Суурь шинжилгээХичээл 3 / 10Хугацаа · 35 мин
💡 Гол санаа: Жилийн тайлан бол суурь шинжилгээний “Библи” — компанийн бизнес, удирдлага, санхүү, эрсдэл бүгдийн талаарх хамгийн найдвартай эх сурвалж юм. Хуулиар тогтоосон, аудитлагдсан, олон нийтэд нээлттэй энэ баримт бичгийг үнэгүй авч уншиж сурах нь Монголын хөрөнгө оруулагчийн хамгийн том давуу тал юм. Учир нь олонх нь үүнийг хэзээ ч уншдаггүй.
Та компани руу хөрөнгө оруулах гэж буй гэж бодъё. Логик хариу үйлдэл нь юу байх ёстой вэ? Жирийн орчинд та тэр компанийг очиж танилцах, ажилтнуудтай нь ярилцах, санхүүгийн дансыг нь шалгах, бизнесийн төлөвлөгөөг нь үзэх ёстой. Гэтэл хөрөнгийн бирж дээр энэ бүх ажил нь нэг л баримт бичгийн дотор хийгдсэн байдаг — жилийн тайлан (Annual Report).
Жилийн тайланг ихэвчлэн “уйтгартай” гэж бодон дайран өнгөрдөг. 100-300 хуудастай, тоо баримттай, бухгалтерийн нэр томъёотой, хуурай хэлээр бичигдсэн энэ баримт бичгийг ашиглах гэж зүтгэхгүйгээр Facebook групп, чат группын мэдээлэлд найдах нь олонхын ердийн арга. Гэхдээ энэ нь логикгүй явдал.
Энэ хичээлд бид жилийн тайлан гэж юу болохыг, түүнд юу багтсан байдгийг, мөн хэрхэн үр ашигтайгаар уншихыг алхам алхмаар тайлбарлана. Хичээл дууссаны дараа та аливаа компанийн жилийн тайланг гартаа авч хэдхэн цагт хамгийн чухал мэдээллийг ялгаж авах чадвартай болсон байх ёстой.
1. Жилийн тайлан гэж юу вэ — компанийн жилийн “паспорт”
Жилийн тайлан гэдэг нь нийтэд бүртгэлтэй компани жил тутамд олон нийтэд гаргадаг албан ёсны баримт бичиг юм. Энэ нь зөвхөн санхүүгийн тоо биш — компанийн бүх амьдралын ерөнхий дүр зургийг тусгасан баримт бичиг.
Хуулиар тогтоосон шаардлагуудын дагуу жилийн тайланд дараах зүйлс заавал багтсан байх ёстой: компанийн ерөнхий танилцуулга, удирдлагын мэдэгдэл, бизнесийн тойм, санхүүгийн тайлан, аудиторын дүгнэлт, эрсдэлийн хүчин зүйлс, корпорацийн засаглалын мэдээлэл, ирээдүйн төлөвлөгөө, мөн ногдол ашгийн талаарх мэдээлэл.
Эдгээр мэдээллийг гаргахын зорилго нь хоёр чухал бүлгийг хамгаалах явдал. Эхнийх нь — хувьцаа эзэмшигчид. Тэд компанийн өмчийн хэсэг эзэмшсэн учир компанийн бодит байдлыг мэдэх эрхтэй. Хоёрдугаарт — боломжит хөрөнгө оруулагчид. Тэдэнд компанийн талаар үнэн зөв мэдээлэл өгөх нь зах зээлийн ил тод байдлыг хадгалахад чухал.
Жилийн тайлан хэн, хэзээ гаргах вэ?
Монголд Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй бүх ХК (хувьцаат компани) болон зарим заагдсан компаниуд жилийн тайлан гаргах хууль ёсны үүрэгтэй. Энэ үүрэг нь Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль, СЗХ-ны журамд тогтоогдсон.
Жилийн тайлан нь ерөнхийдөө санхүүгийн жилийн төгсгөлөөс хойш 90-120 хоногийн дотор гарах ёстой. Монголын ихэнх компани календарийн жилийг санхүүгийн жилээр хэрэглэдэг тул жилийн тайлангууд ихэвчлэн 3-4 сард гарна. Заримдаа улирлын тайлан, хагас жилийн тайлан гэх мэт нэмэлт тайлан мөн гардаг.
Тайлан нь хоёр хувилбараар хэвлэгдэнэ: зөвхөн санхүүгийн тайлангуудыг агуулсан “Аудитын тайлан” ба бизнесийн ерөнхий тойм, удирдлагын мэдэгдэл зэрэг бүх агуулгыг багтаасан “Бүрэн жилийн тайлан”. Хөрөнгө оруулагчийн хувьд бүрэн жилийн тайланг үзэх нь зөв.
Жилийн тайланг хаанаас олох вэ?
Жилийн тайлан нь үнэгүй, нээлттэй мэдээллийн эх сурвалж. Үүнийг олох гурван үндсэн арга байдаг.
Эхнийх нь — компанийн өөрийн вэбсайт. Ихэнх томоохон ХК өөрийн сайтад “Хөрөнгө оруулагчдад” эсвэл “Investor Relations” гэсэн хэсэгтэй бөгөөд тэндээс жилийн тайланг PDF хэлбэрээр татаж авах боломжтой. Жишээ нь APU-гийн сайт (apu.mn), Сүү-гийн сайт (suu.mn) гэх мэт.
Хоёрдугаарт — Монголын Хөрөнгийн Биржийн сайт (mse.mn). МХБ нь бүртгэлтэй бүх компанийн жилийн тайланг өөрийн сайтын “Компанийн мэдээлэл” хэсэгт нийтэлж байдаг. Энэ нь нэг газраас олон компанийг харьцуулж үзэхэд тохиромжтой.
Гуравдугаарт — СЗХ-ны сайт (frc.mn). Санхүүгийн Зохицуулах Хороо нь өөрийн хяналтын дагуу бүх компанийн тайлан, мэдэгдлийг архивлан хадгалдаг.
2. Жилийн тайлангийн үндсэн бүтэц — таныг хүлээж буй юу вэ?
Жилийн тайланг анх удаа уншиж буй хүн ихэвчлэн 200 гаруй хуудас харж айдаг. Гэхдээ үнэн хэрэгтээ бүх жилийн тайлан нь ижил тогтвортой бүтэцтэй байдаг. Энэ бүтцийг ойлгосны дараа та аль хэсэг хаана байгааг мэдэж, хайж байгаа мэдээллээ хурдан олох боломжтой болно.
Стандарт жилийн тайлан нь долоон үндсэн хэсгээс бүрддэг.
Хэсэг 1 — Удирдлагын мэдэгдэл (Letter from the Management)
Энэ нь ерөнхийлөгч (Chairman) болон гүйцэтгэх захирал (CEO)-аас хувьцаа эзэмшигчдэд бичсэн захидал юм. Ихэвчлэн 3-7 хуудастай. Энд тэд өнгөрсөн жилийг хэрхэн дүгнэж байгаагаа, ямар амжилт гаргасан, ямар сорилттой тулгарсан, ирээдүйг хэрхэн хардгийг өгүүлдэг.
Мэдрэмжтэй уншигчийн хувьд энэ хэсэг үнэхээр чухал. Учир нь удирдлагын зан төлөв, ил тод байдал, шударга байдал нь энд илрэх ёстой. Сайн удирдлага нь өөрийн алдаа, бэрхшээлийг шударгаар хүлээн зөвшөөрч, бодит шийдлийн талаар ярьдаг. Муу удирдлага нь зөвхөн амжилт, сурталчилгаа, ирээдүйн “хөөрхөн зураг” дээр анхаарлаа хандуулдаг.
Хэсэг 2 — Компанийн ерөнхий танилцуулга (Company Overview)
Компанийн түүх, бизнесийн загвар, бүтээгдэхүүн үйлчилгээ, зах зээлийн байр суурь, өрсөлдөгчид, корпорацийн бүтэц зэрэг үндсэн мэдээлэл багтсан хэсэг. Шинэ хөрөнгө оруулагчийн хувьд энэ хэсэг хамгийн чухал — тэр компани юу хийдгийг ойлгох ёстой.
Сайн жилийн тайлан энд бизнесийн загварын талаар маш тодорхой бичсэн байх ёстой: компани юу үйлдвэрлэдэг/үйлчилдэг, хэн рүү зарж байна, орлогын эх үүсвэр аль нь, өрсөлдөөний давуу тал юу вэ.
Хэсэг 3 — Бизнесийн тойм (Management Discussion and Analysis – MD&A)
Энэ нь жилийн тайлангийн “сэтгэл” гэж нэрлэгдэх боломжтой хэсэг. Удирдлагын баг өнгөрсөн жилийн үйл ажиллагааг тоон үзүүлэлтээр биш, харин ярих хэлбэрээр тайлбарласан хэсэг. Энд та дараах асуултанд хариулт олох болно:
– Орлого яагаад өсөв (эсвэл буурав)?
– Зардал хэрхэн өөрчлөгдсөн ба яагаад?
– Шинэ зах зээл, шинэ бүтээгдэхүүн нэвтрүүлсэн үү?
– Ямар томоохон хөрөнгө оруулалт хийсэн вэ?
– Салбарт ямар чиг хандлага байна, компани хэрхэн хариу үйлдэл үзүүлж байна?
MD&A нь зөвхөн тоо хэлдэг үндсэн санхүүгийн тайлангуудыг “ярианы хэлбэр” болгож тайлбарласан учраас уншихад илүү амар. Иймээс шинэ хөрөнгө оруулагчид жилийн тайлантай танилцахдаа эхлээд энэ хэсгийг уншиж эхлэх нь зөв.
Хэсэг 4 — Эрсдэлийн хүчин зүйлс (Risk Factors)
Хууль ёсоор тогтоосон тусгай хэсэг. Компани өөрөө “манай бизнесийг сүйрүүлж болзошгүй ийм ийм эрсдэл байна” гэдгээ шударгаар бичих ёстой. Хачирхалтай боловч энэ нь хамгийн үнэт хэсгүүдийн нэг — учир нь компани өөрийн сул талыг ил тод хэлж байна.
Энд ихэвчлэн дараах төрлийн эрсдэлүүд тусгагдсан байх ёстой:
Бизнесийн эрсдэл — өрсөлдөөн хүчтэй болж магадгүй, гол үйлчлүүлэгч алдагдаж болзошгүй, шинэ бүтээгдэхүүн зах зээлд хүлээн авагдахгүй магадгүй гэх мэт.
Санхүүгийн эрсдэл — өрийн дарамт, валютын ханшийн өөрчлөлт, хүүний хэлбэлзэл, мөнгөн гүйлгээний хязгаарлалт.
Үйл ажиллагааны эрсдэл — үйлдвэрлэлийн саатал, ханган нийлүүлэгчдийн асуудал, технологийн доголдол, кибер аюулгүй байдлын эрсдэл.
Хууль зүйн ба зохицуулалтын эрсдэл — шинэ хууль батлагдах магадлал, татварын өөрчлөлт, шүүхийн маргаан, зөвшөөрөл цуцлагдах эрсдэл.
Зах зээлийн эрсдэл — макро эдийн засгийн уналт, түүхий эдийн үнийн өөрчлөлт, олон улсын худалдааны асуудал.
Хөрөнгө оруулагч хүн энэ хэсгийг анхааралтай уншиж, дараа нь “тэр эрсдэлүүдийг компани хэрхэн удирдах гэж байна?” гэдэг асуултанд хариулт хайх ёстой. Хэрэв компани зөвхөн эрсдэлүүдийг жагсаахаас хэтэрсэн бөгөөд тэдгээрийг бууруулах стратегиа тайлбарласан байх юм бол энэ нь чанартай удирдлагын шинж тэмдэг юм.
Хэсэг 5 — Корпорацийн засаглал (Corporate Governance)
Компанийг хэн, хэрхэн удирдаж байгааг тайлбарласан хэсэг. Энд:
– Төлөөлөн удирдах зөвлөл (ТУЗ)-ийн гишүүдийн нэрс, тэдний туршлага, бусад албан тушаал.
– Бие даасан гишүүдийн тоо ба тэдний үүрэг.
– ТУЗ-ийн дэргэдэх хороод (аудитын хороо, шагнал урамшууллын хороо гэх мэт).
– Гүйцэтгэх удирдлагын баг, тэдний мэргэжлийн товч намтар.
– Удирдлагын цалин, урамшуулал, тусгай төлбөр.
– Хувьцаа эзэмшлийн бүтэц — томоохон эзэмшигчид, тэдний эзэмших хувь.
Энэ хэсэг яагаад чухал вэ? Учир нь компанийг яаж ажилладгийг ойлгохын тулд хэн ажиллуулж буйг мэдэх ёстой. Жишээ нь, төлөөлөн удирдах зөвлөл нь ихэнхдээ үүсгэн байгуулагчийн гэр бүлийн гишүүдээс бүрдсэн бол энэ нь “гэр бүлийн компани” — шийдвэр гаргах нь өрөөсгөл болж магадгүйг харуулж байна. Эсрэгээр, бие даасан мэргэжлийн гишүүд олонтой ТУЗ нь шийдвэр гаргахдаа илүү тэнцвэртэй болох магадлалтай.
Хэсэг 6 — Санхүүгийн тайлангууд (Financial Statements)
Жилийн тайлангийн “цөм” — гурван үндсэн санхүүгийн тайлан болон тэдгээрийг тайлбарласан тэмдэглэлүүд. Энд хамгийн их тоо, нарийн ширийн мэдээлэл байдаг.
Гурван үндсэн тайлан:
Орлого зарлагын тайлан (Income Statement / P&L) — Жилийн турш олсон орлого, гарсан зардал, цэвэр ашиг.
Тэнцэл (Balance Sheet) — Тодорхой огноо (ихэвчлэн 12-р сарын 31)-ны байдлаар компанийн эзэмшиж буй хөрөнгө, өр төлбөр, өөрийн хөрөнгө.
Мөнгөн гүйлгээний тайлан (Cash Flow Statement) — Жилийн турш бэлэн мөнгө хаанаас орж, хаашаа гарсан тухай мэдээлэл.
Эдгээр гурван тайланг гүнзгий тайлбарласан хичээлүүд бидний цувралд тусдаа орох болно (4-6 хичээл). Одоохондоо тэдгээрийн оршин буй байр сууринд анхаарал хандуулъя.
Хэсэг 7 — Аудиторын дүгнэлт (Auditor’s Report)
Жилийн тайлангийн төгсгөлд бие даасан аудитын компанийн (KPMG, Deloitte, Ernst & Young, PwC, эсвэл орон нутгийн аудиторын компани) гаргасан албан ёсны дүгнэлт байрлана. Аудитор нь компанийн санхүүгийн тайлан үнэн зөв эсэхийг шалгасан гадны бие даасан мэргэжлийн байгууллага юм.
Аудиторын дүгнэлтийн дөрвөн төрөл байдаг:
Цэвэр санал (Unqualified Opinion): Хамгийн сайн дүгнэлт. Санхүүгийн тайлан зөв, олон улсын стандартад нийцсэн гэдгийг баталсан.
Зарим тайлбартай санал (Qualified Opinion): Зарим хэсэгт зөрчил байгаа гэсэн дүгнэлт. Хөрөнгө оруулагчийн сэрэмжлүүлэх дохио.
Сөрөг санал (Adverse Opinion): Санхүүгийн тайлан үнэн зөв биш гэсэн дүгнэлт. Маш ноцтой тэмдэг — энэ компанид хөрөнгө оруулахаас бүрэн зайлсхийх хэрэгтэй.
Санал хэлэхээс татгалзах (Disclaimer of Opinion): Аудитор шаардлагатай мэдээлэл олж аваагүй учир дүгнэлт өгч чадахгүй гэсэн заалт. Мөн л маш аюултай.
Хөрөнгө оруулагчийн хувьд аудитын дүгнэлт юу гэж бичсэнийг үргэлж шалгах ёстой. Цэвэр санал биш бол асуулт тавих ёстой — яагаад? Юу болсон? Энэ нь засагдах асуудал уу, зарчмын асуудал уу?
3. Жилийн тайланг хэрхэн уншиж эхлэх вэ — алхам алхмын заавар
Жилийн тайлан нь 200-300 хуудастай байж болох учраас “эхнээс нь дуустал нь дараалуулан унших” нь үр ашиггүй стратеги. Туршлагатай шинжээчид ч ийм аргаар уншдаггүй. Дараах систем нь шинэ хөрөнгө оруулагчид хамгийн их үр ашигтай.
Алхам 1 — Эхлээд агуулгыг сонсохдоо хүснэгт үзэх (5 минут)
Эхлээд агуулгын хүснэгт (Table of Contents)-ийг үзэж тайлангийн ерөнхий бүтцийг ойлгох. Хичнээн хэсэгтэй вэ, тус бүр хэдэн хуудастай вэ. Энэ нь танд цаашид хайж байгаа мэдээллээ хаанаас олохыг харуулна.
Алхам 2 — Удирдлагын захидал унших (10 минут)
Эхлээд ерөнхийлөгч ба гүйцэтгэх захирлын захидлыг бүхэлд нь унших. Энэ нь танд жилийн ерөнхий “уур амьсгал”-ыг өгнө. Удирдлага юу чухлаар үзэж байна, ямар амжилт, бэрхшээлийг онцолж байна.
Энэ үед өөрөөсөө асуух чухал асуултууд: “Удирдлага шударга бичиж байна уу, эсвэл сурталчилгааны хэв маягтай юу?” “Хүндрэлтэй сэдвүүдийг нуугаагүй юу?” “Тодорхой тоог дурдаж байна уу, эсвэл бүгдийг зөвхөн ерөнхий үгээр илэрхийлж байна уу?”
Алхам 3 — Бизнесийн тойм (MD&A) уншигдах (30-45 минут)
Дараа нь Management Discussion and Analysis хэсгийг гүн уншина. Энэ хэсэг нь жилийн тайлангийн хамгийн чухал унших хэсэг гэж болно. Энд та компанийн бизнесийн жинхэнэ дүр зургийг олж харна.
Унших үед өөртөө дараах асуултуудыг тавьж бай:
– Компанийн орлого нэмэгдсэн үү, буурсан уу? Яагаад?
– Ашгийн ажиллагаа сайжирсан уу, доройтсон уу?
– Шинэ зах зээл руу гарч байна уу?
– Бизнесийн загвар өөрчлөгдөж байна уу?
– Удирдлага ямар стратегийн чиглэл барьж байна?
Алхам 4 — Эрсдэлийн хүчин зүйлс уншигдах (15-20 минут)
Дараа нь эрсдэлийн хүчин зүйлсийг нягтлан унших. Энэ хэсэгт ихэвчлэн “стандарт” эрсдэлүүд байдаг (макро эдийн засаг, өрсөлдөөн гэх мэт), гэхдээ компани тус бүрд тусгайлсан, тухайлсан эрсдэлүүд ч багтсан байдаг. Тэдгээрт онцгой анхаарал хандуулах ёстой.
Жишээ нь, экспортын компани бол валютын ханшийн эрсдэл нь зүгээр нэг “стандарт эрсдэл” биш — тэр компанийн бизнест шууд нөлөөлөх томоохон хүчин зүйл. Уул уурхайн компанийн хувьд түүхий эдийн дэлхийн үнийн өөрчлөлт мөн ийм статустай.
Алхам 5 — Корпорацийн засаглалыг шалгах (10-15 минут)
Хэн компанийг удирдаж байгааг ойлгох. Удирдлагын баг тогтвортой юу — олон жил нэг хүмүүс байгаа уу, эсвэл байнга солигдож байна уу? ТУЗ-ийн бие даасан гишүүдийн тоо хангалттай юу? Удирдлагын цалин нь компанийн үр ашигтай хамааралтай юу, эсвэл хэт өндөр төлбөр авч байна уу?
Хувьцаа эзэмшлийн бүтцийг үзэх нь маш чухал. Хэн нийт хувьцааны хэр хэмжээтэй эзэмшиж байна? Үүсгэн байгуулагч өөрөө одоо ч их эзэмшилтэй юу — энэ нь сайн дохио (өөрийн бизнес дээр итгэдэг). Эсрэгээр, үүсгэн байгуулагч ихэнх хувийг зарж дууссан бол сэрэмжлэх дохио.
Алхам 6 — Санхүүгийн тайлан тоймтой үзэх (30-45 минут)
Эцэст нь гурван үндсэн санхүүгийн тайланг үзэх. Эхний унших үед та бүх зүйлийг ойлгох албагүй — гол хэдхэн тооныг анхаарах нь хангалттай:
– Орлого: өнгөрсөн жилтэй харьцуулахад өссөн үү, буурсан уу?
– Цэвэр ашиг: эерэг үү, сөрөг үү?
– Ажиллагааны мөнгөн гүйлгээ: эерэг үү?
– Нийт өр: цэвэр хөрөнгөтэй харьцуулахад өндөр үү?
– Нийт хөрөнгө: өсч байна уу, буурч байна уу?
Цаашдын хичээлүүдэд бид гурван тайлан тус бүрийг гүнзгий судлах болно. Одоохондоо ерөнхий тойм үзэх нь хангалттай.
Алхам 7 — Аудиторын дүгнэлт шалгах (5 минут)
Хамгийн сүүлд аудитын дүгнэлтийг үзэх. “Цэвэр санал” эсэх. Хэрэв өөр төрлийн дүгнэлт бол яагаад гэдгийг ойлгох гэж хичээх.
Эхний удаа уншихад ерөнхийдөө 2 цаг орчим хугацаа шаардагдана
Дээрх алхмуудыг анх удаа дагахад ойролцоогоор 2 цаг 30 минут шаардагдана. Энэ нь маш их санагдаж болох ч компанийг гүн ойлгохын төлөө бол маш бага зардал юм. Хэрэв та 5 сая төгрөгийн хувьцаа худалдан авах гэж байгаа бол 2 цаг зарцуулж шинжилгээ хийх нь логик зөв юм.
Удаа дараагийн жилүүдэд нэг ижил компанийн тайланг уншихад 30-45 минут хангалттай — учир нь та өмнөх бизнесийн загвар, удирдлагыг аль хэдийн мэдэж байгаа. Зөвхөн өөрчлөлтүүдэд анхаарал хандуулна.
4. Жилийн тайлангаас юуг хайх вэ — улаан туг ба ногоон туг
Жилийн тайланг уншихдаа зүгээр л мэдээлэл хүлээн авах биш, өөртөө тодорхой асуултад хариу хайж байх ёстой. Сайн хөрөнгө оруулагч жилийн тайлан тус бүрд “ногоон туг” (эерэг шинж тэмдэг) болон “улаан туг” (сэрэмжлүүлэх дохио)-уудыг ажигладаг.
Ногоон тугнууд — компани сайн чанартай гэдгийг харуулах шинж тэмдгүүд
Тогтвортой өсч буй орлого. 5-10 жилийн турш орлогын тогтвортой өсөлт нь бизнесийн жинхэнэ амжилтын шинж тэмдэг. Тогтворгүй өсөлт (нэг жил их өсч, дараа жил буурч) нь сэрэмжлэх дохио.
Эрүүл ашгийн ажиллагаа. Цэвэр ашиг тогтмол эерэг байх. Илүү чухал нь — ашгийн ажиллагааны хувь (profit margin) тогтвортой эсвэл өсч буй байх. Орлого өсч байгаа боловч ашгийн хувь буурсан бол энэ нь өрсөлдөөнд алдаж буйн шинж тэмдэг.
Эерэг ажиллагааны мөнгөн гүйлгээ. Тайлан дээрх “ашиг” нь бухгалтерийн ойлголт. Бодит мөнгөн гүйлгээ үүнтэй хэр зэрэг таарах нь чухал. Хэрэв компани цэвэр ашигтай гэсэн тоон үзүүлэлттэй байгаа боловч ажиллагаагаа явуулахад мөнгөн гүйлгээ нь сөрөг буюу маш бага бол энэ нь “цаасан ашиг” (paper profit) гэдгийг харуулна.
Удирдлагын ил тод байдал. Удирдлагын захидалд бэрхшээл, алдааг шударгаар хүлээн зөвшөөрсөн, тодорхой тоог дурдсан, ирээдүйн төлөвлөгөөг нарийн тодорхойлсон бол энэ нь сайн чанартай удирдлагын шинж.
Үүсгэн байгуулагч их эзэмшилтэй хэвээр. Үүсгэн байгуулагч буюу ТУЗ-ийн ерөнхийлөгч их хэмжээний хувьцаа эзэмшсэн хэвээр байгаа бол тэр өөрийн бизнес дээр итгэдэг гэсэн үг. Тэр зарж дуусаагүй учраас тэдний санхүүгийн ашиг сонирхол хувьцаа эзэмшигчдийнхтэй адил.
Хүчтэй өрсөлдөөний давуу тал. Удирдлагын захидал, бизнесийн тоймд компанийн ялгарах онцлог, өрсөлдөгчдөөс илүү байх шалтгаануудыг тодорхой тайлбарласан байдал.
Зохистой өрийн ачаалал. Өр нь өөрийн хөрөнгийнхөө 50%-аас хэтэрхгүй байх нь ерөнхий зөв түвшин. Маш бага өр (бараг тэг) нь хэт болгоомжтой удирдлагын шинж — компани өсөх боломж ашиглахгүй байж болно. Маш их өр (200%-аас дээш) нь эрсдэл өндрийг харуулна.
Улаан тугнууд — сэрэмжлүүлэх шинж тэмдгүүд
Уйтгартай удирдлагын захидал. Удирдлага зөвхөн ерөнхий үг, “өсөлтийг үргэлжлүүлнэ”, “стратегийн чиглэл” гэх мэт хийсвэр илэрхийлэл хэрэглэж тодорхой тоо, бодит зүйл хэлэхгүй байгаа бол сэрэмжлэх дохио. Сайн удирдлага нь конкрет зүйлийг тодорхой ярьдаг.
Тогтвортой буурч буй ашгийн ажиллагаа. Орлого өсч байгаа боловч ашиг буурч байгаа бол компани өсөхийн тулд хэт их зардал гаргаж байна гэсэн дохио. Энэ нь өрсөлдөөн хүчтэй болсон, эсвэл бизнесийн загвар сулрсаныг харуулна.
Тайлан өөрчлөгдсөн. Хэрэв компани сүүлийн жилийн тайлан гарахдаа өмнөх жилүүдийн тоог “засдаг” бол энэ нь маш ноцтой улаан туг. Бухгалтерийн алдаа эсвэл санаатай чимэглэлийн дохио байж болно.
Аудитор солигдох. Компани сүүлийн 2-3 жилд аудиторын компаниа солисон бол яагаад гэдгийг ойлгох ёстой. Заримдаа энэ нь технологийн шалтгаантай ч ихэнхдээ — өмнөх аудитор нь ямар нэг асуудал илрүүлсэн байж болно.
Үүсгэн байгуулагч хувьцаагаа зарж дуусгасан. Үүсгэн байгуулагч өөрийн эзэмшил хувийн дийлэнхийг зарсан бол энэ нь “тэр өөрийн компанийг сайн биш гэж бодож байгаа” гэдгийг илэрхийлэх боломжтой. Заримдаа татварын асуудал, гэр бүлийн хуваах гэх мэт хүндэтгэн үзэх шалтгаантай байдаг ч ихэнхдээ сэрэмжлэх дохио.
Удирдлагын баг байнга солигдож байгаа. Гүйцэтгэх захирал, санхүүгийн захирал зэрэг өндөр албан тушаалтнууд богино хугацаанд олон удаа солигдож байгаа бол компанид дотоод асуудал бий гэдгийг харуулна.
Холбогдох талуудтай хийсэн их хэмжээний гүйлгээ. Жилийн тайланд “холбогдох талуудтай хийсэн гүйлгээ” гэсэн тэмдэглэл байдаг. Хэрэв компани нь үүсгэн байгуулагчийн өөрийн өөр компанитайгаа их хэмжээний бизнес хийж байгаа бол энэ нь хувьцаа эзэмшигчдийн ашиг сонирхлыг зөрчиж буй боломжтой шинж тэмдэг.
Хэт нарийн төвөгтэй бизнесийн бүтэц. Хэрэв компани олон арван охин компани, эзэмшлийн нарийн ширийн бүтэцтэй бол энэ нь зориуд тооцоог нуух гэсэн оролдлого байж болно. Сайн компани нь ерөнхийдөө тодорхой, ойлгомжтой бүтэцтэй байдаг.
Ажиллагааны мөнгөн гүйлгээ ба ашгийн зөрүү. Цэвэр ашиг өсч байгаа боловч ажиллагааны мөнгөн гүйлгээ дагаж өсөхгүй байгаа бол энэ нь “цаасан ашиг” гэдгийг харуулдаг. Гэрээний дагуу баталгаажсан мөнгө хүлээн авагдаагүй буюу авах боломжгүй байж болно.
5. Тэмдэглэлүүдийн ач холбогдол — гайхамшгийн нуугдсан газар
Жилийн тайлангийн санхүүгийн хэсэгт гурван үндсэн тайлангийн ард олон хуудасны “тэмдэглэл” (Notes to the Financial Statements) гэдэг хэсэг байдаг. Шинэ хүн ихэвчлэн эдгээр тэмдэглэлийг “техник дэлгэрэнгүй” гэж хараад өнгөрөөдөг. Гэхдээ туршлагатай шинжээчид заримдаа жилийн тайлангийн хамгийн чухал мэдээлэл нь яг энд нуугдсан байдаг гэж үздэг.
Юу чухал нь тэмдэглэлд байх вэ?
Бухгалтерийн бодлогын өөрчлөлт. Хэрэв компани өмнөх жилтэй харьцуулахад тооцооллын аргаа өөрчилсөн бол энэ нь тэмдэглэлд бичигдсэн байх ёстой. Жишээ нь элэгдлийн тооцооллын арга, нөөцийн үнэлгээний арга өөрчлөгдөх нь ашгийн ажиллагаанд их нөлөөтэй.
Шүүхийн маргаан ба нөхцөл бүхий өр төлбөр. Компани одоо хүлээж буй шүүхийн хэргүүдийн талаар тэмдэглэлд багтсан байх ёстой. Том хохирол үүсгэж болзошгүй маргаанууд хөрөнгө оруулагчийн анхаарлыг шаардана.
Худалдан авалт ба нэгдэл. Жилийн турш компани шинэ компани худалдан авсан, эсвэл нэгдсэн бол үүний нарийн ширийн тэмдэглэлд бий. Ямар үнээр, ямар нөхцөлд авсан, гудвилл (goodwill) хэр их үүссэн.
Холбогдох талуудтай хийсэн гүйлгээ. Дээр дурдсаны дагуу — холбогдох талуудтай ямар хэмжээний бизнес хийсэн, ямар нөхцөлтэйгээр.
Сегментын мэдээлэл. Олон салбартай том компанийн хувьд орлого нь янз бүрийн бизнесийн хэсэгт хэрхэн хуваагддаг. Жишээ нь холбоо холбоотой компанийн хувьд утасны мэргэжлийн үйлчилгээ, интернет, өгөгдлийн төв гэх мэт салбараас тус тусдаа орлого. Энэ мэдээлэл нь тухайн компанийн жинхэнэ хүчирхэг ба сул талуудыг харуулдаг.
Удирдлагын урамшуулал ба хувьцаатай холбоотой нөхөн төлбөр. Удирдлага хэдэн хувьцаа эзэмшиж буй, ямар нөхцөлд нэмэлт хувьцаа авах эрхтэй (stock options), өмнөх жилд ямар хэмжээний шагнал, бонус авсан.
Үндсэн хөрөнгийн дэлгэрэнгүй задаргаа. Тэнцэлд “Үндсэн хөрөнгө” гэсэн нэгдсэн тоо байдаг ч тэмдэглэлд энэ нь барилга, тоног төхөөрөмж, газар гэх мэт зүйл хэрхэн хуваагдсан байдаг. Энэ нь компанийн эд хөрөнгийн жинхэнэ бүтцийг харуулна.
Тэмдэглэлийг тус бүрийг бүхэлд нь унших шаардлагагүй. Гэхдээ улаан туг гарч ирвэл (дээрх ноцтой шинж тэмдгүүдийн нэг нь) энэ хэсэгт буцаж орж нарийн ширийн ойлгох ёстой.
6. Зөвхөн нэг жил биш — олон жилийн тренд харах
Жилийн тайлангийн судалгааны нэг чухал зарчим нь — нэг жилийг тусад нь үнэлэх биш, харин 5-10 жилийн тренд (хандлага)-ийг харах явдал юм. Учир нь нэг жилийн үр дүн нь олон тохиолдолт хүчин зүйлээс хамаарч өөрчлөгдөж болно — нэг удаагийн алдагдал, валютын ханшийн нэг удаагийн өөрчлөлт, том захиалгын саатал гэх мэт.
Харин 5-10 жилийн тренд нь жинхэнэ бизнесийн чанарыг илчилдэг.
Юу хайж тренд харах вэ?
Орлогын өсөлтийн жигд байдал. Жил тутамд тогтвортой 10-15% өсч буй компани эсвэл огцом эргэх, бууж байгаа компани — аль нь илүү найдвартай вэ? Тогтвортой өсөлт нь зүй ёсны бизнесийн чанарыг харуулдаг.
Ашгийн ажиллагааны өсөлт. Орлого өссөн ч ашгийн ажиллагааны хувь буурсан бол энэ нь сэрэмжлэх дохио. Жинхэнэ хүчтэй компани нь “өсөлтөөс илүү ашиг” авдаг — өсөлт ба ашгийн хувь хоёр зэрэг өсдөг.
Цэвэр өрийн өөрчлөлт. Компанийн нийт өр жил тутамд хэрхэн өөрчлөгдөж байгаа? Орлогоосоо илүү хурдан өсч байгаа бол санхүүгийн дарамт ирээдүйд бэрхшээлд орох магадлалтай.
Өөрийн хөрөнгийн өгөөж (ROE) тогтвортой эсэх. Компанийн өөрийн хөрөнгөнд оруулсан нэг төгрөг хэдэн төгрөгийн ашиг олж буй. Сайн компани 15-20%-ийн ROE-г олон жилийн турш барьдаг. ROE богино хугацаанд гэнэт өсөх нь анзаарууштай — заримдаа энэ нь өрийн нэмэгдэлтэй холбоотой бөгөөд эрсдэлийг харуулдаг.
Ажиллагааны мөнгөн гүйлгээний тренд. Цэвэр ашиг ба ажиллагааны мөнгөн гүйлгээ хооронд тогтвортой хамаарал байх ёстой. Хэрэв сүүлийн жилүүдэд эдгээр хооронд зөрүү томрох хандлагатай байгаа бол энэ нь “цаасан ашиг” нэмэгдэж байгааг илрүүлдэг.
Хэрхэн харьцуулах вэ?
Хамгийн энгийн арга нь — хүснэгтийн программ (Excel, Google Sheets, LibreOffice Calc) ашиглан өөрийн загвар бүтээх. Тэнхлэг (vertical axis) дээр гол үзүүлэлтүүд (орлого, ашиг, өр, өөрийн хөрөнгө гэх мэт), хэвтээ тэнхлэг (horizontal axis) дээр жил.
Жил тутамд жилийн тайлан гарахад тэр загварт шинэ тоонуудыг оруулна. 5 жилийн тоо цуглуулсны дараа та компанийн жинхэнэ хандлагыг харж эхлэх болно — өсч байна уу, тогтвортой юу, доройтож байна уу.
7. Зөвхөн нэг компанийг харахаас илүү — өрсөлдөгчтэй харьцуулах
Олон шинэ хөрөнгө оруулагч нэг компанийн жилийн тайланг нарийн уншсан ч “сайн” эсвэл “муу” гэдэг шийдвэрт хүрч чадахгүй. Шалтгаан нь — тоо нь зөвхөн харьцангуй утгатай. 12% жилийн өсөлт нь “сайн” уу, “муу” юу? Энэ нь юутай харьцуулж буйгаас хамаарна.
Тиймээс жилийн тайлангийн судалгааны хамгийн сүүлийн алхам бол — тус компанийг өрсөлдөгчтэйгөө харьцуулах явдал юм.
Хэн өрсөлдөгч вэ?
Эхлээд тухайн компанийн өрсөлдөгчдийг тогтоох. Энэ нь жилийн тайлангийн “Бизнесийн тойм” хэсэгт ихэвчлэн дурдагддаг. Удирдлагууд өөрсдөө “манай гол өрсөлдөгчид нь X, Y, Z компани” гэж хэлдэг.
Хэрэв компани шууд өрсөлдөгчоо хэлээгүй бол: ижил салбарт ажилладаг, ижил бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг, ижил хэрэглэгч руу зорьдог компаниудыг хайх. Хүнсний бүтээгдэхүүний компанийн хувьд бусад хүнсний компаниуд, банкны хувьд бусад банкууд гэх мэт.
Юу харьцуулах вэ?
Хамгийн чухал харьцуулах гол үзүүлэлтүүд:
– Орлогын өсөлтийн хурд — компани салбараа давж өсч байна уу, эсвэл хоцорч байна уу?
– Ашгийн ажиллагааны хувь — өрсөлдөгчдөөс илүү ашигтай юу?
– ROE — өрсөлдөгчдтэй харьцуулахад өөрийн хөрөнгийг үр дүнтэй ашиглаж байна уу?
– Өрийн харьцаа — өрсөлдөгчдөөс илүү эрсдэлтэй юу, бага юу?
– Зах зээлийн хувь — өрсөлдөгчдтэй харьцуулахад тэлж байна уу, бага болж байна уу?
Хэрэв тухайн компани олон үзүүлэлтээр өрсөлдөгчдөөсөө илүү байгаа бол энэ нь өрсөлдөөний жинхэнэ давуу талтай гэдгийг илэрхийлдэг. Хэрэв доор байгаа бол сэрэмжлэх дохио — яагаад хоцорч байна вэ?
🇲🇳 Монголын нөхцөл байдалд
Монголд жилийн тайлан унших соёл хараахан төлөвшөөгүй. Энэ нь шинэ хөрөнгө оруулагчдад давуу болон сорилт хоёуланг авчирдаг.
Тайлангийн чанар сайжирч байгаа. МХБ-д бүртгэлтэй томоохон ХК-ууд (АПУ, Сүү, Гов, Эрдэнэс Тавантолгой, Тавантолгой, Хаан банк, ХХБ гэх мэт) сүүлийн жилүүдэд олон улсын стандарттай нийцсэн жилийн тайлан гаргаж эхэлсэн. Гэхдээ зарим жижиг ХК-ийн тайлан хараахан хангалттай нарийн биш, эсвэл цаг хугацаандаа гарахгүй байх тохиолдол бий.
Англи болон Монгол хэл дээр. Олон томоохон компани англи болон Монгол хэл дээр хоёр хувилбараар тайлангаа гаргадаг. Англи хэл дээрх хувилбар нь олон улсын хөрөнгө оруулагчдад зориулагдсан учир ихэвчлэн илүү дэлгэрэнгүй, цэгцтэй байдаг. Хэрэв та англи хэл дээр унших боломжтой бол энэ хувилбарыг сонгох нь ашигтай.
МХБ-ийн стандарт хэлбэр. МХБ-ийн журмаар бүх ХК тодорхой стандарт хэлбэртэй тайлан гаргах ёстой. Энэ нь өөр өөр компанийг харьцуулахад хялбар болгодог.
Сорилт — мэргэжилтнүүдийн дутагдал. Монголд тайлан уншиж сурахад туслах мэргэжилтэн, сурах материал хязгаарлагдмал. Олон шинэ хүн тайлан үзээд “юу мэдэх вэ” гэж бодон цаг алддаг. Шийдэл нь — энгийн тайлан уншихаас эхлэн (АПУ-гийн орлого ямар тоо, ашиг хэр их) дадлага хийх. Цаг хугацаа өнгөрөх тусам нарийн ширийн ойлголт нэмэгдэнэ.
Хязгаарлагдмал тайлбар, шинжилгээ. Хөгжсөн зах зээлд олон арван шинжээч нэг компанийн тайланг тойрон шинжилгээ нийтэлдэг. Монголд ийм бие даасан шинжээчдийн тайлан бараг алга. Энэ нь сорилт боловч мөн боломж — өөрөө шинжилгээ хийх чадвартай хүн зах зээлд жинхэнэ давуу талтай.
Уул уурхай ба банкны тайлангууд тусгай. Эдгээр салбарын компанийн тайлан нь үйлдвэрлэлийн ХК-ээс нилээд өөр бүтэцтэй. Уул уурхайн хувьд нөөцийн үнэлгээ, эзэмшсэн лиценз, хайгуулын зардал зэрэг тусгай үзүүлэлтүүд бий. Банкны хувьд хүүгийн орлого, зээлийн чанар, нөөцийн хангамж зэрэг ондоо концепцууд. Шинэ хүн эхэндээ илүү ойлгомжтой үйлдвэрлэлийн ХК-аас эхлэх нь зүйтэй.
Гол нэр томьёо
| Нэр томьёо | Тодорхойлолт |
|---|---|
| Жилийн тайлан (Annual Report) | Нийтэд бүртгэлтэй компани жил тутамд олон нийтэд гаргадаг, бизнес санхүүгийн ерөнхий дүр зургийг тусгасан албан ёсны баримт бичиг. |
| Удирдлагын мэдэгдэл (Letter from Management) | Ерөнхийлөгч ба гүйцэтгэх захирлаас хувьцаа эзэмшигчдэд бичсэн захидал. |
| MD&A (Management Discussion and Analysis) | Бизнесийн тойм — удирдлагын баг өнгөрсөн жилийн үйл ажиллагааг ярианы хэлбэрээр тайлбарласан хэсэг. |
| Эрсдэлийн хүчин зүйлс (Risk Factors) | Компани өөрөө бизнесийг сүйрүүлж болзошгүй эрсдэлүүдийг шударгаар жагсаасан хууль ёсоор шаардсан хэсэг. |
| Корпорацийн засаглал (Corporate Governance) | Компанийг хэн, хэрхэн удирддаг бүтэц, ТУЗ, удирдлагын баг, эзэмшлийн талаарх мэдээлэл. |
| Орлого зарлагын тайлан (P&L) | Жилийн турш олсон орлого, гарсан зардал, цэвэр ашгийг харуулах санхүүгийн тайлан. |
| Тэнцэл (Balance Sheet) | Тодорхой огнооны байдлаар компанийн эзэмшиж буй хөрөнгө, өр төлбөр, өөрийн хөрөнгийг харуулах тайлан. |
| Мөнгөн гүйлгээний тайлан (Cash Flow Statement) | Жилийн турш бэлэн мөнгө хаанаас орж хаашаа гарсан тухай мэдээлэл агуулсан тайлан. |
| Аудитын дүгнэлт (Auditor’s Report) | Бие даасан аудитын компанийн санхүүгийн тайлангийн үнэн зөв байдлын талаарх албан ёсны үнэлгээ. |
| Цэвэр санал (Unqualified Opinion) | Аудитын дүгнэлтийн хамгийн сайн төрөл — тайлан зөв, стандартад нийцсэн гэдгийг батална. |
| Тэмдэглэлүүд (Notes to Financial Statements) | Гурван үндсэн санхүүгийн тайлангийн тоонуудын дэлгэрэнгүй тайлбар, нэмэлт мэдээлэл багтсан хэсэг. |
| Холбогдох талуудын гүйлгээ (Related Party Transactions) | Компани нь үүсгэн байгуулагч, удирдлага, эсвэл тэдний гэр бүлийн өмчлөлд байгаа бусад компанитай хийсэн арилжаа. |
| Сегментын мэдээлэл (Segment Reporting) | Олон бизнесийн чиглэлтэй компанийн орлого, ашгийг тус бүрд нь хуваан тайлагнах. |
| Гудвилл (Goodwill) | Компанийг худалдан авах үед төлсөн үнэ нь түүний бодит хөрөнгийн үнэлгээнээс илүү байсан зөрүү. |
| Бие даасан гишүүн (Independent Director) | Компани, удирдлага, гол хувьцаа эзэмшигчтэй санхүүгийн уялдаагүй ТУЗ-ийн гишүүн. |
Бодит жишээ — “Тэрэлж Холдинг”-ийн жилийн тайланг 3 цагт уншсан нь
Хийсвэр “Тэрэлж Холдинг” гэдэг компанийг авч үзье. 28 настай Дөлгөөн гэдэг шинэ хөрөнгө оруулагч энэ компанид хөрөнгө оруулах нь зөв эсэхийг тогтоохын тулд жилийн тайланг уншихаар шийджээ.
09:00 — Эхэлж хүснэгтэн агуулга үзэх (5 минут). Дөлгөөн mse.mn сайтаас 250 хуудастай PDF татаж эхэлнэ. Эхлээд агуулгын хүснэгтэд орж тайлан 7 үндсэн хэсгээс бүрдсэн гэдгийг харна. Хамгийн их анхаарч уншихаар MD&A (40 хуудас), Эрсдэлийн хүчин зүйлс (15 хуудас), Корпорацийн засаглал (12 хуудас) гэсэн хэсгүүдийг тэмдэглэнэ.
09:05 — Удирдлагын захидал унших (15 минут). 7 хуудастай захидлыг бүхэлд нь уншина. Дөлгөөн анхаарал хандуулсан зүйлс: ерөнхийлөгч “өнгөрсөн жил бидний хувьд хүндрэлтэй жил байсан, гэвч бид сорилтыг даван туулсан” гэж шударга бичсэн нь сайн дохио. Гүйцэтгэх захирал шинэ зах зээлд гарах төлөвлөгөөгөө тодорхой тоогоор бичсэн (“дараа жил Хятадын хойд хэсэгт 12 шинэ салбар”). Дөлгөөн хоёр шинж тэмдгийг ногоон туг гэж тэмдэглэнэ.
09:20 — MD&A гүн уншиж эхлэх (50 минут). Бизнесийн тойм нь тайлангийн “сэтгэл” — Дөлгөөн энд хамгийн их хугацаа зарцуулна. Тэр өөрөөсөө дараах асуултуудад хариу хайна:
– Орлого 18 хувиар өсчээ. Үүний 12 хувь нь үнийн өсөлт, 6 хувь нь шинэ хэрэглэгчдээс. Тогтвортой бизнесийн өсөлт.
– Цэвэр ашиг 22%-аар өссөн — орлогоос илүү хурдтай. Үйл ажиллагааны үр ашиг сайжирч буйг харуулна.
– Шинэ үйлдвэр барьж 50 шинэ ажилтан хөлсөлсөн.
– Хэрэглэгчдийн сэтгэл ханамж 8.5/10 — өрсөлдөгчдөөс өндөр.
Дөлгөөн дөрөв ногоон туг тэмдэглэнэ.
10:10 — Эрсдэлийн хүчин зүйлс уншигдах (20 минут). 15 хуудастай хэсгийг уншина. Стандарт эрсдэлүүд (макро эдийн засаг, өрсөлдөөн) хэвийн харагдана. Гэхдээ нэг тусгай эрсдэл — “Бидний нийт орлогын 35% нь нэг гол үйлчлүүлэгчээс орж байгаа” гэсэн заалт нь Дөлгөөнд анхаарал татна. Энэ нь нэг ширхэг үйлчлүүлэгчийн дарамт өндөр гэдгийг харуулна. Тэр энэ нэг улаан туг тэмдэглэнэ.
10:30 — Корпорацийн засаглал шалгах (15 минут). ТУЗ нь 7 гишүүнтэй, тэдний 4 нь бие даасан гишүүд (тэгш бүтэц, сайн дохио). Үүсгэн байгуулагч одоогоор 35% хувьцаа эзэмшсэн хэвээр (сайн дохио — өөрийн бизнес дээр итгэдэг). Гүйцэтгэх захирал 5 жил тушаалд байгаа (тогтвортой). Хувьцаа эзэмшлийн бүтцэд гадаадын сан 12% эзэмшсэн нь олон улсын мэргэжлийн хяналт байгааг харуулна.
10:45 — Санхүүгийн тайлан тоймтой үзэх (40 минут). Дөлгөөн P&L, тэнцэл, мөнгөн гүйлгээний тайлан тус бүрийг үзнэ. Гол үзүүлэлтүүд:
– Орлого: 850 тэрбум төгрөг (өмнөх жил 720 тэрбум).
– Цэвэр ашиг: 95 тэрбум (өмнөх жил 78 тэрбум) — 12% ашгийн ажиллагаа.
– Ажиллагааны мөнгөн гүйлгээ: 110 тэрбум — цэвэр ашгаас өндөр (сайн дохио).
– Нийт өр: 280 тэрбум, өөрийн хөрөнгө: 520 тэрбум — өрийн харьцаа 0.54 (зохистой түвшин).
– ROE: 18% — хүчтэй үзүүлэлт.
11:25 — Аудитын дүгнэлт (5 минут). KPMG аудиторын компанийн “Цэвэр санал”. Сайн дохио.
11:30 — Эцсийн дүгнэлт. Дөлгөөн өөрийн журналд бичнэ:
“Тэрэлж Холдинг — олон ногоон туг (тогтвортой өсөлт, сайн ашиг, бие даасан ТУЗ, ил тод удирдлага, цэвэр аудитын дүгнэлт). Нэг сэрэмжлэх дохио — нэг үйлчлүүлэгчийн дарамт өндөр. Цаашид энэ компанийн талаар нэмэлт судалгаа хийж, ялангуяа тэр гол үйлчлүүлэгчтэй холбоотой эрсдэлийг гүн судлах ёстой.”
Нийт хугацаа: 2 цаг 30 минут. Үр дүн нь — Дөлгөөн одоо энэ компанийн талаар олонхоос илүү ойлголттой болсон. Тэр сэтгэл хөдлөл биш баримтад тулгуурлан шийдвэр гаргах боломжтой болсон.
Зайлсхийх алдаанууд
1. Зөвхөн санхүүгийн тоо харах. Олон шинэ хүн жилийн тайлан үзээд шууд орлого, ашгийн тоонд орж, бусад хэсгүүдийг алгасдаг. Энэ нь хагас зураг харж байгаа хэрэг. Удирдлагын чанар, бизнесийн загвар, эрсдэл — эдгээр зүйлс нь тоонд илрэхгүй боловч урт хугацааны амжилтыг тодорхойлдог.
2. Эрсдэлийн хэсгийг “стандарт” гэж бодон алгасах. Эрсдэлийн хэсэг ихэвчлэн адил харагдах боловч компани тус бүрд тусгайлсан, тухайлсан эрсдэлүүд бий. Тэдгээрийг олж унших нь чухал — учир нь компани өөрөө “энэ эрсдэлүүд миний бизнесийг сүйрүүлж болзошгүй” гэж хэлж байгаа.
3. Удирдлагын захидлыг “сурталчилгаа” гэж үзэх. Удирдлагын захидал нь зөвхөн сайхан үг биш — удирдлагын зан төлөв, ил тод байдлын чухал шинж тэмдэг. Сайн удирдлага нь шударгаар алдаа, бэрхшээлээ хүлээн зөвшөөрдөг. Хэрэв тайланд зөвхөн амжилт сурталчлагдаж байгаа бол энэ нь сэрэмжлэх дохио.
4. Тэмдэглэлүүдийг хайхгүй өнгөрөх. Тэмдэглэлд (notes) ихэвчлэн хамгийн чухал мэдээлэл нуугдсан байдаг — холбогдох талуудын гүйлгээ, шүүхийн маргаан, бухгалтерийн бодлогын өөрчлөлт зэрэг. Эдгээр зүйл нь үндсэн тоонд харагдахгүй боловч компанийн жинхэнэ дүр зургийг харуулдаг.
5. Зөвхөн нэг жилийн тайлан унших. Нэг жилийн үр дүн нь олон тохиолдолт хүчин зүйлээс хамаардаг. Жинхэнэ хандлагыг ойлгохын тулд 3-5 жилийн тайлан үзэх ёстой. Жил тутамд “тэр л үзүүлэлт хэрхэн өөрчлөгдөж байна” гэдгийг харах нь нэг жилд “энэ үзүүлэлт хэр сайн” гэж дүгнэхээс хавьгүй илүү.
6. Өрсөлдөгчтэй харьцуулахгүй байх. 15%-ийн ROE нь сайн юм уу, муу юм уу? Шууд хэлэх боломжгүй — салбараас хамаарна. Тиймээс өрсөлдөгчдийг үргэлж харьцуулах. Жишээ нь хэрэв АПУ-ийн ROE 18%, харин Сүү-гийн ROE 14% бол АПУ илүү үр ашигтай ажиллаж байна гэсэн утга гарна.
7. Аудитын дүгнэлтийг үл анхаарах. Олон хүн аудитын дүгнэлтийг “ердийн юм” гэж бодон уншихгүй. Гэхдээ “Цэвэр санал” биш дүгнэлт нь маш ноцтой шинж тэмдэг. Хэрэв “Зарим тайлбартай санал” эсвэл “Сөрөг санал” байгаа бол яагаад гэдгийг бүрэн ойлгохгүй бол тэр компанид хөрөнгө оруулахгүй байх нь зөв.
8. Тайлан гарсан даруйд яаран шийдвэр гаргах. Жилийн тайлан гарахад шууд “одоо худалдан авах эсвэл зарах хэрэгтэй” гэж бодох нь бас алдаа. Тайланг гүн ойлгож, бусад өрсөлдөгчтэй харьцуулж, өөрийн стратегитай тулгаж байж шийдвэр гаргах ёстой. Хурдан шийдвэр нь сэтгэл хөдлөлийн шийдвэр.
9. Зөвхөн “ерөнхий ойлголт” болж зогсох. “Энэ компанийн талаар уншсан, сайн юм байна” гэдэг ерөнхий мэдрэмж нь хангалтгүй. Тодорхой тоо, баримт, харьцуулсан үзүүлэлт байх ёстой. Жилийн тайлангаас 5-10 шилдэг үзүүлэлтийг тэмдэглэн авбал илүү найдвартай.
10. Үзэгчдийн дунд бичсэнийг шууд хүлээн зөвшөөрөх. Жилийн тайлан нь хууль ёсоор шударга байх ёстой ч компанийн PR баг бичсэн материал учир бага зэрэг өрөөсгөл байх боломжтой. Удирдлагын захидал нь ялангуяа тийм. Бид тэдний хэлсэн зүйлийг бодит тоонд тулгаж шалгах хэрэгтэй — тоо нь үг хэлж чадахгүй.
Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд
Benjamin Graham: “The Intelligent Investor”, ялангуяа 11-15 бүлэг — санхүүгийн тайлан унших ба үнэлгээний онолын тухай. Хөрөнгө оруулалтын ертөнцийн сонгодог гарын авлага.
Howard Schilit: “Financial Shenanigans”. Жилийн тайланд нуугдсан санхүүгийн фокусуудыг таних практик ном. Бухгалтерийн залилан хэрхэн илрүүлэхийг гүн судалсан.
Pat Dorsey: “The Five Rules for Successful Stock Investing”. Морнингстарын хуучин шинжээч өөрийн арга барилаа хуваалцсан — жилийн тайлан унших практик заавартай.
Aswath Damodaran: “The Little Book of Valuation”. NYU Stern-ийн профессорын дунд хэмжээний ном — компанийн үнэлгээний практик гарын авлага.
Морнингстар (Morningstar): Олон улсын хөрөнгө оруулалтын судалгааны нэр хүндтэй компани. Тэдний боловсролын материал бараг бүгд үнэгүй. morningstar.com
Investopedia — Annual Report: Жилийн тайлангийн талаарх англи хэл дээрх цогц гарын авлага. investopedia.com
Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ): Бүртгэлтэй бүх компанийн жилийн тайлан. mse.mn
Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ): Үнэт цаасны зах зээлийн журам, тайлан гаргах журам. frc.mn
Олон улсын санхүүгийн тайлагналын стандарт (IFRS): Дэлхий нийтийн стандарт, Монголд ч хэрэглэгддэг. ifrs.org
Дараагийн хичээл: 4. Орлого, зардал, ашгийн тайлан (P&L) — гурван үндсэн санхүүгийн тайлангийн эхнийх болох P&L-ийг алхам алхмаар тайлбарлан, компанийн жилийн орлого зардлыг хэрхэн уншихыг сурна.
