Өсөлт = өөдрөг хүлээлт. Хэрэв индекс өсөж байвал зах зээлийн оролцогчид эдийн засаг, бизнесийн ирээдүйд өөдрөг (Bullish) хандаж байна гэсэн үг. Энэ “буллиш” гэдэг нэр томьёо нь үхэр (bull) амьтан хямралд орох үедээ эвэрээ доороос дээш зэрбэлдэг хөдөлгөөнөөс гаралтай. Үнэ нь дээшээ дайрна.

Уналт = гутранги хүлээлт. Эсрэгээр индекс унаж байвал зах зээл гутранги (Bearish) хүлээлттэй байна. “Беариш” гэдэг нь баавгай (bear) хямралд орох үедээ сарвуугаа дээрээс доош хийдэг хөдөлгөөнөөс гаралтай. Үнэ доошоо дайрна.

Гэхдээ индекс зөвхөн “одоо” гэдэг асуултанд хариулахаас илүү ажил гүйцэтгэдэг. Урт хугацаанд индексийн график нь тухайн орны эдийн засгийн хөгжлийн бараг бүрэн дүр зургийг харуулдаг. АНУ-ын S&P 500 индекс нь 1957 онд эхлэхэд 386 пунктаар үнэлэгдэж байсан бол 2024 он гэхэд 5,000 пунктаас давжээ — энэ нь АНУ-ын эдийн засаг тэр хугацаанд хэр хурдтай өссөнийг гайхалтай харуулдаг.

2. Олон улсын алдартай индексүүд — дэлхийн зах зээлийн гол хэмжүүрүүд

Дэлхийн томоохон хөрөнгийн зах зээл бүр өөрийн гэсэн “халууны шил” буюу үндсэн индекстэй. Эдгээр нь зөвхөн тухайн орны зах зээлийг төлөөлөхгүй, ихэвчлэн дэлхийн эдийн засгийн ерөнхий чиглэлийг тогтоогч хэмжүүр болж ажилладаг.

S&P 500 (АНУ)

S&P 500 бол дэлхийн хамгийн алдартай хөрөнгийн зах зээлийн индекс. АНУ-ын зах зээлд бүртгэлтэй хамгийн том 500 компанийг (Apple, Microsoft, Amazon, Google, Tesla, JPMorgan, гэх мэт) багтаасан. S&P Global Ratings агентлаг 1957 онд үүсгэн байгуулсан. Энэхүү индекс нь дэлхийн хөрөнгө оруулалтын ертөнцийн хамгийн чухал бенчмарк бөгөөд олон триллион долларын хөрөнгийг хяналтан байдаг.

Dow Jones Industrial Average (АНУ)

1896 онд үүсгэн байгуулагдсан, дэлхийн хамгийн анхны хөрөнгийн зах зээлийн индексүүдийн нэг. Зөвхөн 30 томоохон компанийг багтаасан тул хамгийн өргөн төлөөлөл биш ч түүхэн ач холбогдол асар их. Хэвлэл мэдээллүүд “Уолл Стрит ийм юм болов” гэж яриа эхлэхдээ ихэвчлэн Dow Jones-ийг хэлж байгаа.

NASDAQ Composite (АНУ)

NASDAQ хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй 3,000+ компанийг багтаасан индекс. Технологийн компаниуд (Apple, Microsoft, Google, Meta, Nvidia) давамгайлдаг тул “технологийн салбарын мэдрэмжийн хэмжүүр” гэж хэлж болно. NASDAQ-ийн өсөлт ихэвчлэн дэлхийн технологийн салбарт өөдрөг хүлээлт байгааг илтгэдэг.

FTSE 100 (Их Британи)

Лондонгийн хөрөнгийн биржид (LSE) бүртгэлтэй хамгийн том 100 компанийг багтаасан. “Footsie” гэж дуудагддаг. Британи болон Европын зах зээлийн төлөв байдлыг харуулах гол индекс юм.

Nikkei 225 (Япон)

Токиогийн биржид бүртгэлтэй 225 компанийг багтаасан Японы үндсэн индекс. Toyota, Sony, SoftBank зэрэг компаниуд давамгайлдаг. Ази-Номхон далайн бүсийн зах зээлийн төлөвийн чухал хэмжүүр.

Hang Seng (Хонг Конг)

Хонг Конгийн биржид бүртгэлтэй хамгийн том компаниудыг багтаасан индекс. Хятад болон бусад орнуудын компаниудын зэрэгцээ. Ази-номхон далайн бүсийн төлөв байдлыг харуулдаг.

SSE Composite (Хятад)

Шанхайн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй бүх компанийг багтаасан Хятадын үндсэн индекс. Хятадын эдийн засгийн хөдөлгөөнийг хамгийн ойр харуулдаг хэмжүүр.

MSE Top 20 (Монгол)

Монголын Хөрөнгийн Биржид бүртгэлтэй хамгийн идэвхтэй, зах зээлийн үнэлгээгээрээ хамгийн том 20 компанийг багтаасан Монголын үндсэн индекс. APU, Сүү, Гов, Эрдэнэс Тавантолгой, ЛэндМН зэрэг компаниуд тогтмол энэ индекст байдаг. Сонголт нь жилд тогтсон хугацаанд шинэчлэгддэг бөгөөд хувьцааны идэвх, зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадварт тулгуурлан тооцогдоно.

3. Индексийн практик хэрэглээ — дөрвөн үндсэн зорилго

Индексийг зөвхөн “өнөөдөр зах зээл улаан байна уу, ногоон байна уу” гэдгийг харах мэдээллийн зориулалтаар ашиглахаас гадна санхүүгийн ертөнцөд дөрвөн үндсэн зорилгоор ашигладаг. Тус бүрийг нь нарийн харцгаая.

А. Мэдээлэл (Information)

Эхний бөгөөд хамгийн нийтлэг хэрэглээ. Индекс нь зах зээлийн ерөнхий чиг хандлага, эрүүл мэндийг хэмжих “халууны шил” болдог. Өглөө бүр мэдээ үзэхэд “Өчигдөр S&P 500 индекс 1.2%-аар өслөө” гэх мэт мэдээ сонссон бол энэ нь “АНУ-ын зах зээлийн ерөнхий байдал хүчтэй сайжирсан” гэсэн утгатай.

Индексийн мэдээлэл нь зөвхөн өнөөгийн төлөвийг харуулахаас илүү хэрэглээтэй — урт хугацааны графикаар тухайн орны эдийн засгийн циклийг ажиглах боломжтой. 2008 оны санхүүгийн хямралын үед S&P 500 индекс 50%-иар буурсан, 2020 оны Covid хямралын үед нэг сард 30%-иар буурсан гэх мэт жишээ нь зах зээлийн түүхэн үйл явдлуудтай шууд холбоотой.

Б. Жишиг үзүүлэлт (Benchmarking)

Энэ бол индексийн хамгийн чухал практик хэрэглээний нэг. Хөрөнгө оруулалтын сангууд эсвэл хувь хүмүүс өөрийн багцын өгөөжийг индекстэй харьцуулж, хэр сайн ажиллаж байгаагаа дүгнэдэг.

Жишээлбэл та сүүлийн жилд хувьцаанд хийсэн хөрөнгө оруулалтаас 12% олжээ. Энэ сайн үр дүн үү? Зөвхөн тоонд харахад “12% бол сайн” мэт боловч зах зээлийн контексттэй харьцуулахгүйгээр шууд дүгнэх боломжгүй. Хэрэв нэг хугацаанд MSE Top 20 индекс 25% өссөн бол таны 12% бол ӨӨРӨӨ зах зээлээс хагасаас бага үр дүн — өөрөөр хэлбэл та зах зээлийг ялаагүй, харин хоцорсон. Эсрэгээр индекс зөвхөн 5% өссөн бол таны 12% бол хүчтэй илүү гарсан үр дүн.

Энэ концепцийг “alpha” гэж нэрлэдэг. Alpha = Таны өгөөж − Бенчмаркийн өгөөж. Эерэг alpha нь зах зээлийг ялсан гэсэн үг, сөрөг alpha нь зах зээлээс хоцорсон гэсэн үг. Дэлхийн ихэнх идэвхтэй удирдагдсан хөрөнгө оруулалтын сангууд урт хугацаанд эерэг alpha үүсгэхэд маш хэцүү байдгийг судалгаагаар тогтоосон.

В. Арилжаа (Trading)

Индекс зөвхөн харах юм биш — өөрөө арилжаалагдах хөрөнгийн хэрэгсэл болж чаддаг. Энэ нь үүсмэл санхүүгийн хэрэгслүүдээр (derivatives) хэрэгждэг. Хамгийн алдартай нь:

Index Futures (фьючерс): “Тогтсон ирээдүйн өдөр индексийг тогтсон үнээр худалдан авах/зарах гэрээ”. Хэрэв та индекс өсөх гэж бодож байвал фьючерс худалдан авч ашиг олж болно. Унах гэж бодож байвал зарж ашиг олж болно.

Index Options (опшн): “Тогтсон үнээр индексийг ирээдүйд худалдан авах/зарах эрх (үүрэг биш)”. Опшн нь фьючерсээс илүү уян хатан, гэхдээ илүү нарийн.

Индексийн арилжаа нь дэлхийн нэгж компанийн хувьцаатай харьцуулахад хөрвөх чадвар хамгийн өндөртэй санхүүгийн хэрэгслүүдийн нэг. Тэрбум долларын хэлцэл нэг секундын дотор гүйцэтгэгдэх боломжтой.

Г. Эрсдэлээс хамгаалах (Hedging)

Хөрөнгө оруулагчид өөрийн багцыг зах зээлийн гэнэтийн уналтаас (systematic risk) хамгаалахын тулд индексийг ашиглан эрсдэлээ хаах боломжтой. Энэ нь “hedge” гэж нэрлэгддэг.

Жишээ нь та портфолиондоо 100 сая төгрөгийн янз бүрийн хувьцаа эзэмшиж байгаа гэж бодъё. АНУ-д удахгүй сонгууль болох гэж байгаа учир зах зээл хэлбэлзэх вий гэж эмээх. Та өөрийн багцаа зарахыг хүсэхгүй байгаа боловч уналтын эсрэг хамгаалал хэрэгтэй. Энэ үед индексийн фьючерс зарж (short хийж) болно. Хэрэв зах зээл унавал таны багц алдагдална ч индексийн short позицоос ашиг олно. Хоёр дүн хооронд нөхцөж нийт алдагдалыг бууруулдаг.

Hedging бол маш дэвшилтэт стратеги бөгөөд эхлэн орохын өмнө гүн гүнзгий ойлголт шаарддаг. Гэхдээ томоохон институцийн хөрөнгө оруулагчдын өдөр тутмын ажлын чухал хэсэг.

4. Индексийг хэрхэн тооцдог вэ — Free-float Market Cap арга

Индексийг тооцоолох хэд хэдэн арга байдаг ч өдгөө дэлхий дахинд хамгийн өргөн ашиглагддаг арга бол Чөлөөт эргэлтийн зах зээлийн үнэлгээний арга (Free-float Market Capitalization method) юм. S&P 500, FTSE 100, Nikkei 225, MSE Top 20 гээд олонх том индекс нь яг энэ аргаар тооцогддог.

Алхам 1 — Зах зээлийн үнэлгээ тооцох

Эхлээд тухайн компанийн нийт зах зээлийн үнэлгээ (Market Cap) тооцно:

Market Cap = Нийт хувьцааны тоо × Хувьцааны өнөөгийн ханш

Жишээ нь APU ХК нь нийт 1.05 тэрбум хувьцаа гаргасан, нэг ширхгийн ханш нь 4,500 төгрөг бол:

APU Market Cap = 1,050,000,000 × 4,500 = 4.725 их наяд төгрөг

Алхам 2 — Free-float тогтоох

Дараа нь нийт хувьцаанаас зөвхөн олон нийтэд чөлөөтэй арилжаалагдаж буй хувьцааны хэсгийг ялгаж авна. Үүсгэн байгуулагчид, төрийн өмчит хувь, ажилтнуудын хязгаарлагдмал хувьцаа, болон стратегийн хөрөнгө оруулагчдын барьж буй хувь нь чөлөөт арилжаанд оролцдоггүй учир хасагдана.

Жишээ нь APU-ийн 1.05 тэрбум хувьцааны 60% нь үүсгэн байгуулагчид, төрийн өмчид байдаг бол free-float нь зөвхөн 40% — 420 сая хувьцаа л чөлөөтэй арилжаалагдана. Тооцоонд орох хувьцааны үнэлгээ нь:

APU Free-float Market Cap = 420,000,000 × 4,500 = 1.89 их наяд төгрөг

Алхам 3 — Жин (weight) тогтоох

Энэхүү free-float өндөртэй, зах зээлийн үнэлгээгээрээ том компаниуд нь индекс дотор илүү их “жин” дарж, индексийн хөдөлгөөнд илүү хүчтэй нөлөөлдөг. Энэ нь маш чухал зарчим — зах зээлд том нөлөөтэй компаниуд индекст ч том нөлөөтэй байх ёстой.

Жишээ нь хийсвэр зах зээлд 5 компани байгаа гэе. Тэдний free-float market cap нь дараах байдалтай:

Үүний утга нь A компанийн ханш 10%-аар өсвөл индекст 5% (10% × 50%) нөлөөтэй өснө. Харин E компанийн ханш 10%-аар өсвөл индекст ердөө 0.25% (10% × 2.5%) л нөлөөтэй өснө. Хүлээн зөвшөөрөгдсөн зүй тогтол: том компанийн ганц өдрийн хэлбэлзэл нь жижиг компанийн хэдэн өдрийн хэлбэлзлээс илүү нөлөөтэй.

Алхам 4 — Эхлэлийн утга тогтоох

Бүх индекст эхлэлийн “суурь утга” (base value) тогтоосон байдаг. Жишээ нь S&P 500 нь 1957 оны 3 сард 100 пунктаас эхэлжээ. MSE Top 20 ч өөрийн эхлэлийн цэгтэй. Индексийн өнөөгийн утга нь яг тэр эхлэлийн өдрөөс хойшхи нийт өсөлт/уналтыг харуулна.

Жишээ нь индекс 1,000 пунктаас эхэлж, өнөөдөр 1,500 пунктэд хүрсэн бол энэ нь зах зээлийн үнэлгээ эхлэлээс хойш 50%-аар өссөн гэдгийг илтгэнэ.

5. Салбарын индексүүд — нарийн чиглэлийн хэмжүүрүүд

Ерөнхий зах зээлийн индексээс гадна зөвхөн тодорхой нэг салбарын төлөв байдлыг харуулсан индексүүд байдаг. Эдгээр нь “салбарын халууны шил” болж ажилладаг бөгөөд үе шатнуудад янз бүрийн салбарт юу болж буйг ажиглах боломж олгодог.

Яагаад салбарын индекс хэрэгтэй вэ?

Заримдаа ерөнхий зах зээлийн индекс өсөж байхад тодорхой салбар нь буурч магадгүй, эсвэл эсрэгээр. Жишээ нь 2022 онд АНУ-ын S&P 500 индекс 19% буурсан үед эрчим хүчний салбарын индекс 60%-аар өссөн — учир нь Орос-Украины дайнаас үүдэн газрын тосны үнэ огцом өссөн. Хэрэв та зөвхөн ерөнхий индекст харж байсан бол эрчим хүчний салбарын гайхалтай боломжийг олж харахгүй байх байсан.

Олон улсын алдартай салбарын индексүүд

S&P 500 Energy: АНУ-ын эрчим хүчний компаниудыг (ExxonMobil, Chevron, ConocoPhillips гэх мэт) багтаасан. Газрын тос, байгалийн хийн үнийн чиг хандлагатай хүчтэй холбоотой.

S&P 500 Information Technology: Технологийн салбарын индекс. Apple, Microsoft, Nvidia, Cisco гэх мэт компанийг багтаасан.

S&P 500 Financials: Банк, даатгал, хөрөнгийн менежментийн компаниуд (JPMorgan, Bank of America, Goldman Sachs гэх мэт).

S&P 500 Health Care: Эрүүл мэнд, эмийн үйлдвэрлэлийн компанид (Johnson & Johnson, Pfizer, UnitedHealth гэх мэт).

Монголын салбарын индексүүд

Монголын зах зээлд салбарын индексийн систем хараахан Олон улсын зэрэгцэхүйц төлөвшөөгүй ч сүүлийн жилүүдэд МХБ хэд хэдэн салбарын индекс гаргаж эхэлсэн. Уул уурхай, банк санхүү, хөдөө аж ахуй, барилгын материал зэрэг гол салбаруудыг тус тусад нь хэмжих ажил өрнөж байна. Эдгээр нь ялангуяа Монголын эдийн засгийн бүтэцийг харгалзан үзвэл маш чухал — манай улсын эдийн засаг уул уурхайгаас хэт хамааралтай учраас уул уурхайн салбарын индекс ерөнхий MSE Top 20-той ойролцоо хөдөлгөөнтэй байх нь олонтаа.

6. Индексийн фонд — индекст шууд хөрөнгө оруулах

Индекс бол зөвхөн хэмжүүр биш — өөрөө хөрөнгө оруулалтын хэрэгсэл болж чаддаг. Үүний хамгийн нийтлэг хэлбэр нь индексийн фонд (Index Fund) ба ETF (Exchange-Traded Fund) юм.

Индексийн фонд гэж юу вэ?

Индексийн фонд бол тодорхой индексийг (жишээ нь S&P 500-г) тусган дагахаар бүтээгдсэн хөрөнгө оруулалтын сан. Фонд нь индекст багтсан бүх компанийн хувьцааг ижил жинээр худалдан авч, тэр индексийн өгөөжийг хуулбарлахыг зорьдог.

Жишээ нь S&P 500 индексийн фонд нь Apple, Microsoft, Amazon, Google гээд бүх 500 компанийн хувьцааг тус тусын жингээр эзэмшинэ. Фондын нэгж эзэмшсэн хөрөнгө оруулагч хэрэг дээрээ S&P 500-ын бүх 500 компанид нэг дор хөрөнгө оруулсан болж байна.

ETF — индексийн фондын хөнгөн хувилбар

ETF нь индексийн фондтой бараг ижил ажилладаг боловч хөрөнгийн биржид хувьцаа шиг өдөр бүр арилжаалагддаг. Жижиг хөрөнгө оруулагчдад ялангуяа тохиромжтой — өндөр оролцоо шаардлагагүй, хөрвөх чадвар өндөр.

Дэлхийд хамгийн алдартай ETF-үүд: SPY (S&P 500-г дагана), QQQ (NASDAQ 100-г дагана), VTI (АНУ-ын бүх зах зээлийг дагана). Эдгээр ETF-үүд нь өдөр бүр тэрбум доллараар арилжаалагддаг.

Яагаад идэвхгүй стратеги ялдаг вэ?

Сүүлийн 30 жилийн судалгаагаар идэвхтэй удирддаг ихэнх хөрөнгө оруулалтын сангууд индексийг урт хугацаанд ялаж чаддаггүй гэдэг гайхалтай үнэн илэрхий болсон. Шалтгаан нь хоёр: эхнийх нь идэвхтэй удирдлагын сан өндөр шимтгэл (1-2% жилд) авдаг бол индексийн фонд бараг 0.05-0.1%-ийн шимтгэлтэй. Хоёр дахь нь зах зээлийг тогтмол ялах нь маш хэцүү — бүр мэргэжлийн менежерүүд ч энэ дайнд олонхдоо ялагддаг.

Уоррен Баффет 2007 онд нэг сонирхолтой бооцоо тавьсан. Тэр S&P 500-ын индексийн фонд нь дараагийн 10 жилд ямар ч idэвхтэй удирдагдсан hedge fund-аас илүү гарна гэж 1 сая доллар бооцоо тавьсан. 2017 онд бооцоо дуусахад үнэхээр индексийн фонд илүү гарч, Баффет бооцоог ялсан. Энэ нь идэвхгүй индексийн стратегийн хүчийг олон нийтэд харуулсан түүхэн жишээ.

Монголын нөхцөл байдалд

Монголын хөрөнгийн зах зээлийн индексийн систем сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй хөгжиж байгаа ч хөгжингүй орнуудтай харьцуулахад хэд хэдэн өвөрмөц онцлогтой бөгөөд эдгээрийг ойлгох нь манай зах зээлд оролцох хүнд маш чухал.

MSE Top 20 — гол хэмжүүр. Монголын Хөрөнгийн Биржид бүртгэлтэй хамгийн идэвхтэй 20 компанийг багтаасан энэ индекс нь манай зах зээлийн ерөнхий байдлыг хэмжих хамгийн чухал хэрэгсэл. Сонголт нь жилд 2 удаа шинэчлэгддэг бөгөөд хувьцааны идэвх, зах зээлийн үнэлгээ, хөрвөх чадвар, чөлөөт эргэлтийн хувь зэрэг шалгуурт тулгуурлан тогтоогддог.

Индексийн төвлөрлийн асуудал. Монголын зах зээлийн нэг сул тал бол хэдхэн томоохон компани (APU, Эрдэнэс Тавантолгой, Гов гэх мэт) индексийн нэлээд хувийг эзэлдэг явдал. Энэ нь индекст эдгээр компанийн нөлөөлөл хэт өндөр гэдгийг илтгэдэг — нэг компанийн ганц өдрийн мэдээ индексийг 5-10%-аар хөдөлгөж чадна. Олон улсын зах зээлд индекст багтсан хэн ч 5%-аас хэтрэхгүйг (S&P 500-д “5% cap” зарчим бий) баталгаажуулсан байдаг бол Монголд ийм хязгаарлалт хараахан хатуу биш.

Хөрвөх чадварын асуудал. MSE Top 20-д багтсан 20 компанийн нийт хувьцаа нь өдөр тутамд бүгд идэвхтэй арилжаалагддаггүй. Зарим нь нэг өдөрт бараг хэлцэлгүй байх тохиолдол бий. Энэ нь индексийн өдрийн өөрчлөлтийг бодит зах зээлийн хүлээлтийг бүрэн төлөөлдөггүй болгодог.

Индексийн фонд бараг алга. Монголд жинхэнэ индексийн фонд эсвэл MSE Top 20-г дагасан ETF хараахан үндсэндээ алга. Гадаадын зах зээл дээр индексийн фонд нь хувийн хөрөнгө оруулагчдын хамгийн нийтлэг сонголт болсон бол Монголын иргэд “индекстэй хөрөнгө оруулалт хийе” гэсэн шууд боломжгүй. Гадаад брокероор дамжуулан S&P 500 ETF (SPY) гэх мэтээр гадаадын индексүүд рүү хөрөнгө оруулах боломж бол бий.

Сэтгүүлзүйн хэрэглээ. Эдийн засгийн мэдээний хэвлэлд “MSE Top 20 өчигдөр X%-аар өслөө” гэх мэдээ улам бүр түгээмэл болж байгаа нь иргэдийн санхүүгийн боловсрол сайжирч байгаагийн нэг шинж. Гадаадын ихэнх орнуудад иргэд өдөр тутам S&P 500-ын утгыг анзаардаг шиг Монголд ч MSE Top 20 ийм байдалд орох ёстой.

Цаашдын төлөв. МХБ-ийн менежмент сүүлийн жилүүдэд индексийн системийг хөгжүүлэх ажилд ихээр анхаарал хандуулж байна. Цаашид салбарын индексүүд нэмэгдэх, индексийн фонд бий болох, мөн олон улсын стандарттай нийцсэн методологи нэвтрэх боломжтой.

Гол нэр томьёо

Бодит жишээ — Жижиг индекс хэрхэн ажилладаг

Ойлголтыг бэхжүүлэхийн тулд бодит тоонд тулгуурласан жижиг индексийн жишээ үзье. Хийсвэр “Монгол Top 5” гэдэг 5 компанитай индекс үүсгэе.

1-р өдөр (эхлэлийн өдөр):

Эхлэлийн өдөр бид индексийн утгыг 1,000 пункт гэж тогтооно.

2-р өдөр — APU-гийн ханш 5%-аар өслөө (4,500 → 4,725 төгрөг). Бусад нь өөрчлөгдөөгүй.

APU-гийн жин 42% × ханшийн өсөлт 5% = индекст 2.1%-ийн нөлөө. Индекс шинэ утга: 1,000 × 1.021 = 1,021 пункт.

3-р өдөр — Гов 10%-аар буурсан, бусад нь өөрчлөгдөөгүй.

Гов-ын жин 18.7% × ханшийн уналт −10% = индекст −1.87%-ийн нөлөө. Индекс шинэ утга: 1,021 × 0.9813 = 1,002 пункт.

Энэ жишээгээр харахад том жинтэй компанийн ганц өдрийн хөдөлгөөн нь индексийг бодитоор хөдөлгөж чадна. APU-гийн 5%-ийн өсөлт 21 пунктыг нэмэхэд, Гов-ын 10%-ийн уналт 19 пунктыг хасжээ. Хэрэв эсрэгээр Монос компани 30%-аар өсөгдсөн ч (жин 3.5%) индекст ердөө 1.05%-ийн нөлөөтэй буюу 10 орчим пункт л өсгөнө.

Зайлсхийх алдаанууд

1. Индексийг тусдаа компани мэт ойлгох. Олон шинэ хөрөнгө оруулагч “MSE Top 20-ын ханш ийм байна” гэж сонсоод тэр нь өөрөө худалдан авах боломжтой нэгэн зүйл гэж андуурдаг. Индекс өөрөө биет хэрэгсэл биш — энэ нь зөвхөн хэмжүүр, тоо. Индекст хөрөнгө оруулахын тулд индексийн фонд эсвэл ETF худалдан авах хэрэгтэй.

2. Зөвхөн индексийг харж нийт зах зээлийг дүгнэх. Индекс нь том компаниудыг давамгайлаар жинлэдэг учраас жижиг компанийн ертөнц өөр нөхцөлд байж болно. Жишээлбэл S&P 500 өсөж байх үед small-cap компаниуд буурч магадгүй. Тиймээс индексээс гадна өргөтгөсөн зах зээлийн дүр зургийг харах хэрэгтэй.

3. Богино хугацааны индексийн хөдөлгөөнд дийлдэх. Индекс нэг өдөр 3%-аар буурлаа гэж сандрах нь хамгийн нийтлэг алдаа. Урт хугацаанд бүх индексүүд нь олон удаа том буурсан түүхтэй ч эцэст нь сэргэсэн. 2008 онд S&P 500 50%-аар буурсан, 2009-2024 хооронд 6 дахин өссөн.

4. Бенчмаркаа буруу сонгох. Хэрэв та зөвхөн уул уурхайн салбарын хувьцаа эзэмшсэн бол өөрийгөө S&P 500-той харьцуулах нь оновчтой биш — салбарын тусгай индекстэй харьцуулах нь зөв. Бенчмарк сонгохдоо өөрийн портфолиогийн бүрдүүлэлттэй ойролцоо индексийг сонгох хэрэгтэй.

5. Индексийг “ялах” гэж зорьх. Шинэ хөрөнгө оруулагчид ихэвчлэн “зах зээлийг ялах” зорилгоор нарийн судалгаа хийж, өөрсдийн хувьцаа сонгодог. Гэхдээ судалгаагаар идэвхтэй удирдлагатай ихэнх сан индексийг урт хугацаанд ялж чаддаггүй. Тиймээс ихэнх жижиг хөрөнгө оруулагчид индексийн фондод хөрөнгө оруулсан нь ажил их шаарддаггүй учир илүү ашигтай байх боломжтой.

6. Хэдхэн томоохон компанийн нөлөөлөл хэт ихийг анзаарахгүй байх. Жижиг индексүүдэд (MSE Top 20 шиг) хэдхэн томоохон компани нийт жингийн ихэнхийг эзэлдэг. Тиймээс “MSE Top 20 өслөө” гэж сонсох үед энэ нь зөвхөн APU, Гов гэх мэт хэдхэн компанийн нөлөөг харуулж байж болно.

Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд

Монголын Хөрөнгийн Бирж: MSE Top 20 индексийн сонголт, методологи, өдөр тутмын утга. mse.mn

S&P Global: S&P 500 индексийн методологи, бүрэлдэхүүн, түүх. spglobal.com/spdji

Investopedia: Stock Market Index, Free-float, Index Fund, Benchmarking. investopedia.com

Burton Malkiel: “A Random Walk Down Wall Street” — Индексийн хөрөнгө оруулалтын онолын сонгодог ном.

John Bogle: “The Little Book of Common Sense Investing” — Vanguard-ын үүсгэн байгуулагч, индексийн фондын аав.

Warren Buffett vs Hedge Funds: 2007-2017 онд Баффет S&P 500-ын индексийн фондтой хийсэн алдартай бооцоо ба үр дүн.

Хөрөнгийн зах зээл: суурьХичээл 8 / 8Хугацаа · 30 мин

Та өмнөх 7 хичээлийг туулсан бол хөрөнгийн зах зээл хэрхэн ажилладгийг ойлгож, IPO үйл явц, индексийн тооцоолол, арилжаачин ба хөрөнгө оруулагчийн ялгаа зэрэг олон үндсэн ойлголтыг эзэмшсэн. Гэхдээ онол ба практик хоёр өөр зүйл — мэдлэг бол хэрэглэгдэж байж л үнэ цэнэтэй болно.

Олон хүн хөрөнгийн зах зээлийн талаар хэдэн ном уншиж, хэдэн видео үзэж, найз нөхөдтэйгээ ярилцсаны дараа хааяа л нэгэн санаатай асуулт өөрөөсөө асуудаг: “Сайн ойлгож байна, гэхдээ юунаас эхлэх вэ?” Энэ хичээл яг тэр асуултанд тодорхой хариулт өгөх зорилготой. Бид брокер сонгохоос эхлээд эхний хувьцаагаа худалдан авах хүртэлх бүх алхмыг практик байдлаар үзэх болно.

Энэ нь Монголын нөхцөлд тохирсон гарын авлага юм. Гадны видео, нийтлэлийг дагахаар зүтгэхгүйгээр манай зах зээлийн бодит бүтэц, бодит брокеруудын онцлог, бодит татварын систем — энэ бүгдийг алхам алхмаар тайлбарлана.

1. Эхлэлийн өмнөх бэлтгэл — өөрөөсөө асуух 5 асуулт

Брокер хайхаас өмнө та өөртөө таван чухал асуулт тавих хэрэгтэй. Эдгээр нь таныг ирээдүйд олон алдаанаас хамгаалах болно.

А. Миний санхүүгийн зорилго юу вэ?

“Мөнгө олох” гэдэг бол зорилго биш. Жинхэнэ зорилго нь “5 жилийн дараа орон сууцны урьдчилгаа төлөхөд 50 сая төгрөг хуримтлуулах”, “20 жилийн дараа тэтгэвэрт гарахдаа 500 сая төгрөгтэй болох”, “хүүхдийнхээ их сургуулийн төлбөрт 80 сая төгрөг бэлдэх” гэх мэт тодорхой, хугацаатай, хэмжигдэхүйц зорилго байх ёстой. Энэ нь танд хэдий чинээ урт хугацаанд хөрөнгө оруулалт хийх ёстой, ямар эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт сонгож болохыг тогтоох суурь болно.

Б. Хичнээн мөнгөнөөс эхлэх вэ?

Шинэ хөрөнгө оруулагчдын хамгийн нийтлэг алдаа бол “бага мөнгөтэй учраас одоо эхлэхгүй” гэж хүлээж суух явдал. Үнэн хэрэгтээ Монголын зах зээлд 100,000-500,000 төгрөгөөс хөрөнгө оруулалт эхлүүлэх боломжтой. Эхэндээ их мөнгө биш, харин тогтвортой суралцах, дадал бий болгох нь чухал.

Гэхдээ нэг чухал зарчим бий: хөрөнгө оруулахын тулд оруулдаг мөнгө таны амьдралд яаралтай хэрэг гарвал ашиглах ёсгүй мөнгө байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл 3-6 сарын аюулгүй нөөц (“emergency fund”) эхлээд бүрдүүлсэн байх хэрэгтэй. Энэ нөөц нь банкны хадгаламжид байх ёстой — хөрөнгийн зах зээлд биш.

В. Эрсдэл даах сэтгэл зүйн чадвар хэр вэ?

Та 100,000 төгрөгийн хувьцаа худалдан авлаа гэж бодъё. Гурван сарын дараа тэр нь 70,000 төгрөг болж 30%-аар буурвал та юу хийх вэ? Хариулт чин шударга байх ёстой:

Хэрэв та “сандарч даруй зарна” гэвэл өндөр эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт танд тохиромжгүй. Богино хугацааны хадгаламж эсвэл бонд илүү тохиромжтой. Хэрэв “тэвчээртэй хүлээж, эсвэл бүр илүү худалдан авна” гэвэл та хувьцааны зах зээлд орох сэтгэл зүйн бэлтгэлтэй байна. Энэ ялгаа нь маш чухал — олон шинэ хөрөнгө оруулагч буурсан үед сандрахаасаа хохирол хүлээдэг.

Г. Хичнээн цаг зарцуулж чадах вэ?

Хөрөнгийн зах зээлд цаг зарцуулах гурван түвшин бий. Идэвхгүй хөрөнгө оруулагч сард 1-2 цаг зарцуулдаг — гол төлөв янз бүрийн компаниудад тарааж байршуулсан, тогтвортой портфолиогоо хянадаг. Дунд зэрэг идэвхтэй долоо хоног бүр 2-3 цаг — компаниудын тайлан, мэдээ дагадаг. Идэвхтэй арилжаачин өдөрт олон цаг — техникийн график, зах зээлийн хөдөлгөөнийг бодит цаг хугацаанд дагадаг. Та аль ангилалд багтахаа эхнээс нь зөв тогтоох ёстой.

Д. Юу сурахад бэлэн вэ?

Хөрөнгө оруулалт бол “хувьцаа худалдан авч үлдээх” биш — тогтмол суралцах процесс юм. Та сар бүр шинэ компанийн санхүүгийн тайланг уншиж сурах, эдийн засгийн мэдээ дагах, өөрийн алдаанаас сурах хэрэгтэй болно. Энэ суралцах хүсэл байхгүй бол индексийн фондод (хэрэв байвал) хөрөнгө оруулах гэсэн илүү идэвхгүй стратеги тань илүү тохиромжтой.

2. Брокер сонгох — Freely.mn-ийн “Компаниуд” хэсгийг ашиглах

Хувьцаа худалдан авахын тулд та эхлээд үнэт цаасны компани буюу брокерт данс нээлгэх ёстой. Монголд СЗХ-ны зөвшөөрөлтэй олон арван брокер компани байгаа бөгөөд тэдгээрийг харьцуулж шилдэгийг сонгох нь маш чухал ажил юм.

Энэ ажилд Freely.mn-ийн “Компаниуд” хэсэг нь хамгийн ашигтай хэрэгсэл болно. Энэ хэсэг нь Монголын бүх идэвхтэй брокеруудын мэдээллийг нэг дор цуглуулсан, харьцуулж шинжлэх боломжтой бүтцэд оруулсан.

Хэсгийн ашигтай функцүүд

Шүүлтүүр ба сортолт. Та брокеруудыг шимтгэлийн хэмжээгээр (хамгийн бага → хамгийн их), хэрэглэгчдийн рейтингээр (5 одоор), үйлчилгээний хүрээгээр, аппликейшний чанараар, мөн бусад үзүүлэлтүүдээр сортлох боломжтой. Жишээлбэл хэрэв танд хамгийн чухал нь шимтгэл бол шимтгэлээр сортлоод эхний 3-5 брокерыг харьцуулна. Хэрэв танд хэрэглэгчдийн сэтгэгдэл чухал бол рейтингээр сортолно.

Wiki хэлбэрийн дэлгэрэнгүй хуудас. Брокер бүр өөрийн гэсэн дэлгэрэнгүй танилцуулга хуудастай. Энд тус компанийн түүх, СЗХ-ноос авсан тусгай зөвшөөрлүүд, нийт хөрөнгө, эзэмшилийн бүтэц, гүйцэтгэх удирдлага, оффисын хаяг, холбоо барих утас, аппликейшний нэр, цэгийн систем, шимтгэлийн нарийн ширийн бүгд багтсан байдаг.

Хэрэглэгчдийн сэтгэгдэл ба рейтинг. Бодит хэрэглэгчид брокерыг үнэлж сэтгэгдэл үлдээх боломжтой. Энэ нь зөвхөн “сайн” эсвэл “муу” гэсэн ерөнхий мэдрэмж биш — үйлчилгээний хурд, ажилтнуудын мэргэшил, аппликейшний найдвартай байдал, асуудал гарсан тохиолдолд хэрхэн шийдвэрлэдэг гэх мэт нарийн зүйлсийн талаарх жинхэнэ туршлага. Шинэ хүн брокер сонгохдоо энэ хэсэгт зориулан 30-40 минут зарцуулах нь зүйтэй.

СЗХ-ны статус мэдээлэл. Хамгийн чухал нь Freely.mn нь СЗХ-ноос тусгай зөвшөөрөл нь цуцлагдсан брокеруудыг тус тусад нь тэмдэглэдэг. Жишээ нь “Эм Даблью Ти Эс” брокерын тухай “СЗХ-ноос тусгай эрх нь цуцлагдсан” гэсэн мэдээлэл шууд харагдах байдлаар тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь танд найдваргүй брокероос зайлсхийх боломж олгодог.

Брокер сонгохдоо харах ёстой үндсэн үзүүлэлтүүд

Шинэхэн хөрөнгө оруулагчид зориулсан санал

Хэрэв та шинэхэн хөрөнгө оруулагч бол өөрийн анхны брокерыг сонгохдоо дараах гурван хүчин зүйлд хамгийн их анхаарал хандуулах нь зүйтэй:

1. Аппликейшний хэрэглэхэд хялбар байдал. Хамгийн хямд шимтгэлтэй брокер аппликейшн нь муу байвал танд нөгөө талаас зардал болно — захиалга алдах, цаг алдах, эсвэл шууд алдаа гаргах магадлалтай. Шинэхэн хүний хувьд интерфейс ойлгомжтой, тогтвортой ажилладаг аппликейшн нь шимтгэлийн жижиг ялгаанаас хавьгүй чухал.

2. Хэрэглэгчийн дэмжлэгийн чанар. Анхны хэдэн сард та маш олон асуулт асуух болно. “Ногдол ашиг яаж буудаг вэ?”, “Захиалгаа яаж цуцлах вэ?”, “Татварыг яаж тооцдог вэ?” зэрэг. Хариу үг хурдан, тодорхой өгдөг брокер таны суралцах процессыг олон удаа хурдасгана.

3. Найдвартай байдал. Анхны брокерыг сонгохдоо том, олон жил үйл ажиллагаа явуулсан, олон харилцагчтай компанийг сонгох нь зүйтэй. Шинэ, бага мэдэгдэх компани хямд шимтгэл санал болгож болох ч таны мөнгөний аюулгүй байдал илүү чухал.

3. Брокерийн данс нээх — алхам алхмаар

Брокероо сонгосон бол дараагийн алхам нь данс нээх. Сүүлийн жилүүдэд энэ процесс маш хялбар болсон бөгөөд ихэнх томоохон брокер онлайн системээр данс нээх боломжтой.

Шаардлагатай бичиг баримт

Дараах бичиг баримтыг бэлэн байлгаарай:

Иргэний үнэмлэх: Хүчин төгөлдөр, унагасан хугацаагүй. Урд талын болон арын талын зураг авна.

Гарын авлагын зураг (selfie): Иргэний үнэмлэхтэйгээ хамт дүрс баталгаажуулалтад зориулан. Зарим брокер видео баталгаажуулалт ч шаарддаг.

Хаягийн нотолгоо: Цахилгаан, ус, хийн төлбөрийн баримт, эсвэл цэргийн үнэмлэх зэрэг таны амьдарч буй хаягийг нотлох баримт.

Банкны мэдээлэл: Та хөрөнгөө оруулах банкны дансны мэдээлэл. Хувьцаа худалдсаны дараа гарах мөнгө энэ дансанд буцаж орно.

Татварын мэдээлэл: Регистрийн дугаар. Зарим тохиолдолд татварын тооцооны мэдээлэл шаардаж болзошгүй.

Онлайн данс нээх алхамууд

Алхам 1: Брокерын вэбсайт эсвэл аппликейшн руу очих. “Шинэ данс нээх” эсвэл “Бүртгүүлэх” товчлуурыг дарна.

Алхам 2: Анхны мэдээлэл оруулах. Овог нэр, утасны дугаар, имэйл хаяг, төрсөн он сар өдөр зэрэг үндсэн мэдээллийг бөглөнө.

Алхам 3: Иргэний үнэмлэх ба зургийг оруулах. Иргэний үнэмлэхийн хоёр талын зураг, мөн өөрийн селфи зургийг ачаална.

Алхам 4: Анкет бөглөх. Орлогын байдал, ажил мэргэжил, хөрөнгө оруулалтын туршлага, эрсдэл даах чадварын талаарх асуултанд хариулна. Эдгээр нь хөрөнгө оруулагчдыг хамгаалах хууль зүйн шаардлага юм — үнэн зөв хариулт өгөөрэй.

Алхам 5: Гэрээ зурах. Электрон гарын үсэг эсвэл код баталгаажуулалтаар гэрээг зурна. Гэрээг гарын үсэг зурахаасаа өмнө шимтгэл, нөхцөл, эрх үүргийг сайтар уншаарай.

Алхам 6: Баталгаажуулалт. Брокерын баг таны бичиг баримтыг шалгах ба ихэвчлэн ажлын 1-2 өдөрт данс баталгаажуулагдана.

Алхам 7: Анхны мөнгөн дүн оруулах. Брокероос ирэх дансны мэдээллийн дагуу мөнгөө шилжүүлнэ. Энэ нь ихэвчлэн банкны шилжүүлэг хэлбэрээр хийгдэж, 1-3 цагийн дотор таны брокерийн дансанд харагдана.

4. Эхний хувьцаагаа хэрхэн худалдан авах вэ

Дансаа баталгаажуулж, мөнгөө оруулсан бол одоо жинхэнэ хүсэн хүлээсэн алхам — эхний хувьцаагаа худалдан авах цаг ирлээ. Энэ алхамыг алхам алхмаар үзье.

Алхам 1: Хувьцаагаа сонгох

Эхний хувьцаагаа сонгох нь маш чухал шийдвэр. Шинэ хүний хувьд таалагдсан брэндийн хувьцаа худалдан авах нь хамгийн нийтлэг алдаа. Үүний оронд дараах шалгуурууд дээр тулгуурлаарай:

МХБ-д бүртгэлтэй, идэвхтэй арилжаалагддаг: Хэрэв хувьцаа маш цөөн хэлцэлтэй бол та зарах хүсэхэд худалдан авагч олдохгүй байж болно (хөрвөх чадвар муу). MSE Top 20 индекст багтсан компаниуд ихэвчлэн идэвхтэй арилжаалагддаг.

Тогтвортой ашигтай ажилладаг: Сүүлийн 3 жил тогтмол ашигтай ажиллаж байгаа компанийг сонгох нь шинэ хүний хувьд илүү найдвартай. Алдагдалтай эсвэл өргөн хэлбэлзэлтэй компани шинэ хүнд тохиромжгүй.

Ойлгомжтой бизнестэй: Та компанийн юу хийдгийг ойлгож байна уу? Жишээлбэл APU нь ундааны үйлдвэр гэдэг ойлгомжтой. Гэхдээ зарим компанийн бизнес нь нарийн ширийнтэй учраас уншигч ойлгохгүй байж магадгүй. “Ойлгохгүй бизнест мөнгө хийж болохгүй” гэдэг Уоррен Баффетийн алдартай зарчим.

Үнэлгээ хэт өндөр биш: Зарим хувьцаа хэт сурталчлагдсаны улмаас бодит үнэ цэнээсээ илүү үнэлэгдсэн байж болно. Шинэ хүний хувьд P/E (үнэ-ашгийн харьцаа) болон бусад үндсэн үзүүлэлтийг шалгах нь зүйтэй. Энэ талаар Суурь шинжилгээ модулиас илүү дэлгэрэнгүй сурах боломжтой.

Алхам 2: Захиалга өгөх

Хувьцаагаа сонгосон бол брокерын аппликейшн дотор тус компанийн хуудас руу очно. Тэндээс “Худалдан авах” эсвэл “Buy” товчлуурыг дарж захиалгын форм нээгдэнэ.

Захиалгад дараах гурван үндсэн мэдээллийг оруулах ёстой:

Тоо хэмжээ: Хэдэн ширхэг хувьцаа авах вэ. Жишээ нь хувьцааны үнэ 4,500 төгрөг бөгөөд танд 100,000 төгрөг байгаа бол ойролцоогоор 22 ширхэг авч болно (4,500 × 22 = 99,000 төгрөг). Шимтгэл болон арилжааны зардал тооцох ёстойг бүү март.

Үнэ: Та хоёр сонголттой. Зах зээлийн захиалга (Market Order): “Аль ч үнээр шууд гүйцэтгэ” гэсэн утгатай — хурдан гүйцэтгэгдэх ч заримдаа таны хүлээснээс өндөр үнээр гүйцэтгэгдэж болно. Хязгаарын захиалга (Limit Order): “Тодорхой үнээс өндөр битгий ав” гэсэн нөхцөлтэй — танд илүү хяналт олгоно.

Шинэ хүмүүст ихэвчлэн хязгаарын захиалга илүү тохиромжтой — учир нь та хэдэн төгрөгөөр авах гэж буйгаа тодорхой мэдэж байна.

Хүчин төгөлдөр хугацаа: Захиалга хэр удаан үйлчлэх вэ — зөвхөн өдрийн төгсгөл хүртэл (Day Order), эсвэл цуцлуулах хүртэл (Good-Till-Cancelled).

Алхам 3: Захиалгаа баталгаажуулах

“Confirm” эсвэл “Баталгаажуулах” товчлуурыг дарахын өмнө бүх мэдээллээ нягт уншина. Тоо ширхэг, үнэ, нийт дүн зөв байгаа эсэхийг шалгана. Нэг нэмэлт тэг алдаа маш үнэтэй болж магадгүй — 100 ширхэг гэсэн оронд 1,000 ширхэг гэж бичсэн бол энэ нь 10 дахин их хөрөнгө оруулалт болж хувирна.

Алхам 4: Хэлцлийн гүйцэтгэлийг ажиглах

Захиалга өгсөний дараа хэлцэл гүйцэтгэгдэх хүртэл хүлээх ёстой. Зах зээлийн захиалга бол секундын дотор гүйцэтгэгдэх боломжтой бол хязгаарын захиалга нь танай заасан үнэд зах зээл хүрсэн үед л гүйцэтгэгдэнэ.

Гүйцэтгэгдсэний дараа таны брокерийн дансанд хувьцаа байх ба брокерийн шимтгэл хасагдсан байна. Хэдэн өдрийн дотор хувьцаа Үнэт Цаасны Төв Хадгаламжийн Газар (ҮЦТХГ)-д таны нэр дээр албан ёсоор бүртгэгдэнэ.

5. Татвар — Монголд хувьцааны татварын систем

Олон шинэ хөрөнгө оруулагч татварын асуудлыг анхааралгүй өнгөрөөдөг — гэхдээ энэ нь алдаа юм. Татвараа зөв ойлгож тооцох нь нийт ашгийн чухал хэсэг.

Капиталын ашгийн татвар

Хувьцаагаа худалдсаны дараа таны олсон ашиг (зарсан үнэ хасах худалдан авсан үнэ) нь капиталын ашиг гэж тооцогдоно. Монголд хувийн хүний хувьд эдийн засагт оролцогчдын татварын зэрэгцээ зарим хөнгөлөлттэй нөхцөлүүд бий.

Жишээлбэл та APU хувьцаагаа 4,000 төгрөгөөр 100 ширхэг авч (нийт 400,000 төгрөг), нэг жилийн дараа 5,000 төгрөгөөр зарвал (нийт 500,000 төгрөг) таны ашиг 100,000 төгрөг болно. Энэ ашгаас хууль зүйн дагуу татвар суутгагдана.

Хууль шинэчлэгдсэн байж болзошгүй учир татварын хэмжээ, тооцоолох арга, хөнгөлөлтийн нөхцөлийг өнөөгийн хүчин төгөлдөр хууль дээрээс шалгах нь зүйтэй. Татварын Ерөнхий Газрын вэбсайт (mta.mn) болон СЗХ-ны мэдээллийг ашиглаарай.

Ногдол ашгийн татвар

Компани ногдол ашиг хуваарилахад нь танд орох мөнгөнд татвар суутгагдана. Энэ татвар нь ихэвчлэн компани таны брокерийн дансанд мөнгө шилжүүлэхийн өмнө автоматаар суутгагдана. Өөрөөр хэлбэл та дансанд орсон цэвэр дүн нь татвар хасагдсаны дараах дүн юм.

Брокерын тайлан

Жилийн эцэст таны брокер нь жилийн арилжааны тайланг гаргаж өгнө. Энэ тайлан нь танд олсон бүх ашиг, алдагдал, ногдол ашгийн дүнг харуулна. Татварын тайлангаа гаргахад энэ баримт чухал болно.

6. Хөрөнгө оруулалтын дансаа хянах хэвшил

Хувьцаа худалдан авлаа гэдэг нь “санхүүгийн чөлөө” биш — энэ бол урт замын анхны алхам. Хэвшил болсон хяналт нь таны амжилтын хагас юм.

Хөрөнгө оруулалтын журнал хөтлөх

Хувьцаа худалдан авах бүртээ дараах зүйлсийг бичиж тэмдэглээрэй:

Огноо: Хэзээ худалдан авсан.

Компанийн нэр ба тоо ширхэг: Юу ямар хэмжээгээр.

Худалдан авсан үнэ: Нэг ширхгийн үнэ ба нийт.

Шалтгаан: Энэ компанийг яагаад сонгосон бэ? Тайлан, мэдээ, эсвэл хэн нэгэнтэй ярилцсаны дараа уу?

Хүлээж буй өсөлт: Та хэдэн хувийн ашиг хүсэж байна, хэр удаан барих гэж байна?

Зарах нөхцөл: Ямар тохиолдолд зарах вэ? (Жишээ нь “30%-аар өсвөл зарна” эсвэл “5 жилд барина”.)

Энэ журнал нь сар жил өнгөрөх тусам маш үнэтэй болж эхэлдэг. Та зургаан сарын дараа эргэн хараад “энэ шалтгаанаар авсан байсан, гэхдээ ийм болсон” гэж өөрийнхөө шийдвэрийг үнэлж сурдаг. Энэ нь алдаагаа давтахаас сэргийлж, амжилттай шийдвэрүүдээ илүү тогтвортой давтахад тусална.

Тогтмол үзэх давтамж

Хяналтын давтамж таны стратегиас хамаарна:

Урт хугацааны хөрөнгө оруулагч: Сард 1-2 удаа дансаа үзэхэд хангалттай. Илүү олон харах нь сэтгэл хөдлөл дээр шийдвэр гаргахад хүргэж магадгүй.

Дунд зэрэг идэвхтэй: Долоо хоногт 1-2 удаа.

Идэвхтэй арилжаачин: Өдөр бүр.

Жилийн нэгдсэн дүгнэлт

Жил бүрийн эцэст хичнээн өгөөж олсон, MSE Top 20 индекстэй харьцуулахад хэр сайн ажилласан, ямар алдаа гаргасан, ямар зүйл сурснаа дүгнэх нь маш чухал. Энэ нь дараа жилийн стратегиа сайжруулах суурь юм.

7. Шинэхэн хөрөнгө оруулагчийн 12 сарын зам

Эхний жилийг хэрхэн зохион байгуулах вэ? Бодит, гүйцэтгэх боломжтой 12 сарын төлөвлөгөөг үзье.

Энэ 12 сарын турш та хичнээн их өгөөж олсон бус, харин хичнээн их сурсан гэдгээ хэмжих нь чухал. Анхны жил бол суралцах жил — мөнгө олох жил биш. Хэрэв жилийн төгсгөлд алдагдалтай ч маш олон чухал зүйл сурсан бол энэ нь амжилт юм.

Монголын нөхцөл байдалд

Монголын хөрөнгийн зах зээлд анх удаа орох нь олон улсын зах зээлээс зарим талаар ялгаатай — бид эдгээр онцлогуудыг сайтар ойлгох ёстой.

Брокерын олон төрөл. Манайд том, олон жил үйл ажиллагаа явуулж буй брокеруудаас гадна шинэ, жижиг компаниуд бий. Тэдгээр шинэ компаниуд хямдхан шимтгэл санал болгож сурталчилж байж болно. Гэхдээ шинэ хөрөнгө оруулагчийн хувьд тогтвортой компанийг сонгох нь зүйтэй. Freely.mn-ий брокерын хуудас дээрх СЗХ-ны зөвшөөрлийн статус, ажилласан хугацаа, хэрэглэгчдийн рейтинг зэргийг нягт шалгах хэрэгтэй.

Хязгаарлагдмал арилжааны цаг. МХБ нь өглөөний 10:00-аас өдрийн 14:00 хүртэл арилжаалагддаг. Энэ нь олон улсын зах зээлээс богино — АНУ-д 6.5 цаг, Японд 5 цаг арилжаа. Тиймээс монгол арилжаачин өдөр бүр захиалга өгөх боломж нь хязгаарлагдмал ба урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын стратеги илүү тохиромжтой байж болно.

Хөрвөх чадварын асуудал. Монголын зах зээлд бүх компанийн хувьцаа идэвхтэй арилжаалагддаггүй. Зарим компанид нэг өдөр бараг хэлцэлгүй байж болно. Тиймээс анхны хувьцаагаа сонгохдоо MSE Top 20 индекст багтсан, идэвхтэй арилжаалагддаг компаниудаас сонгох нь зүйтэй.

Гадаад зах зээлд гарах боломж. Зарим брокер олон улсын зах зээлд (АНУ-ын NYSE, NASDAQ) арилжаа хийх боломжийг санал болгодог. Энэ нь Apple, Microsoft, Tesla гэх мэт компанийн хувьцаа худалдан авах боломжтой. Гэхдээ энэ нь валютын ханшийн эрсдэл, татварын нэмэлт асуудлуудтай ирэх тул судалж байж шийдвэр гаргах хэрэгтэй.

Сурах нөөцийн өргөн боломж. Сүүлийн жилүүдэд Монгол хэл дээр хөрөнгийн зах зээлийн талаарх материал, видео, подкаст, олон нийтийн сүлжээний агуулга нэмэгдсэн. Freely.mn-ийн академи хэсэг, Толь бичиг, мөн брокеруудын өөрсдийн боловсролын материалууд нь шинэ хүний сурах суурь болж байна.

Хамтарч сурах боломж. Монголд хөрөнгө оруулагчдын олон нийтийн групп, форум, сүлжээ үүсгэгдэж байна. Эдгээр нь шинэ хүнд асуулт асуух, туршлагаа хуваалцах боломжийг олгодог. Гэхдээ онлайн зөвлөгөөг анхааралтай хүлээн авч, өөрөө бие даан судлах хэвшилтэй болохыг анхаараарай.

Гол нэр томьёо

Бодит жишээ — Цэцэгийн анхны 6 сар

26 настай Цэцэг гэдэг залуу банкинд маркетингийн менежерээр ажилладаг. Сард 2.5 сая төгрөг цалинтай, аюулгүй нөөц 5 сая төгрөгтэй. Хөрөнгийн зах зээлийг сонирхож байгаа боловч хэрхэн эхлэхээ мэдэхгүй байжээ.

1-р долоо хоног: Цэцэг Freely.mn-ийн “Хөрөнгийн зах зээл: суурь” модулийн 8 хичээлийг 5 өдрийн дотор уншиж дуусгана. Дараа нь “Компаниуд” хэсэгт орж 10 томоохон брокерын мэдээллийг харьцуулна. Тэрээр шимтгэл, рейтинг, аппликейшний чанарыг гол шалгуур болгоно.

2-3-р долоо хоног: Эцэст нь хоёр брокерын хооронд эргэлзэх. Хоёуланд нь утсаар залгаж асуулт асуусны дараа нэгийг сонгож, онлайнаар бүртгэл өгнө. Бүртгэл 1 өдрийн дотор баталгаажиж, 200,000 төгрөг шилжүүлнэ.

4-р долоо хоног: Эхний хувьцаагаа худалдан авах цаг ирлээ. Цэцэг APU ХК-ийн санхүүгийн тайлан, бизнесийн загварыг 2 цагийн турш судална. Эцэст нь 4,500 төгрөгөөр 30 ширхэг APU-гийн хувьцаа хязгаарын захиалгаар худалдан авна. Нийт зардал 135,000 төгрөг + шимтгэл. Үлдсэн мөнгийг “одоо ч худалдан авч болох” гэсэн дашрамд шийдвэр гаргахаас зайлсхийж дансанд үлдээнэ.

2-р сар: Цалингаа аваад 200,000 төгрөгийг хөрөнгө оруулалтын данс руу шилжүүлнэ. Энэ удаа Гов ХК-ийн хувьцаанаас 6,000 төгрөгөөр 30 ширхэг авна. Портфолио одоо 2 компанитай боллоо.

3-р сар: APU-гийн ашгийн тайлан гарахад хувьцааны ханш 4,500-аас 4,800 төгрөгт хүрнэ. Цэцэг сэтгэл хөдлөн зарахаас зайлсхийж, өөрийн журналд “урт хугацааны зорилгоо санах” гэж тэмдэглэнэ.

4-р сар: Зах зээл ерөнхийд нь 8% буурна. Цэцэгийн портфолио 280,000 → 258,000 төгрөг боллоо. Шинэ хүний хувьд эхний бууралтыг туулах нь сэтгэлзүйн чухал тест. Тэрээр зарахгүйгээр сар бүрийн хөрөнгөө үргэлжлүүлж оруулна.

6-р сар: 6 сарын дүн: Цэцэг нийт 1.2 сая төгрөг оруулсан, портфолиогийн өнөөгийн үнэлгээ 1.28 сая төгрөг. Цэвэр өгөөж нь 6.7%, MSE Top 20 индексээс 2 хувийн нэгжээр илүү. Хамгийн чухал нь — тэр одоо хөрөнгийн зах зээлийн ердийн хэлбэлзэлд дассан, өөрийн стратегитайгаа болсон.

Цэцэгийн жишээ нь “багаар эхлэх, тогтвортой үргэлжлэх, тэвчээртэй байх” гэдэг гурван зарчмыг харуулна.

Зайлсхийх алдаанууд

1. Аюулгүй нөөцгүй хөрөнгө оруулалт хийх. Хамгийн нийтлэг бөгөөд аюултай алдаа. Хэрэв таны нийт хөрөнгөнүүд хувьцаанд байгаад, гэнэтийн хэрэгцээ гарвал та зах зээлийн муу үед хувьцаа зарах ёстой болж болзошгүй. Эхлээд 3-6 сарын аюулгүй нөөц банкны хадгаламжид бүрдүүлэх.

2. Зөвхөн нэг хувьцаанд бүх мөнгөө хийх. “Энэ компани сайн” гэж бодоод бүх мөнгөө хийх нь портфолиогийн зарчмыг зөрчдөг. Хичнээн “сайн” харагдах ч ямар ч компанид давтагдашгүй эрсдэл бий. Хамгийн багадаа 3-5 өөр компанийг сонго.

3. Брокероо нарийн судлахгүйгээр сонгох. “Найз минь энэ брокерт данстай” эсвэл “сурталчилгаа сонссон” гэсэн шалтгаанаар сонгох нь алдаа. Freely.mn-ий “Компаниуд” хэсэгт орж дор хаяж 5 брокерыг харьцуулсаны дараа л сонголт хийгээрэй. СЗХ-ны зөвшөөрлийн статусыг заавал шалгах ёстой.

4. Хямд шимтгэлийг бүх юмаар хэмжих. Хямд шимтгэл сайн байгаа ч аппликейшний чанар, хэрэглэгчийн дэмжлэг муу бол нийт зардал нь өндөр болж магадгүй. Жижиг хэлцлүүдэд минимум шимтгэл өндөр байж болохыг бүү март.

5. Маш олон хэлцэл хийх. Шинэ хүн ихэвчлэн хэт идэвхтэй болж, өдөр бүр захиалга өгөх гэж зүтгэдэг. Энэ нь шимтгэл багасгах, татвар нэмэгдүүлэх, мөн стресс үүсгэхээс гадна урт хугацаандаа муу үр дүнд хүргэдэг. Бага үйлдэл, тэвчээртэй харах нь ихэвчлэн илүү.

6. Захиалгын мэдээллийг шалгахгүйгээр баталгаажуулах. Хамгийн үнэтэй техникийн алдаа. Тоо ширхэг, үнэ хоёрыг 2 удаа шалгаж байж “Confirm” товчийг дарах хэвшил бий болгоорой. Нэг нэмэлт тэг нь таны портфолиог сүйрүүлж чадна.

7. Татварын асуудлыг анхаарахгүй байх. Жилийн эцэст татвар тооцох үед тэр чигтээ ошиж “ямар татвар?” гэж эргэцүүлдэг шинэ хүн олон. Эхнээс нь л татварын дүрмийг ойлгох ёстой.

8. Хөрөнгө оруулалтын журнал хөтлөхгүй байх. Толгойдоо тэмдэглэл нь үнэн зөв байж чаддаггүй. 6 сарын дараа “яагаад тэр хувьцаа авсан билээ?” гэж эргэцүүлэх нь олонтой. Журнал нь алдаагаа ойлгох, амжилтаа давтах хамгийн хямд хэрэгсэл.

9. Сэтгэл хөдлөлөөр шийдвэр гаргах. Зах зээл унаж байх үед сандрах, өсч байх үед яаран худалдан авах нь хамгийн нийтлэг алдаа. Шинэ хүний хувьд эхний жилдээ “ямар ч шийдвэрээ 24 цаг хүлээж байж гүйцэтгэх” гэдэг дүрэм оруулах нь ашигтай.

10. Зах зээлд орох ёстой “хамгийн зөв цаг” хүлээх. “Зах зээл хэт өндөр учир бууртал нь хүлээе” гэх мэт сэтгэлгээтэй олон хүн жил, хэдэн жил хүлээж олон боломжоо алддаг. Зах зээлийн хамгийн зөв цаг бол өчигдөр, хоёр дахь нь өнөөдөр. Бага дүнгээс эхлэх нь хамгийн чухал.

Дараагийн алхам — Хаашаа цаашид явах вэ?

“Хөрөнгийн зах зээл: суурь” модулийг та амжилттай төгсгөж байна. Энэ бол төгсгөл биш — таны хөрөнгө оруулалтын аяллын эхлэл юм. Дараах модулиудаар үргэлжлүүлэх боломжтой:

Суурь шинжилгээ (Fundamental Analysis): Компанийн санхүүгийн тайланг хэрхэн уншиж, ямар хувьцаа худалдан авах вэ гэдгийг гүн гүнзгий судална. Шинэ хувьцаа сонгож сурахын тулд заавал суух модуль.

Биржийн бус зах зээл (OTC): Биржээс гадуур арилжаалагдах үнэт цаас, бонд, гадаад валют зэрэгтэй холбоотой нарийн модуль.

Хичнээн их сурах тусам танай шийдвэр илүү ухаалаг, өгөөж илүү тогтвортой болдог. Уулзалт, форум, анхдагч эх сурвалжуудыг хооронд нь холих хэвшил тогтоох нь чухал.

Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд

Санхүүгийн Зохицуулах Хороо: Брокерийн зөвшөөрлийн төлөв, хууль зүйн зохицуулалт. frc.mn

Монголын Хөрөнгийн Бирж: Бүртгэлтэй компаниудын мэдээлэл, өдөр тутмын ханш, MSE Top 20 индексийн утга. mse.mn

Үнэт Цаасны Төв Хадгаламжийн Газар: Хувьцааны эзэмшилийн бүртгэл, нөхцөл. mcsd.mn

Татварын Ерөнхий Газар: Капиталын ашиг, ногдол ашгийн татварын дүрэм. mta.mn

Investopedia: How to Open a Brokerage Account, Beginner’s Guide to Investing. investopedia.com

Benjamin Graham: “The Intelligent Investor” — Шинэхэн хөрөнгө оруулагчийн заавал унших ёстой ном.

Burton Malkiel: “A Random Walk Down Wall Street” — Идэвхгүй индексийн стратегийн логик.

JL Collins: “The Simple Path to Wealth” — Энгийн, тогтвортой хөрөнгө оруулалтын стратегийн талаарх практик гарын авлага.