Дээрх асуултанд хариулахын ѳмнѳ хѳрѳнгѳ оруулалт хийхгүй бол яахыг авч үзье.

Дорж сарын 3,500,000 тѳгрѳгийн цалинтай ба цалингийнхаа дийлэнхийг буюу 3,000,000 тѳгрѳгийг хэрэглээндээ зарцуулдаг гэж бодьё. Тэр сар бүр 500,000 төгрөгийг илүүчилж, гэртээ бэлнээр хадгалдаг.

Үндсэн нөхцөл:

1. 1. 1. Орлого: Сард 3,500,000 төгрөг (Жилд 42 сая). Жил бүр 10% нэмэгдэнэ.
      2. Зардал: Сард 3,000,000 төгрөг (Жилд 36 сая). Жил бүр 8% өснө (Инфляци).
      3. Хадгаламж: Сард 500,000 төгрөг (Жилд 6 сая). Хөрөнгө оруулалт хийхгүй,  хадгаламжид байршуулахгүй, бэлнээр хадгална.
      4. Хугацаа: 20 жил ажиллаад тэтгэвэрт гарна.

20 жилийн дараах дүр зураг (Хүснэгт)

Энэхүү хүснэгтээс Дорж сард 500,000 төгрөг “цааш” хийх нь ирээдүйд ямар үр дүн авчрахыг харья.

Дээрх хүснэгтийн Excel файлыг эндээс татна уу.

Дорж их мөнгө олж байгаа мэт боловч, их мөнгө үрж байгаа тул эрсдэлээс хамгаалах түүний “хамгаалалт” хэтэрхий нимгэн байна.

1. 1. 750 сая төгрөг: Баялаг уу, эсвэл зэрэглээ юу?

Дорж 20 жилийн дараа 758 сая төгрөг цуглуулжээ. “Боломжийн мөнгө байна” гэж та бодож магадгүй. Гэхдээ…

1. 2. Инфляцийн аймшигт цохилт

Хүснэгтийн 20 дахь жилийг анхааралтай хараарай.

Тэр үед Доржийн жилийн амьжиргааны зардал 155 сая төгрөг болсон байна.

Өөрөөр хэлбэл, 20 жилийн дараа Доржид зүгээр л амьд явахын тулд (хоол, байр, унаа) жилд 155 сая төгрөг хэрэгтэй болно.

1. 3. Тэтгэвэрт гарсны дараа: 5 жил хүрэхгүй дампуурал

Дорж 50 насандаа тэтгэвэрт гарлаа. Доржид 758 сая төгрөг бэлнээр байна.

• • • • • Жилийн зардал: ~155 сая төгрөг (цаашид ч өснө).
        • Амьдрах хугацаа:  758,119,254 / 155,365,239 =~ 4.8 жил

Дорж тэтгэвэрт гараад ердөө 4 жил 9 сар болоод л мөнгөгүй болно. 55 нас хүрээгүй байхдаа та бүх хуримтлалаа дуусгаж, дахин ажил хайх эсвэл үр хүүхдийнхээ гарт орох гашуун тавилан хүлээж байна.

Дүгнэлт:

Сард 3.5 сая төгрөгийн цалинтай хэрнээ 3 саяыг нь үрж, ердөө 500 мянган төгрөг хадгалж байгаа нь “Мөнгө цуглуулж байна” гэсэн хуурамч тайвшрал юм.

2: Нийлмэл хүү – Дэлхийн 8 дахь гайхамшиг

Өмнөх жишээнд бид Доржийг мөнгөө зүгээр л “матрас доороо” хадгалахад инфляцид яаж идэгдэж, мөнгө нь “үнэгүйдэж” байгааг харсан. Тэгвэл одоо Бат арай ухаалаг шийдвэр гаргаж, мөнгөө зүгээр хадгалахын оронд жилийн 15%-ийн өгөөжтэй (Монголд энэ нь компанийн бонд, хөрөнгө оруулалтын сан эсвэл өндөр хүүтэй хадгаламж байж боломжтой) хэрэгсэлд хөрөнгө оруулсан гэж төсөөлье.

Бид өмнөх “Сарын 3.5 сая төгрөгийн цалинтай, 500,000 төгрөг хадгалдаг” ѳгѳгдлѳѳр үргэлжлүүлье.

Хувилбар 2: Бат хөрөнгө оруулагч болсон нь (Жилийн 15% өгөөж)

Бат эхний жил сар бүр 500,000 төгрөг цааш хийсээр нийт 6,000,000 төгрөг цуглуулсан. Тэр үүнийгээ сейфэнд хийхийн оронд 15%-ийн хүүтэй хөрөнгө оруулалт руу хийжээ. Энэ мөнгө 20 дахь жилийн эцэст (19 жилийн турш хүүгийн хүүгээр өсөөд) хэд болохыг тооцож үзье:

Ганцхан (1) жилийн 6 сая төгрөг нь 20 жилийн дараа бараг 51 сая төгрөг болж өсч байна. Энд ямар ч ид шид байхгүй, энэ бол зүгээр л математик. (Дараа дараагийн хичээлүүдэд энэ томьёог дэлгэрэнгүй тайлбарлах тул одоо зүгээр л үр дүнд нь анхаарлаа хандуулъя).

Хэрэв Бат жил бүр цуглуулсан мөнгөө ингээд хөрөнгө оруулаад байвал хүснэгт ямар харагдахыг доороос харна уу.

(Тайлбар: Сүүлийн багана нь тухайн жилд хийсэн хадгаламж 20 дахь жилийн эцэст хэд болж өсөхийг харуулж байна)

Дээрх хүснэгтийн Excel файлыг эндээс татна уу.

Энэ тооцооллыг хараад та хөрөнгө оруулалтын хүчийг мэдэрч байна уу?

• • • Хадгалагч Бат (Матрас доор): 20 жилийн дараа 758 сая төгрөгтэй. (Энэ мөнгө тэтгэвэрт гараад 5 жил хүрэхгүй дуусна гэдгийг бид тооцсон).
    • Хөрөнгө оруулагч Бат (15% өгөөж): 20 жилийн дараа 2 тэрбум 76 сая төгрөгтэй.

Хөрөнгө оруулалт хийх шийдвэр гаргаснаар Батын мөнгө 2.7 дахин өссөн байна. Анхаараарай, тэр илүү их цалин аваагүй, илүү их мөнгө хадгалаагүй. Тэр зүгээр л мөнгөө ажиллуулсан. 2.0 тэрбум төгрөг гэдэг бол тэтгэвэрт гарсны дараах амьдралд нь хамаагүй илүү баталгаа болж чадна.

Нийлмэл хүү гэж юу вэ?

Эйнштейн нэгэнтээ “Нийлмэл хүү бол дэлхийн 8 дахь гайхамшиг. Үүнийг ойлгосон нь олдог, ойлгоогүй нь төлдөг” гэж хэлсэн байдаг. Энгийнээр хэлбэл, энэ бол хүүгээс хүү бодогдох зарчим юм. Таны оруулсан мөнгө хүү төрүүлнэ, тэр хүү нь дараа жил дахиад хүү төрүүлнэ. Цаг хугацаа өнгөрөх тусам энэ өсөлт цасан уруй шиг томордог.

Жишээ: Батын хөрөнгө оруулалт

Бат сар бүр илүү гарсан 800,000 төгрөгөө зүгээр хадгалахын оронд жилд 15%-ийн өгөөжтэй (Монголын нөхцөлд банкны хадгаламж эсвэл компанийн бондоор энэ өгөөжийг авах бүрэн боломжтой) хэрэгсэлд хөрөнгө оруулдаг гэж үзье.

Энэ томьёогоор тооцоход, Батын эхний жил хийсэн 9,600,000 төгрөг 20 жилийн дараа гэхэд дангаараа асар ихээр өснө. Харин тэр жил бүр нэмж хийсээр байх тул үр дүн нь гайхалтай байна.

Харьцуулалт (20 жилийн дараа):

• • Дорж (Бэлэн мөнгө): ~800 сая төгрөг (Худалдан авах чадвар нь муудсан)
  • Бат (15%-ийн хөрөнгө оруулалт): ~2.0 ТЭРБУМ төгрөг (Тооцоолсон дүн).

Ялгаа нь харж байна уу? Бат Доржоос 3 дахин их хөрөнгөтэй болсон байна. Тэр илүү их ажиллаагүй, илүү өндөр цалин аваагүй. Тэр зүгээр л мөнгөө ажиллуулсан. 15% гэдэг бол Монголд тийм ч олдошгүй тоо биш. Хаан банкны хадгаламж, Засгийн газрын бонд, эсвэл топ компаниудын бонд ийм хэмжээний өгөөжийг санал болгодог.

Дээрх хүснэгтээс гарах гол дүгнэлт:

1. 1. Цаг хугацаа бол мөнгө: Хэдий чинээ эрт эхэлнэ, төдий чинээ нийлмэл хүү хүчтэй үйлчилнэ.
   2. Инфляцийг ялах: Батын мөнгө жилд 15% өсөж, инфляци 8% байхад тэр жилдээ 7%-ийн бодит өсөлт (Real Return) хийж байна. Энэ нь түүний баялаг нэмэгдэж байна гэсэн үг.

3: Монголд мөнгөө хаана өсгөх вэ? (Хөрөнгө оруулалтын хэрэгслүүд)

Одоо бид Монголд байгаа хѳрѳнгѳ оруулалтын бодит боломжууд, сонголтуудыг дэлгэрэнгүй авч үзье. Монголд хөрөнгө оруулалтын үндсэн 4 ангилал байна:

1. 1. Тогтмол орлоготой үнэт цаас (Fixed Income) – “Аюулгүйн дэр”

Энэ бол эхлэн суралцагчдад хамгийн тохиромжтой, эрсдэл багатай хэлбэр юм. Та мөнгөө зээлүүлээд, оронд нь тогтмол хүү авна.

• • Банкны хугацаатай хадгаламж:
    • Давуу тал: Маш найдвартай (Хадгаламжийн Даатгалын Корпораци 20 сая төгрөг хүртэлх мөнгийг даатгадаг). Хүү нь одоогоор 11-14% орчим байна.
    • Сул тал: Инфляци өндөр үед бодит ашиг бага. Мөн хүүгийн орлогоос 10%-ийн татвар төлдөг.
    • Зөвлөгөө: Энд та “Яаралтай тусламжийн сан” буюу 3-6 сарын амьжиргааны зардлаа байршуулах хэрэгтэй.
  • Засгийн газрын бонд:
    • Давуу тал: Монгол Улсын Засгийн газар дампуурахгүй л бол мөнгөө алдахгүй (Risk-free гэж үздэг). Өгөөж нь банкны хадгаламжаас ихэвчлэн өндөр байдаггүй ч татварын хөнгөлөлттэй байх тохиолдол бий.
    • Хүртээмж: Өмнө нь зөвхөн томчууд авдаг байсан бол одоо аппликейшн ашиглан иргэд шууд авах боломжтой болсон.
  • Компанийн бонд (Corporate Bonds):
    • Юу вэ: Компаниуд (Жишээ нь: ЛэндМН, Сүү ХК, Инвескор г.м) банкнаас зээл авахын оронд олон нийтээс мөнгө зээлж, оронд нь өндөр хүү (14-17%) амладаг.
    • Эрсдэл: Банкны хадгаламжаас өндөр эрсдэлтэй. Компани дампуурвал мөнгөө алдаж болно. Тиймээс компанийн тайлан, үйл ажиллагааг судлах хэрэгтэй.

1. 2. Хувьцаа (Equity) – “Бизнесийн хамтрагч болох нь”

Хувьцаа эзэмшинэ гэдэг нь тухайн компанийн эздийн нэг болно гэсэн үг.

• • Монголын Хөрөнгийн Бирж (MSE):
    • Монголын ТОП-20 индексийг харах хэрэгтэй (АПУ, Таван Толгой, Хаан Банк, Голомт Банк, Түмэн Шувуут г.м).
    • Ногдол ашиг (Dividend): Монголчууд ногдол ашигт дуртай. АПУ, Сүү зэрэг компаниуд жил бүр ашгаасаа хувь хүртээдэг. Энэ нь тогтмол орлогын эх үүсвэр болдог.
    • Үнийн өсөлт: Компани томорвол хувьцааны үнэ өснө. Жишээ нь: Та 5 жилийн өмнө нэгж хувьцааг 100 төгрөгөөр авсан бол өнөөдөр 300 төгрөг болж өссөн байж болно.
    • Татварын давуу тал: Нээлттэй хувьцаат компанийн ногдол ашиг болон хувьцаа борлуулсны орлогын татвар бусад орлогоос бага (ихэнхдээ 5% эсвэл 10%) байдаг нь төрийн бодлогоор дэмжиж буй хэрэг юм.

1. 3. Үл хөдлөх хөрөнгө (Real Estate) – “Монгол мөрөөдөл”

Монголчуудын хувьд “Байртай болох” нь амьдралын гол зорилго байдаг.

• • • Давуу тал: Нүдэнд харагдаж, гарт баригдах бодит хөрөнгө. Түрээсийн орлого олж болно. Урт хугацаанд үнэ нь өсдөг (инфляцийг дагаж).
    • Сул тал: Маш их мөнгө шаарддаг (босго өндөр). Хөрвөх чадвар муу (байраа зарах гэж хэдэн сар болж магадгүй). Байрны хөөсрөлт үүсэх эрсдэлтэй.

1. 4. Алт болон Валют (Commodities) – “Хамгаалалт”

Төгрөгийн ханш унахаас сэргийлж ам.доллар эсвэл алт худалдаж авах нь түгээмэл.

• • • Алт: Урт хугацаанд үнэ цэнээ хадгалдаг.
    • Анхааруулга: Валют бол хөрөнгө оруулалт гэхээсээ илүү “хадгалах” хэрэгсэл юм. Доллар өөрөө хүү төрүүлдэггүй (хадгаламжид хийхгүй бол).

4: Хөрөнгө оруулалт хийхийн өмнө анхаарах зүйлс

Монголын нөхцөлд хөрөнгө оруулалт хийхээсээ өмнө дараах “Алтан дүрмүүд”-ийг заавал санаарай.

1. 1. Эрсдэл ба Өгөөжийн хамаарал

“Өндөр өгөөж = Өндөр эрсдэл”. Хэрэв хэн нэгэн танд “Сард 30% өгөөж өгнө, ямар ч эрсдэлгүй” гэж хэлвэл зугтаарай. Энэ бол луйвар. Банкны хадгаламж жилийн 13% байхад, жилийн 100%-ийн ашиг амлаж буй зүйл цаанаа асар их эрсдэлтэй эсвэл хууль бус байж таарна.

1. 2. Төрөлжүүлэх (Diversification) – Өндгөө нэг сагсанд бүү хий

Бүх мөнгөөрөө зөвхөн ганц компанийн хувьцаа авч болохгүй. Эсвэл бүгдийг нь банкинд хадгалж болохгүй.

• • • Мөнгөнийхөө нэг хэсгийг банкинд (аюулгүй байдал).
    • Нэг хэсгийг хувьцаанд (өсөлт).
    • Нэг хэсгийг бондод (тогтмол орлого).
    • Багахан хэсгийг эрсдэлтэй зүйлд (крипто г.м – хэрэв хүсвэл).

Ингэж байж та нэг салбар унахад нөгөөгөөсөө ашиг олж, эрсдэлээ тэнцвэржүүлнэ.

1. 3. Сэтгэл хөдлөлөө хянах

Монголын зах зээл жижиг учраас цуурхал, “ховын чанартай” мэдээллээр савлах нь элбэг. “Энэ хувьцаа өсөх гэнэ” гэсэн сургаар битгий худалдан авалт хий. Судалгаа хий, эсвэл мэргэжлийн хүмүүсээс зөвлөгөө ав.

Өмнөх бүлэгт бид мөнгөө зүгээр хадгалах биш, харин инфляцаас давсан өгөөж хүртэхийн тулд хувьцаанд хөрөнгө оруулах нь ямар чухал болохыг ойлгосон. Тэгвэл яг яаж хөрөнгө оруулалт хийх вэ?

Шууд худалдан авалт хийхээсээ өмнө хөрөнгийн зах зээл гэж юу болох, яг яаж ажилладаг, тэнд хэн хэн оролцдог болохыг мэдэх хэрэгтэй. Энэ нь таныг алдаа гаргахаас сэргийлнэ.

Бид өдөр тутмын хүнсээ цуглуулахаар гэрийнхээ ойролцоох дэлгүүр эсвэл супермаркет ордог шүү дээ? Яг үүнтэй адил хөрөнгө оруулалт хийхээр “дэлгүүр хэсдэг” газрыг Хөрөнгийн зах зээл гэж ойлгож болно. Энд хувьцаа авах, зарах хүсэлтэй бүх хүмүүс цуглардаг. Зах зээлийн гол үүрэг нь худалдан авагч болон зарагч хоёрыг уулзуулах юм. Хэрэв танд аль нэг компанийн хувьцаа хэрэгтэй бол түүнийг зарж буй хүнийг энэ зах зээл танд олж өгнө.

Цахим зах зээл

Гэхдээ супермаркетаас ялгаатай нь та энэ зах руу биеэрээ очих шаардлагагүй. Энэ бол цахим орчинд байдаг зах зээл юм. Та гэрээсээ, компьютер эсвэл гар утаснаасаа холбогдоод л арилжаагаа (худалдах, зарах) хийнэ.

Монгол Улсад үнэт цаасны арилжаа зохион байгуулах албан ёсны эрхтэй хоёр бирж одоогоор үйл ажиллагаа явуулж байна.

1. Монголын Хөрөнгийн Бирж (MSE): Төрийн өмчит, хамгийн анхны бөгөөд хамгийн том бирж. (Бидний мэдэх АПУ, Түмэн Шувуут, Говь зэрэг ихэнх хувьцаа энд бий).
2. Улаанбаатар Үнэт Цаасны Бирж (UBX): Хувийн хэвшлийн, харьцангуй шинэ бирж. (Анд Энержи, ЛэндМН зэрэг цөөн тооны бүтээгдэхүүн энд арилжаалагддаг).

Хэдийгээр бирж байгуулах өөр оролдлогууд гарч байсан ч одоогоор энэ хоёр л идэвхтэй ажиллаж байна. Тиймээс Монголд хөрөнгийн зах зээлийн тухай ярихад та үндсэндээ МХБ (ихэнх тохиолдолд) эсвэл УБҮЦБ-ийг ойлгох хэрэгтэй. Таны худалдаж авахыг хүссэн хувьцаа энэ хоёр “дэлгүүр”-ийн аль нэгнийх нь лангуун дээр л байгаа гэсэн үг юм.

Нэг зүйлийг анхаарахад: Та шууд бирж рүү орохгүй, харин албан ёсны эрхтэй “Брокер”-оор дамжуулж оролцдог. Брокерийн тухай бид дараа дэлгэрэнгүй ярилцана.

2.2 Зах зээлийн оролцогчид

Хөрөнгийн зах зээл нь сул чөлөөтэй мөнгөн хөрөнгөтэй тал (хөрөнгө оруулагчид) болон санхүүжилт шаардлагатай байгаа тал (үнэт цаас гаргагчид)-ыг холбох санхүүгийн тогтолцоо юм. Энэхүү зах зээлийн үйл ажиллагаа нь дараах үндсэн оролцогчдоос бүрдэнэ.

I. Хөрөнгө оруулагчид (Хөрөнгийн нийлүүлэлт тал – Supply side)

Хөрөнгө оруулагчид нь өөрийн эзэмшиж буй мөнгөн хөрөнгийг ирээдүйд өгөөж хүртэх зорилгоор үнэт цаасанд байршуулж буй хувь хүн болон хуулийн этгээдүүд юм. Олон улсын жишгээр тэдгээрийг дараах бүлгүүдэд ангилдаг:

1. Жижиг хөрөнгө оруулагчид (Retail Investors)

Эдгээр нь хувийн хөрөнгөө зах зээлд оруулж буй иргэд юм.

• Онцлог: Санхүүгийн зах зээлд оруулж буй хөрөнгийн хэмжээ нь институционал хөрөнгө оруулагчидтай харьцуулахад бага боловч зах зээлийн идэвхжүүлэлт, хөрвөх чадварыг (liquidity) хангахад чухал үүрэгтэй.
• Үйлдэл: Тэд ихэвчлэн хувийн санхүүгээ удирдах, хуримтлалаа өсгөх зорилгоор хувьцаа, компанийн бонд болон Засгийн газрын үнэт цаасыг худалдан авдаг.

2. Институционал хөрөнгө оруулагчид (Institutional Investors)

Энэ ангилалд мэргэжлийн түвшинд хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд багтдаг. Тэд зах зээлд их хэмжээний хөрөнгө оруулдаг тул үнийн тогтвортой байдалд чухал нөлөө үзүүлдэг. Эдгээрийн гол тѳлѳѳлѳгчид:

• Хөрөнгө оруулалтын сангууд (Investment Funds): Олон тооны жижиг хөрөнгө оруулагчдаас хөрөнгө татан төвлөрүүлж, түүнийгээ мэргэжлийн удирдлагаар дамжуулан төрөл бүрийн санхүүгийн хэрэгсэлд (хувьцаа, бонд, үл хөдлөх хөрөнгө) байршуулдаг тусгай зөвшөөрөл бүхий байгууллага.
• Даатгалын компаниуд болон Тэтгэврийн сан: Урт хугацааны санхүүгийн эх үүсвэрийг (шимтгэл, хураамж) төвлөрүүлдэг тул эдгээр байгууллагууд нь зах зээлийн хамгийн тогтвортой, урт хугацааны хөрөнгө оруулагчид тооцогддог.

3. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид (Foreign Investors)

Монгол Улсын харьяат бус иргэд болон гадаадын хуулийн этгээдүүд үүнд хамаарна.

• Үүрэг: Дотоодын зах зээлд гадаад валютын урсгалыг нэмэгдүүлэхээс гадна олон улсын жишиг, засаглалын стандартыг нэвтрүүлэхэд түлхэц болдог. Тэд ихэвчлэн суурь судалгаанд (fundamental analyse) үндэслэн багцын хөрөнгө оруулалт хийдэг.

II. Үнэт цаас гаргагчид (Хөрөнгийн эрэлт тал – Demand Side)

Үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, төсөл хөтөлбөр санхүүжүүлэх зорилгоор хөрөнгийн зах зээлээс санхүүжилт татаж буй талууд юм.

1. Хувьцаат компаниуд (Public Companies)

Бизнесийн үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, техник технологийн шинэчлэл хийх, эсвэл өрийг дахин санхүүжүүлэх зорилгоор компанийнхаа өмчлөлийн тодорхой хэсгийг (хувьцаа) олон нийтэд санал болгодог аж ахуйн нэгжүүд юм.

• IPO (Initial Public Offering): Анх удаа олон нийтэд хувьцаагаа санал болгох үйл явц.
• Компанийн бонд: Хувьцаа гаргахгүйгээр, зээлийн хэлбэрээр санхүүжилт татах зорилгоор гаргасан өрийн бичиг.

2. Засгийн газар (Government)

Улсын төсвийн алдагдлыг нөхөх, томоохон дэд бүтцийн төслүүдийг санхүүжүүлэх зорилгоор Засгийн газрын үнэт цаас (Бонд) гаргадаг. Энэ нь зах зээл дээрх хамгийн эрсдэл багатай хөрөнгө оруулалтын хэрэгсэлд тооцогддог тул “эрсдэлгүй хүүгийн түвшин”-г тодорхойлох суурь болдог.

III. Зах зээлийн дэд бүтэц (Зуучлагчид)

Хөрөнгө оруулагч болон үнэт цаас гаргагчийг холбох гүүр нь мэргэжлийн зуучлагч байгууллагууд юм.

• Үнэт цаасны компаниуд (Брокер): Харилцагчийн даалгавраар арилжааг гүйцэтгэх, зөвлөгөө өгөх үүрэгтэй.
• Хөрөнгийн бирж: Арилжаа явагдах платформ, дэд бүтцийг хариуцна.
• Клиринг, хадгаламжийн төв: Арилжааны төлбөр тооцоог гүйцэтгэх, үнэт цаасны өмчлөх эрхийн бүртгэлийг баталгаажуулах үүрэгтэй.

2.3 Зах зээлийн зохицуулагч (The Regulator)

Монголд хөрөнгийн зах зээлийн гол шүүгчийн үүргийг Санхүүгийн Зохицуулах Хороо буюу товчоор СЗХ (Financial Regulatory Commission – FRC) гүйцэтгэдэг.

СЗХ-ны үндсэн зорилго нь санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, хөрөнгийн бирж, даатгал, банк бус санхүүгийн байгууллагуудын үйл ажиллагааг хянах, хамгийн чухал нь хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах явдал юм.

СЗХ яагаад чухал вэ?

Монгол Улсад санхүүгийн зах зээлийг ерөнхийд нь хоёр том зохицуулагч хянадаг:

1. Монголбанк (Төв банк): Арилжааны банкууд (Хаан, Голомт г.м) болон мөнгөний бодлогыг хариуцна.
2. Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ): Банкнаас бусад санхүүгийн салбар буюу Хөрөнгийн зах зээл, Даатгал, ББСБ, Хадгаламж зээлийн хоршоог хянана.

Хөрөнгийн зах зээлийн хүрээнд СЗХ нь дараах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг:

• Хөрөнгийн биржүүд үйл ажиллагаагаа шударга, ил тод явуулж буй эсэхийг хянах;
• Брокерийн компаниуд харилцагчийн мөнгийг хууль ёсны дагуу захиран зарцуулж буй эсэхийг шалгах;
• Зах зээлийн оролцогчид шударга бус үйлдэл (зах зээлийг гажуудуулах, дотоод мэдээлэл ашиглах) гаргахаас сэргийлэх;
• Хувьцаат компаниуд жижиг хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хохироохгүй байхыг шаардах;
• “Их мөнгөтэй” том хѳрѳнгѳ оруулагчид зах зээлийг өөрсдөдөө ашигтайгаар эргүүлэхээс (manipulation) хамгаалах.

СЗХ-ны хяналтад хэн байдаг вэ? (Зохицуулалттай этгээдүүд)

Хөрөнгийн зах зээл дээр үйл ажиллагаа явуулж буй аливаа байгууллага СЗХ-ноос тусгай зөвшөөрөл (Лиценз) авсны үндсэн дээр ажилладаг. СЗХ эдгээр байгууллагуудад зориулсан тоглоомын дүрэм (журам)-ийг баталж, түүний хэрэгжилтэд хяналт тавьдаг.

Доорх хүснэгтээс та Монголын хөрөнгийн зах зээлийн гол оролцогчид болон тэдгээрийн үүргийг хараарай:

Бид дараагийн бүлэгт зах зээлийн эдгээр зуучлагчдын үүргийг илүү дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.

Та хөрөнгийн бирж дээрээс хувьцаа худалдаж авахдаа зүгээр л “Авах” товчийг дардаг. Гэвч тэр товчийг дарснаас хойш таны дансанд хувьцаа орж ирэх хүртэл цаана нь хэд хэдэн мэргэжлийн байгууллага маш нарийн зохион байгуулалттайгаар ажиллаж байдаг.

Эдгээр зуучлагчид нь хоорондоо нягт уялдаатай ажиллаж, таны хөрөнгийг эрсдэлгүй, найдвартай шилжүүлэх үүрэг хүлээдэг.

1. Үнэт цаасны компани (The Stock Broker)

Та шууд Хөрөнгийн бирж рүү очоод “Надад АПУ-гийн хувьцаа өгөөч” гэж хэлж хэлээд авах боломжгүй. Хөрөнгийн бирж зөвхөн бүртгэлтэй гишүүдтэйгээ л харилцдаг. Тэрхүү гишүүн нь Үнэт цаасны компани (ҮЦК) буюу бидний хэлж заншсанаар Брокер юм.

• Үүрэг: Брокер бол таныг Хөрөнгийн биржтэй холбох “Гүүр” юм. Та брокероор дамжуулан арилжааны данс нээлгэж, захиалга өгдөг.
• Жишээ: BDSec, Golomt Capital, TDB Securities, Apex Capital гэх мэт.
• Чухал: Таны өгсөн захиалгыг (Авах/Зарах) биржийн систем рүү оруулах эрх зөвхөн брокерт бий.

Үнэт цаасны брокер бол таны зайлшгүй мэдэх шаардлагатай санхүүгийн хамгийн чухал зуучлагчдын нэг юм. Брокер нь хөрөнгийн биржийн арилжааны гишүүнээр бүртгэлтэй, брокерийн үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрөл эзэмшдэг хуулийн этгээд байдаг. Тусгай зөвшөөрлийг зохицуулагч байгууллагаас (СЗХ) зохих магадлан шинжилгээг (due diligence) хийсний үндсэн дээр олгодог бөгөөд брокер нь зохицуулагчаас баталсан дүрэм журмыг чандлан мөрдөх үүрэгтэй.

Брокер нь хувьцаа, бонд, хѳрѳнгѳ оруулалтын санд хөрөнгө оруулалт хийх, хөрөнгийн зах зээлд нэвтрэх таны гол гүүр болдог. Хөрөнгийн зах зээлд арилжаа хийхийн тулд та сонгосон брокерийн компанидаа бүртгүүлж, данс нээлгэх шаардлагатай. Зах зээл дээр олон тооны бүртгэлтэй брокерууд байдаг тул та өөрийн шалгуурт нийцүүлэн сонголтоо хийх боломжтой.

Хүмүүсийн брокер сонгохдоо ашигладаг түгээмэл шалгуурууд:

• Арилжааны платформ: Програм хангамж нь энгийн, ойлгомжтой эсэх.
• Харилцагчийн үйлчилгээ: Тусламж дэмжлэг үзүүлэх системийн үр ашиг, хурд.
• Тайлан мэдээлэл: Ашиг алдагдлын тайлан (P&L), арилжааны түүх, татварын тайлан зэргийг бэлэн байдлаар авах боломж.
• Санхүүгийн чадамж: Брокерийн өөрийн хөрөнгийн хэмжээ (ашиггүй ажилладаг эсвэл санхүүгийн үзүүлэлт муутай брокертой харилцах нь эрсдэлтэй).
• Боловсролын санаачилга: Харилцагчдаа сургах, мэдээлэл олгох чиглэлд хийж буй ажлууд.

Брокероо сонгож, арилжааны болон үнэт цаасны дансаа нээлгэсний дараа та зах зээлд оролцох боломжтой болно. Дансаа нээсний дараа брокертойгоо харилцах хэд хэдэн үндсэн арга бий:

1. Утсаар захиалга өгөх: Брокер руугаа залгаж, харилцагчийн кодоо хэлэн өөрийгөө таниулсны дараа арилжааны захиалгаа өгнө. Дилер таны өмнөөс захиалгыг гүйцэтгэж, утсаар ярьж байх үед тань захиалгын статусыг баталгаажуулна.
2. Өөрөө гүйцэтгэх (DIY): Энэ бол хамгийн түгээмэл арга юм. Брокер танд зах зээлд нэвтрэх эрх олгоно. Системд нэвтэрснээр та зах зээлийн ханшийг шууд (live) харж, захиалгаа өөрөө өгөх боломжтой.
3. API ашиглах: Ахисан түвшний хэрэглэгчид API ашиглан програмчлалын аргаар зах зээлд нэвтрэх боломжтой. Зарим брокерууд төлбөртэйгээр API үйлчилгээ үзүүлдэг.

Брокерийн үзүүлдэг үндсэн үйлчилгээнүүд:

• Зах зээлд нэвтрэх эрх олгох, арилжаа гүйцэтгэх.
• Арилжааны маржин (margin) буюу хөшүүрэг олгох (энэ талаар дараа дэлгэрэнгүй авч үзнэ).
• Утсаар арилжаа хийх дэмжлэг үзүүлэх, асуултад хариулах, зах зээлийн талаар мэдээлэл өгөх.
• Хэлцлийн баталгаажуулалт гаргаж өгөх.
• Таны арилжааны данс болон банкны данс хоорондын мөнгөн шилжүүлгийг гүйцэтгэх.
• Бэк-оффис (Back-office) системээр хангах. Энэ нь таны данстай холбоотой олон төрлийн тайланг харах боломжтой порт юм.

Брокер нь үзүүлсэн үйлчилгээнийхээ төлөө шимтгэл авдаг бөгөөд үүнийг “брокерийн шимтгэл” гэж нэрлэдэг. Шимтгэлийн хувь хэмжээ нь харилцан адилгүй байдаг тул төлж буй шимтгэл болон авч буй үйлчилгээний чанар хоёрын тэнцвэрийг зөв олсон брокерийг сонгох нь таны үүрэг юм.

2. Үнэт цаасны хадгаламжийн төв (The Depository)

Та хувьцаа худалдаж авлаа гэж бодъё. Тэр хувьцаа тань физик хэлбэрээр (цаасан дээр) байдаггүй. Тэгвэл тэр дижитал хувьцааг хэн, хаана хадгалдаг вэ? Брокер уу? Үгүй ээ. Брокер зөвхөн зуучилдаг.

Хувьцааг хадгалах үүргийг Үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн төв (ҮЦТХТ) гүйцэтгэдэг.

• Үүрэг: Таны мөнгийг банк хадгалдаг шиг, таны хувьцааг Хадгаламжийн төв хадгална.

• Үнэт цаасны данс: Та брокер дээр очиж данс нээлгэхэд үнэн хэрэгтээ таны нэр дээр Хадгаламжийн төвд данс нээгдэж байгаа хэрэг юм.

• Аюулгүй байдал: Брокерийн компани дампуурлаа ч таны хувьцаа Хадгаламжийн төвд таны нэр дээр найдвартай хадгалагдаж үлдэнэ. Энэ нь хөрөнгө оруулагчийг хамгаалах маш чухал механизм юм.

3. Клирингийн төв (The Clearing Corporation)

Энэ бол эхлэн суралцагчдад ойлгоход хамгийн төвөгтэй ч, хамгийн чухал байгууллага юм.

Та Доржоос 1 сая төгрөгөөр хувьцаа авахаар тохиролцлоо гэж бодъё.

• Та мөнгөө шилжүүлчихдэг, гэтэл Дорж хувьцаагаа өгөхгүй бол яах вэ?

• Эсвэл Дорж хувьцаагаа шилжүүлчихдэг, та мөнгөө өгөхгүй бол яах вэ?

Ийм эрсдэл (Counterparty risk)-ийг үгүй хийхийн тулд Монголын үнэт цаасны клирингийн төв (МҮЦКТ) ажилладаг.

• Үүрэг: Клирингийн төв нь арилжааны “Батлан даагч” болдог. Тэд худалдан авагчаас мөнгийг нь авч, худалдагчаас хувьцааг нь авч, хооронд нь сольж өгөх баталгааг гаргадаг.

• Төлбөр тооцоо (T+2): Монголын зах зээлд арилжаа хийснээс хойш 2 ажлын өдрийн дараа (T+2) клирингийн төв эцсийн тооцоог хийж, мөнгө болон хувьцааг жинхэнэ эздэд нь шилжүүлдэг.

4. Арилжааны банкууд (The Banks)

Хөрөнгийн зах зээл дээрх гүйлгээнд банкууд мөнгөн урсгалыг дамжуулах үүрэгтэй оролцдог.

• Үүрэг: Та брокерийн дансаа цэнэглэхдээ, эсвэл хувьцаа зарсан мөнгөө буцааж авахдаа арилжааны банкаар дамжуулна.

• Клирингийн банк: Клирингийн төвтэй хамтран ажилладаг банкуудыг (Голомт, ХХБ, Төрийн банк г.м) клирингийн гишүүн банкууд гэдэг. Эдгээр банкууд нь их хэмжээний мөнгийг түргэн шуурхай шилжүүлэх үйл явцыг хариуцдаг.

Бүх үйл явцыг нэгтгэвэл:

Та “Говь” ХК-ийн 100 ширхэг хувьцааг худалдаж авах үйл явц хэрхэн өрнөдгийг энгийнээр харъя:

1. Шийдвэр: Та хувьцаа авах шийдвэр гаргаж, дансаа цэнэглэнэ (Банк оролцоно).

2. Захиалга: Та арилжааны аппликейшнээр захиалга өгнө. Энэ захиалгыг Брокер хүлээж аваад Хөрөнгийн бирж рүү илгээнэ.

3. Хэлцэл: Хөрөнгийн бирж дээр таны захиалга зарах захиалгатай таарч, хэлцэл биелнэ.

4. Баталгаажуулалт: Клирингийн төв таны дансанд мөнгө байгаа эсэх, зарах хүний дансанд хувьцаа байгаа эсэхийг шалгаж баталгаажуулна.

5. Шилжүүлэг (T+2): Арилжаа хийснээс 2 хоногийн дараа Клирингийн төв мөнгийг худалдагч руу, хувьцааг таны нэр рүү шилжүүлнэ.

6. Хадгалалт: Таны худалдаж авсан хувьцаа Хадгаламжийн төв (ҮЦТХТ)-д таны нэр дээр цахим хэлбэрээр хадгалагдана.

Дүгнэлт

Эдгээр зуучлагчид олон шат дамжлага мэт харагдаж болох ч, эцсийн дүндээ Таны хөрөнгийн аюулгүй байдлыг хангах цорын ганц зорилготой байдаг. Брокер танд зөвлөнө, Бирж шударга үнэ тогтооно, Клиринг төлбөрийг баталгаажуулна, Хадгаламжийн төв таны өмчийг хадгална. Энэ бол хөрөнгийн зах зээлийн экосистем юм.

Хөрөнгийн зах зээл дээрх IPO (Initial Public Offering) буюу “Анх удаа олон нийтэд хувьцаа санал болгох” үйл явцыг ойлгохын тулд бид эхлээд бизнес хэрхэн үүсдэг, хэрхэн томордог зүй тогтлыг ойлгох шаардлагатай. Аливаа компани шууд л олон нийтийн компани болчихдоггүй. Үүний цаана санхүүжилтийн хэд хэдэн үе шат дамждаг урт аялал байдаг.

Энэхүү үйл явцыг энгийн жишээн дээр тайлбарлая.

1. Санаа ба Үүсгэн байгуулагчид (The Idea & Promoters)

Та нэгэн сонирхолтой бизнес санаа оллоо гэж бодъё. Жишээлбэл, та маш чанартай кофе зардаг сүлжээ кафе нээхийг хүсэж байна. Танд санаа нь байгаа боловч бизнесээ эхлүүлэх мөнгө байхгүй. Та өөрийн хадгаламжаа шавхаад ч хүрэхгүй байна. Энэ үед та найз нөхөд, гэр бүлийнхнээсээ мөнгө зээлэх эсвэл хөрөнгө оруулалт гуйх хэрэгтэй болно. Санхүүгийн ертөнцөд энэ үе шатны хөрөнгийг “Seed Fund” гэж нэрлэдэг. Харин бизнес санааг гаргаж, эрсдэл үүрч буй таныг “Promoter” буюу “Үүсгэн байгуулагч” гэнэ.

2. Ангел хөрөнгө оруулагчид (Angel Investors)

Таны кофены бизнес эхэллээ. Гэхдээ эхний салбар амжилттай болсон ч цаашид өргөжүүлэхэд дахиад л мөнгө хэрэгтэй болно. Найз нөхдийн мөнгө дууссан. Одоо танд мэргэжлийн хүмүүсийн тусламж хэрэгтэй. Энэ үед “Angel Investors” буюу “Ангел хөрөнгө оруулагчид” орж ирдэг. Тэд бол мөнгөтэй, бизнесийн туршлагатай хувь хүмүүс юм. Тэд таны бизнесийн тооцооллоос илүүтэй ТАНД (үүсгэн байгуулагчид) болон таны САНААНД итгэж хөрөнгө оруулдаг.

• Тэдний сонирхол: Тэд эхний шатанд хөрөнгө оруулсныхаа хариуд компанийн тодорхой хувьцааг эзэмшдэг. Энэ үе шатанд бизнесийн эрсдэл маш өндөр байдаг тул тэд өндөр өгөөж хүсдэг.

3. Венчур Капитал (Venture Capitalists – VC)

Таны бизнес амжилттай явж, одоо хотын хэмжээнд биш улс даяар сүлжээ кафетай болохыг зорьж байна гэж бодъё. Танд маш их хэмжээний мөнгө (жишээ нь 10-20 тэрбум төгрөг) хэрэгтэй боллоо. Ангел хөрөнгө оруулагчийн мөнгө үүнд хүрэлцэхгүй. Энэ үед “Venture Capital” (VC) буюу “Эрсдэлийн хөрөнгө оруулалтын сангууд” орж ирнэ.

• Ялгаа нь юу вэ? VC нар бол мэргэжлийн байгууллагууд. Тэд зөвхөн санаанд итгэх бус, таны бизнесийн загвар (Business model), санхүүгийн тооцоолол, ирээдүйн өсөлтийг нарийн шалгаж байж хөрөнгө оруулдаг.

• Series A, B, C: VC-ийн хөрөнгө оруулалт нь компанийн өсөлтийн үе шатаас хамаарч Цуврал А, Б, В (Series A, B, C funding) гэх мэтээр үе шаттай явагддаг.

4. Хувийн хөрөнгө оруулалтын сан (Private Equity – PE)

Компани тань одоо зах зээлдээ танигдсан, тогтвортой орлоготой том бизнес болжээ. Гэхдээ танд үйл ажиллагаагаа олон улсад гаргах эсвэл менежментээ сайжруулахад асар их хөрөнгө хэрэгтэй байна. Энд “Private Equity” (PE) буюу “Хувийн хөрөнгө оруулалтын сангууд” тоглолтод ордог.

• PE сангууд нь ихэвчлэн гарааны бизнес биш, хэдийнээ томорсон, тогтворжсон компаниудад хөрөнгө оруулж, үнэ цэнийг нь улам өсгөх зорилготой байдаг.

IPO: Зах зээл рүү гарах нь (The Initial Public Offering)

Дээрх бүх үе шатыг дамжсаны эцэст, үүсгэн байгуулагчид болон хөрөнгө оруулагчид (Ангел, VC, PE) нэгэн шийдвэрлэх мөчид ирдэг. Тэд оруулсан хөрөнгөө өсгөж буцааж авахыг (Exit хийх), эсвэл компаниа дараагийн түвшинд гаргахыг хүснэ. Үүнийг шийдэх хамгийн том алхам бол IPO юм.

Яагаад компаниуд IPO хийдэг вэ? Компани олон нийтэд нээлттэй хувьцаат компани болох үндсэн гурван шалтгаан бий:

1. Хөрөнгө босгох (Capital Expansion): Компани үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, шинэ төсөл хэрэгжүүлэх, эсвэл өр төлбөрөө барагдуулахад шаардлагатай их хэмжээний хөрөнгийг олон нийтээс татах зорилгоор.

2. Эхэн үеийн хөрөнгө оруулагчдын гарц (Exit Opportunity): Бизнесийг дөнгөж эхэлж байхад нь мөнгөө хийсэн Ангел хөрөнгө оруулагчид болон VC сангууд өөрсдийн эзэмшиж буй хувьцаагаа олон нийтэд зарж, ашгаа бодитоор хүртэх.

3. Нэр хүнд ба үнэлгээ: Нээлттэй хувьцаат компани болох нь тухайн бизнесийн нэр хүндийг өсгөж, зах зээл дээрх бодит үнэлгээг тогтоож өгдөг.

Анхдагч зах зээл (Primary Market): Компани анх удаа хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож буй энэ үйл явцыг “Анхдагч зах зээлийн арилжаа” гэж нэрлэдэг. Учир нь хувьцаа компаниас шууд хөрөнгө оруулагчдын гарт очиж байгаа бөгөөд үүнээс олсон мөнгө (зарим тохиолдолд хуучин эздийн халаас руу, ихэнхдээ компанийн данс руу) шилждэг.

Энэхүү IPO хийсний дараа л хувьцаа нь бидний мэддэг Хөрөнгийн бирж дээр (Хоёрдогч зах зээл) чөлөөтэй арилжаалагдаж эхэлдэг байна.

Дараагийн хэсэгт: IPO-д хэрхэн оролцох, проспект (танилцуулга)-ыг хэрхэн унших талаар дэлгэрэнгүй гарах болно.

Монголын нөхцөлд энэ үйл явц хэрхэн явагддагийг алхам алхмаар нь задалж үзье.

1. Андеррайтер (The Underwriter)

Компани IPO хийхээр шийдсэн даруйдаа хамгийн түрүүнд хийдэг алхам бол Андеррайтер хөлслөх явдал юм. Андеррайтер нь ихэвчлэн тусгай зөвшөөрөл бүхий томоохон үнэт цаасны компаниуд (брокер) байдаг. Тэд бол IPO-ийн үйл явцыг эхнээс нь дуустал удирдан зохион байгуулах “архитектор” юм.

Андеррайтерийн үндсэн үүрэг:

• Магадлан шинжилгээ (Due Diligence): Компанийн санхүү, хууль эрх зүй, бизнесийн үйл ажиллагаа нь үнэн зөв эсэхийг нягтлан шалгах. Энэ нь хөрөнгө оруулагчдыг эрсдэлээс хамгаалах хамгийн чухал шүүлтүүр юм.

• Бичиг баримт бүрдүүлэлт: СЗХ-нд өгөх бүх албан ёсны бичиг баримт, тэр дундаа “Үнэт цаасны танилцуулга”-ыг бэлтгэх.

• Үнэ тогтоох ба Маркетинг: Хувьцааг ямар үнээр санал болгохыг тооцоолох болон хөрөнгө оруулагчдад сурталчлах ажлыг хариуцна.

2. Үнэт цаасны танилцуулга (The Prospectus)

Андеррайтер магадлан шинжилгээгээ хийж дууссаны дараа “Үнэт цаасны танилцуулга”-ыг бэлтгэдэг. Энэ бол хөрөнгө оруулагчдын заавал унших ёстой хамгийн чухал баримт бичиг юм.

Энэхүү танилцуулгад дараах мэдээллүүд заавал багтсан байх ёстой:

• Компанийн бизнес загвар, ирээдүйн төлөвлөгөө.

• Удирдах зөвлөл болон захирлуудын мэдээлэл.

• Санхүүгийн тайлангууд (Ашиг, алдагдал, хөрөнгийн хэмжээ).

• Эрсдэлийн хүчин зүйлс: Бизнес бүтэлгүйтэж болох бүх эрсдэлийг (жишээ нь: валютын ханш, түүхий эдийн үнэ г.м) шударгаар бичсэн байх ёстой.

• Босгосон мөнгөө юунд зарцуулах тухай дэлгэрэнгүй төлөвлөгөө.

Энэхүү бичиг баримтыг СЗХ хянаж үзээд, хуульд нийцсэн гэж үзвэл олон нийтэд санал болгох зөвшөөрлийг олгодог.

3. Роудшоу (Roadshow) буюу Танилцуулга уулзалт

СЗХ-ноос зөвшөөрөл авсны дараа “IPO хийх аялал” буюу Roadshow эхэлдэг. Энэ үеэр компанийн удирдлагууд болон Андеррайтерийн баг дотоодын болон гадаадын томоохон хөрөнгө оруулагчидтай уулзалт хийж, олон нийтэд нээлттэй танилцуулга хийдэг.

Зорилго нь:

1. Компанийнхаа ирээдүйн өсөлтийг танилцуулах.

2. Хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг тандах.

4. Үнэ тогтоох арга: Тогтмол үнэ vs Захиалгын бүртгэл

IPO хийхэд хувьцааны үнийг хэрхэн тогтоох вэ? Монголд үндсэн хоёр арга ашиглагдаж байна:

А. Тогтмол үнийн арга (Fixed Price Method): Компани болон Андеррайтер ярилцаад шууд нэг үнийг зарлана.

• Жишээ нь: “Манай хувьцаа нэг бүр нь 100 төгрөгөөр зарагдана.” Хөрөнгө оруулагчид зөвхөн энэ үнээр авах эсэхээ л шийднэ. Монголын ихэнх IPO энэ аргаар явагддаг байсан.

Б. Захиалгын бүртгэлийн арга (Book Building Method): Энэ нь олон улсын жишигт нийцсэн, Монголд сүүлийн үед нэвтэрч буй арга юм. Компани тодорхой нэг үнэ хэлэхийн оронд “Үнийн зурвас” санал болгодог.

• Жишээ нь: “Манай хувьцааны үнэ 100 – 120 төгрөгийн хооронд байна.”

  • 100 төгрөг: Доод үнэ (Floor Price)

  • 120 төгрөг: Дээд үнэ (Cap Price)

Хөрөнгө оруулагчид энэ зурвас дотор өөрийн санал болгож буй үнээр захиалгаа өгнө. Захиалга авах хугацаа дууссаны дараа бүх саналыг нэгтгэж, эрэлт нийлүүлэлт дээр үндэслэн эцсийн үнийг тогтоодог.

5.2 IPO-д оролцох

Бүх бэлтгэл хангагдсаны дараа IPO албан ёсоор нээгдэж (Анхдагч зах зээлийн арилжаа эхэлж), олон нийт захиалга өгөх боломжтой болно.

Та өөрийн сонгосон брокерийн компанид данстай бол уг дансаараа дамжуулан захиалгаа өгнө. Захиалга авах хугацаа дуусахад СЗХ болон Андеррайтер үр дүнг нэгтгэж, хэрэв захиалга 100%-иас давсан бол хувь тэнцүүлэн хуваарилах зэрэг шийдвэрүүдийг гаргадаг.

Дараагийн хэсэгт: Бид IPO амжилттай болсны дараа хоёрдогч зах зээл дээр арилжаа хэрхэн эхэлдэг, хувьцаагаа хэрхэн зарах тухай ярилцах болно.

6.1 – Нээлттэй хувьцаат компани

Компани олон нийтэд нээлттэй хувьцаат компани болсныхоо дараа өөрийн үйл ажиллагаатай холбоотой бүх мэдээллийг олон нийтэд ил тод тайлагнах хуулийн үүрэг хүлээдэг. Нээлттэй хувьцаат компанийн хувьцаа нь хөрөнгийн бирж дээр өдөр бүр арилжаалагддаг. Зах зээлд оролцогчид чухам яагаад хувьцааг арилжаалдаг талаар хэд хэдэн шалтгаан бий бөгөөд бид энэ бүлгээрээ тэдгээрийг судлах болно.

6.2 – Хөрөнгийн зах зээл гэж юу вэ?

Өмнө дурдсанчлан хөрөнгийн зах зээл бол цахим худалдааны төв (electronic marketplace) юм. Худалдан авагчид болон худалдагчид арилжааны талаарх өөрсдийн үзэл бодол, хүлээлтээ цахим хэлбэрээр илэрхийлдэг газар.

Жишээлбэл, А хүн хувьцаа зарахыг хүсэж, Б хүн тухайн хувьцааг худалдан авахыг хүсэж байна гэж бодъё. Тэд хоёулаа өөрсдийн брокероор дамжуулан авах, зарах захиалгаа системд оруулна. Брокер уг захиалгыг хөрөнгийн бирж рүү дамжуулдаг. Харин хөрөнгийн бирж нь энэ хоёр захиалгыг хооронд нь нийцүүлж (matching), хэлцлийг баталгаажуулах үүрэгтэй.

Энэ бол хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн үүрэг буюу зах зээлд оролцогчдын хоорондын гүйлгээг саадгүй гүйцэтгэх явдал юм. Хөрөнгийн зах зээл нь оролцогчдод нээлттэй компанийн хувьцаанд нэвтрэх эрх олгодог бөгөөд хэн нэгэнд эсрэг байр суурь (нэг нь зарах, нөгөө нь авах) байгаа цагт арилжаа тасралтгүй явагдсаар байдаг.

6.3 – Хувьцааны ханшийг юу хөдөлгөдөг вэ? 

Компанийн удирдлага сайжирсан эсвэл ашиг орлого өссөн зэрэг эерэг мэдээлэл гарахад хүмүүс тухайн хувьцааг ямар ч үнээр хамаагүй авахыг хүсдэг. Энэхүү эрэлт нь үнийн өсөлтөд (rally) хүргэдэг.

Зах зээлд оролцогчид мэдээ, үйл явдалд хариу үйлдэл үзүүлдэг бөгөөд энэхүү хариу үйлдэл нь үнийн хөдөлгөөн болон хувирдаг! Энэ л хувьцааны ханшийг хөдөлгөж байдаг. Энэ үед танд “Хэрэв компанитай холбоотой ямар ч мэдээ гарахгүй бол яах вэ? Хувьцааны үнэ хөдөлгөөнгүй, тогтмол байна гэсэн үг үү?” гэх асуулт төрж магадгүй.

Үгүй. Үнэ нь үргэлж хүлээлт, эдийн засгийн ерөнхий төлөв, эсвэл салбарын мэдээллээс шалтгаалан хэлбэлзэж байдаг. Товчхондоо, үнийн хөдөлгөөн нь мэдээ болон үйл явдлын хүлээлтээс шууд хамаарна. Тэрхүү мэдээ нь компанитай шууд холбоотой, эсвэл тухайн салбар, макро эдийн засагтай холбоотой байж болно.

6.4 – Хувьцаа хэрхэн арилжаалагддаг вэ? 

Хувьцааг арилжаалахын тулд танд систем байхаас гадна тодорхой мэдээллүүдийг захиалгад оруулах шаардлагатай болно:

• Та аль дансаараа арилжаа хийх гэж буй мэдээлэл (Client code).

• Тухайн хувьцааг ямар үнээр авах эсвэл зарах санал.

• Хэчнээн ширхэг хувьцаа авах/зарах тоо хэмжээ.

Зах зээл дээр хүн бүр өөр өөрийн стратегиар арилжаа хийдэг. Арилжаачдыг ерөнхийд нь дараах байдлаар ангилдаг:

• Day Trader (Өдрийн арилжаачин): Нэг өдрийн дотор захиалгаа нээж, зах зээл хаагдахаас өмнө буцаагаад хаадаг хүмүүс.

• Scalper (Скалпер): Өдрийн арилжаачны нэг төрөл бөгөөд маш богино хугацаанд (хэдхэн минут эсвэл секунд), жижиг үнийн зөрүүгээс олон удаагийн давтамжтайгаар ашиг хийдэг.

• Swing Trader (Савлагааны арилжаачин): Хэдэн өдрөөс хэдэн долоо хоногийн турш үнийн трендийг дагаж хувьцааг эзэмшдэг арилжаачид.

6.5 – Хувьцаа эзэмшигч болсны дараа юу болдог вэ?

Та хувьцаа худалдаж авснаар тухайн компанийн хэсэгчилсэн эзэмшигч болж байна гэсэн үг юм. Ингэснээр та компанийн олгодог дараах үр шимийг хүртэх эрхтэй болно:

• Ногдол ашиг (Dividends)

• Хувьцаа хуваах үеийн үр шим (Stock splits)

• Урамшууллын хувьцаа (Bonuses)

• Давуу эрхийн хувьцаа авах эрх (Rights issues)

• Компанийн хуралд санал өгөх эрх (Voting rights) гэх мэт.

6.6 – Эзэмших хугацааны тухай 

Хөрөнгө оруулалтын хувьд хувьцааг эзэмших хугацаа (Holding period) маш чухал ойлголт. Та хувьцааг хэдэн минут, хэдэн өдөр, хэдэн сар эсвэл бүр хэдэн жилээр ч барьж болно. Ерөнхий дүрэм бол: Хувьцааг хэдий чинээ урт хугацаанд эзэмшинэ, энэ нь төдий чинээ “Арилжаа” (Trading)-наас салж “Хөрөнгө оруулалт” (Investing) болон хувирдаг.

6.7 – Өгөөжийг хэрхэн тооцох вэ?

Та хөрөнгө оруулалтынхаа үр дүнг хэмжихийн тулд өгөөжөө зөв тооцож сурах шаардлагатай. Хамгийн энгийн тооцоолол бол Absolute return юм:

Absolute return = (Эцсийн үнэ – Анхны үнэ) / (Анхны үнэ) *100

Гэвч, хэрэв та хувьцааг 1 жилээс дээш хугацаагаар эзэмшсэн бол зөвхөн туйлын өгөөж тооцох нь өрөөсгөл бөгөөд үүний оронд CAGR (Compound Annual Growth Rate буюу Жилийн нийлмэл өсөлтийн хурд) ашиглах нь санхүүгийн хувьд илүү үнэн зөв, тохиромжтой байдаг.

6.8 – Та хаана нь багтах вэ? 

Дээрх мэдээллүүдийг уншаад та өөрийгөө зах зээлийн хаана нь багтах вэ гэдгээ бодож үзээрэй. Зах зээлд оролцогчдыг ерөнхийд нь урт хугацааны Хөрөнгө оруулагчид (Investors) болон богино хугацааны Арилжаачид (Traders) гэж хуваадаг. Та өөрийн санхүүгийн зорилго, зах зээлд зарцуулах цаг зав, эрсдэл даах чадвараас хамааран аль нэг замыг (эсвэл хоёуланг нь хослуулан) сонгох боломжтой.

Хөрөнгийн зах зээл дээр үүнтэй яг ижил зүйл болдог. Хөрөнгийн бирж дээр олон зуун, мянган компани бүртгэлтэй байдаг бөгөөд хэн нэгэн танаас “Өнөөдөр зах зээл ямар байна вэ?” гэж асуухад компани бүрийн хувьцааны ханшийг нэгбүрчлэн шалгах боломжгүй юм.

7.1 – Индекс гэж юу вэ? (The Index)

Ийм учраас зах зээлийн ерөнхий төлөв байдлыг төлөөлж чадах цөөн тооны, хамгийн чухал, том компаниудыг сонгон багцалж, нэгтгэн тооцдог. Энэхүү багцалсан, зах зээлийн мэдрэмжийг илэрхийлэгч хэмжүүрийг “Хөрөнгийн зах зээлийн индекс” (Stock Market Index) гэж нэрлэдэг.

“Монголын хөрөнгийн зах зээлийн хувьд үүнтэй ижил үүрэг гүйцэтгэдэг индекс бол MSE Top 20 бөгөөд Монголын Хөрөнгийн Бирж дээрх хамгийн идэвхтэй 20 компанийг төлөөлдөг”.

Индексийн хөдөлгөөн нь зах зээлд оролцогчдын хүлээлт, сэтгэл зүйг шууд илтгэнэ. Хэрэв индекс өсөж байвал хөрөнгө оруулагчид эдийн засаг, бизнесийн ирээдүйд өөдрөг (Bullish) хандаж байна гэсэн үг. Харин индекс унаж байвал гутранги (Bearish) хүлээлттэй байна гэж үздэг.

7.2 – Индексийн практик хэрэглээ (Practical uses of the Index)

Индексийг зөвхөн “өнөөдөр зах зээл улаан байна уу, ногоон байна уу” гэдгийг харах мэдээллийн зориулалтаар ашиглахаас гадна дараах 4 үндсэн зорилгоор ашигладаг:

1. Мэдээлэл (Information): Зах зээлийн ерөнхий чиг хандлага, эрүүл мэндийг хэмжих “халууны шил” болдог.

2. Жишиг үзүүлэлт (Benchmarking): Хөрөнгө оруулалтын сангууд эсвэл хувь хүмүүс өөрийн багцын өгөөжийг индекстэй харьцуулж, хэр сайн ажиллаж байгаагаа дүгнэдэг. Жишээлбэл, таны багц 10% өссөн байтал, зах зээлийн индекс тухайн хугацаанд 15% өссөн бол таны хөрөнгө оруулалтын шийдвэр зах зээлээс сул байжээ гэж дүгнэнэ.

3. Арилжаа (Trading): Хүмүүс индекс дээр суурилсан үүсмэл хэрэгслүүдээр (Futures & Options) арилжаа хийх боломжтой. Индексийн арилжаа нь маш түгээмэл бөгөөд хөрвөх чадвар хамгийн өндөртэй байдаг.

4. Эрсдэлээс хамгаалах (Hedging): Хөрөнгө оруулагчид өөрийн багцыг зах зээлийн гэнэтийн уналтаас (Systematic risk) хамгаалахын тулд индексийг ашиглан эрсдэлээ хаах (short хийх) боломжтой.

7.3 – Индексийг хэрхэн тооцдог вэ? (Index construction methodology)

Индексийг тооцоолох хэд хэдэн арга байдаг ч өдгөө дэлхий дахинд хамгийн өргөн ашиглагддаг арга бол Чөлөөт эргэлтийн зах зээлийн үнэлгээний арга (Free-float Market Capitalization method) юм.

• Үүнийг тооцохын тулд эхлээд компанийн нийт үнэлгээг тооцно:

{Market Cap} = {Total Shares} * {Current Price}

• Үүний дараа нийт хувьцаанаас зөвхөн олон нийтэд чөлөөтэй арилжаалагдаж буй (үүсгэн байгуулагчид болон засгийн газрын эзэмшилд түгжигдээгүй) хувьцааны хувийг буюу Free-float хэмжээг ялгаж авдаг.

• Энэхүү чөлөөт эргэлт өндөртэй, зах зээлийн үнэлгээгээрээ том компаниуд нь индекс дотор илүү их “жин” (weight) дарж, индексийн хөдөлгөөнд илүү хүчтэй нөлөөлдөг.

7.4 – Салбарын индексүүд (Sector-specific indices)

Ерөнхий зах зээлийн индексээс гадна зөвхөн тодорхой нэг салбарын төлөв байдлыг харуулсан индексүүд байдаг.