Бид өмнөх хэсгүүдэд банк гэж юу болох, систем хэрхэн ажилладаг, гол тоглогчид хэн болохыг судалсан.

Харин өнөөдөр бид Монголын банкны салбарт сүүлийн 30 жилд гараагүй том “ХУВЬСГАЛ”-ын тухай ярилцана. Энэ бол 2021 онд эхэлсэн Банкны реформ буюу “Бүгд Нээлттэй Хувьцаат Компани (Public JSC)” болох үйл явц юм.

Өмнө нь банк гэдэг нь хэдхэн гэр бүлийн, хаалттай хананы цаана байдаг “Нууцлаг цайз” байв. Харин одоо тэр цайзын хаалга нээгдэж, та бид тэр цайзын эзэн (хувьцаа эзэмшигч) болох боломж нээгдсэн.

Энэ шилжилт яагаад хийгдэх болов? Хуульд яг юу гэж заасан бэ? Энэ нь таны хадгаламж, зээл, ирээдүйд хэрхэн нөлөөлөх вэ? Энэ бүхнийг энгийн үгээр, дэлгэрэнгүй задлан шинжилье.

Хэсэг 4: Шинэ чиг хандлага – Нээлттэй банкны эрин үе

1. Өмнөх нөхцөл байдал: “Хаалттай хаалга”-ны цаана

2021 оноос өмнө Монголын банкууд (Төрийн банкнаас бусад нь) бүгд ХХК (Хязгаарлагдмал Хариуцлагатай Компани) хэлбэртэй байсан. Энэ нь юу гэсэн үг вэ?

• Эзэмшил: Банкийг ганц хүн, эсвэл ганц гэр бүл, эсвэл цөөн хэдэн найзууд эзэмшдэг байв.

• Эрсдэл (Төвлөрөл): “Нэг хүний засаглал” ноёрхож байв. Банкны эзэн өөрийнхөө өөр компанид (барилга, уул уурхай) давуу эрхээр зээл олгох эрсдэлтэй байсан. Үүнийг мэргэжлийн хэллэгээр “Хамаарал бүхий этгээдийн зээл” (Related Party Lending) гэдэг.

• Ил тод байдал: ХХК учраас санхүүгийн тайлангаа олон нийтэд нарийн тайлагнах үүрэг харьцангуй сул байв.

Монголын эдийн засаг томрохын хэрээр банкууд нь “Хувийн компани” шиг байх нь эрсдэлтэй болсон. Хэрэв эзэн нь буруу шийдвэр гаргавал нийт хадгаламж эзэмшигчид хохирох аюултай байсан тул Төрөөс “Реформ” (Шинэчлэл) хийхээр шийдсэн юм.

2. 2021 оны Банкны тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлт: Тоглоомын дүрэм өөрчлөгдсөн нь

2021 оны 1-р сарын 29. Энэ өдөр УИХ-аас “Банкны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хууль”-ийг баталсан. Энэ бол Монголын хөрөнгийн зах зээл болон банкны салбарын түүхэн дэх хамгийн том үйл явдал байв.

Энэ хууль үндсэн ХОЁР ТОМ ШААРДЛАГА-ыг банкуудад тавьсан.

Шаардлага 1: “Бүгд нээлттэй бол” (IPO хийх)

Системийн нөлөө бүхий банкууд (D-SIBs) заавал Нээлттэй Хувьцаат Компани (Open Joint Stock Company) болох ёстой гэж хуульчилсан.

• Утга нь: ХААН, Голомт, Худалдаа Хөгжил, Төрийн Банк, ХасБанк зэрэг топууд хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг Монголын Хөрөнгийн Бирж (MSE) дээр иргэдэд зарах ёстой.

• Хугацаа: 2022 оны 6-р сарын 30-ны дотор багтаан статусаа өөрчлөх үүрэг өгсөн.

Шаардлага 2: “20%-ийн хязгаар” (Эзэмшлийн төвлөрлийг задлах)

Энэ бол хуулийн хамгийн “хатуу” бөгөөд чухал заалт юм. Нэг хувьцаа эзэмшигч (болон түүний хамаарал бүхий хүмүүс) дангаараа банкны нийт хувьцааны 20%-иас ихийг эзэмшиж болохгүй.

• Өмнө нь: Нэг хүн банкны 100% эсвэл 90%-ийг эзэмшдэг байв.

• Одоо: Тэр хүн хувьцаагаа зарж, хуваалцаж, хамгийн ихдээ 20%-ийг л авч үлдэх ёстой.

• Зорилго: Банк нэг хүнээс хараат бус болж, олон мянган жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн хяналтад орох.

3. Яагаад энэ реформ хэрэгтэй байсан бэ? (Why?)

Зүгээр байсан банкуудыг яагаад ингэж “шахах” болов? Үүний цаана эдийн засгийн 3 том шалтгаан бий.

А. Баялгийн хуваарилалт (Wealth Distribution)

Банкууд бол Монголын хамгийн ашигтай бизнесүүд. Жилдээ хэдэн зуун тэрбумын ашиг хийдэг. Өмнө нь энэ ашгийг ганц, хоёрхон эзэн л хүртдэг байв. Реформ хийснээр иргэн Дорж, малчин Бат нар банкны хувьцааг авч, тэр ашгаас (Ногдол ашиг хэлбэрээр) хүртэх боломжтой болсон. Энэ нь баялгийг цөөнхөөс олонх руу шилжүүлэх бодлого юм.

Б. Ил тод байдал ба Сайн засаглал

Нээлттэй ХК болно гэдэг нь шилэн хоргонд орно гэсэн үг.

• Санхүүгийн тайлангаа улирал бүр олон нийтэд зарлана.

• Төлөөлөн Удирдах Зөвлөл (ТУЗ)-д нь Хараат бус гишүүд орж ирнэ. Эдгээр гишүүд нь том эзний талд биш, жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг хамгаалж “Шүгэл үлээх” үүрэгтэй.

• Энэ нь банкийг илүү эрүүл, найдвартай болгодог.

В. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил

2021 оноос өмнө Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр олигтой хувьцаа байдаггүй байв. Харин Топ-5 банк орж ирснээр биржийн үнэлгээ хэд дахин өсөж, гадаадын хөрөнгө оруулагчид Монголыг сонирхож эхэлсэн.

4. Их Нүүдэл: Банкуудын IPO (Initial Public Offering)

IPO гэдэг нь Initial Public Offering буюу “Анх удаа олон нийтэд хувьцаагаа санал болгох” гэсэн үг. Энгийнээр бол банк өөрийнхөө нэг хэсгийг зах дээр зарж байна гэсэн үг.

2022-2023 онд Монголын түүхэн дэх “IPO-ийн жилүүд” болж өнгөрсөн. Системийн нөлөө бүхий 5 банк бүгд амжилттайгаар Хөрөнгийн бирж дээр гарлаа.

Кейс 1: Төрийн Банк – Анхдагч

2022 оны намрын эхэн сард Төрийн банк хамгийн түрүүнд салхийг хагалж IPO хийсэн. Тэд хувьцааныхаа 5%-ийг олон нийтэд санал болгож, амжилттай хөрөнгө босгосон. Энэ нь бусад банкуудад “Боломжтой юм байна” гэсэн итгэлийг өгсөн.

Кейс 2: Голомт Банк – Инноватор

Тэд “Нээлттэй Голомт” нэрийн дор томоохон кампанит ажил өрнүүлж, мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчид болон харилцагчдаасаа өндөр дүнтэй хөрөнгө татаж чадсан.

Кейс 3: ХААН Банк – Аварга загас

Монголын хамгийн том банк IPO хийх үед хөрөнгийн зах зээл дээр “мөнгө сорогч” ажиллах шиг л болсон. Маш олон иргэд, байгууллагууд ХААН банкны хувьцааг авахын тулд оочерлосон. Энэ бол Монголын түүхэн дэх хамгийн том IPO байв.

Кейс 4: ХасБанк ба Худалдаа Хөгжлийн Банк

Тэд ч мөн хуулийн хугацаандаа багтаж, амжилттайгаар нээлттэй компаниуд болсон.

Үр дүн: Өнөөдөр та гар утсаа нээгээд үнэт цаасны аппликейшнаар дамжуулан Монголын эдийн засгийн 90%-ийг бүрдүүлдэг эдгээр 5 банкны аль дуртайгийнхаа эзэн болох боломжтой болсон.

5. 20%-ийн хязгаар: Дуусаагүй ажил

Хэдийгээр банкууд IPO хийж, 5-10%-иа олон нийтэд зарсан ч, цаана нь үлдсэн 90%-ийг хуучин эзэд нь эзэмшсэн хэвээр байна.

Хуулийн дагуу 2023 оны 12-р сарын 31 гэхэд нэг эзэн 20%-иас илүүг эзэмшиж болохгүй гэсэн заалт байсан. Гэвч энэ нь бодит амьдрал дээр маш хэцүү даалгавар болж хувирсан.

Яагаад хэцүү байна вэ?

1. Хэт том дүн: Том банкны 80%-ийн хувьцаа гэдэг нь их наяд төгрөгөөр яригдана. Монголын зах зээл дээр үүнийг худалдаж авах бэлэн мөнгөтэй хүн байхгүй.

2. Гадаадын хөрөнгө оруулагч хэрэгтэй: Үүнийг шийдэх црын ганц зам нь гадны том сангууд, банкуудад зарах. Гэвч дэлхийн эдийн засаг, геополитикийн байдлаас болоод гадныхан орж ирэхдээ болгоомжтой байна.

Тиймээс Төв банк энэ хугацааг сунгах эсвэл шат дараатай арга хэмжээ авахаар ажиллаж байна. Энэ бол реформын “Хоёрдугаар үе шат” бөгөөд одоо ч үргэлжилж буй процесс юм.

6. Иргэн танд энэ хувьсгал ямар ашигтай вэ?

Та заавал хувьцаа авах албагүй. Гэхдээ энэ өөрчлөлт танд шууд болон шууд бусаар нөлөөлнө.

А. Хөрөнгө оруулалтын шинэ боломж

Өмнө нь та мөнгөө зөвхөн хадгаламжид хийдэг байсан (Жилийн 12% хүү). Одоо та банкны хувьцаа авч болно.

• Ногдол ашиг (Dividend): Банк ашигтай ажиллавал жил бүр танд ашгаасаа хуваарилна. (Зарим банкны ногдол ашгийн өгөөж хадгаламжийн хүүнээс өндөр байх тохиолдол бий).

• Ханшийн өсөлт (Capital Gain): Банк томрох тусам хувьцааны үнэ өсөж, таны хөрөнгө арвижна.

• Анхаар: Хувьцаа бол хадгаламж биш. Ханш унаж ч болно. Эрсдэлтэй.

Б. Зээлийн хүү буурах хүлээлт

Банкууд нээлттэй болж, хөрөнгийн биржээс хямд эх үүсвэр татсанаар, урт хугацаандаа зээлийн хүү буурах нөхцөл бүрдэнэ. Мөн засаглал сайжирч, “танил тал”-ын зээл багассанаар зээл жинхэнэ бизнес эрхлэгчдэд илүү шударгаар очих ёстой.

В. Банкны найдвартай байдал

Нээлттэй компани болох нь банкны хяналтыг сайжруулдаг. Олон мянган нүд (хувьцаа эзэмшигчид) хянаж байгаа учраас банкны захирлууд дураараа дургиж, банкийг дампууруулах эрсдэл эрс багасдаг. Энэ нь таны хадгаламж илүү аюулгүй боллоо гэсэн үг.

Дүгнэлт: Шилэн банкны эрин үе

2021 оны Банкны реформ бол Монголын санхүүгийн салбарыг “Насанд хүргэсэн” үйл явдал байв. Бид гэр бүлийн засаглалтай жижиг банкуудаас олон нийтийн эзэмшилтэй, олон улсын жишигт нийцсэн Корпораци руу шилжиж байна.

Энэ шилжилт нэг өдөр дуусчихгүй. 20%-ийн хязгаарлалтыг хэрэгжүүлэх, жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрхийг хамгаалах гээд хийх ажил их бий. Гэхдээ нэг зүйл тодорхой: Банкны хаалга одоо нээлттэй болсон.

Та одоо зүгээр нэг харилцагч биш, тухайн банкны ЭЗЭН нь болох боломжтой.

Таны дараагийн алхам: Та аль нэг банкны хувьцааг эзэмшдэг үү? Хэрэв үгүй бол Монголын Хөрөнгийн Биржийн мэдээг сонирхож, банкуудын санхүүгийн тайланг (одоо нээлттэй болсон шүү дээ) уншиж үзэхийг зөвлөж байна. Магадгүй таны ирээдүйн хамгийн сайн хөрөнгө оруулалт тэнд байж мэднэ.

Түгээмэл асуулт, хариулт (FAQ)

1. Би банкны хувьцаа авбал хадгаламж шиг баталгаатай юу? Хариулт: Үгүй. Хадгаламж эрсдэлгүй (даатгалтай). Хувьцаа эрсдэлтэй. Хувьцааны үнэ өсөж бас унаж болно. Гэхдээ урт хугацаанд (5-10 жил) хувьцааны өгөөж хадгаламжаас өндөр байх магадлалтай.

2. 20% хүрэхгүй бол банкны тусгай зөвшөөрлийг цуцлах уу? Хариулт: Хуульд хатуу заасан ч, бодит байдал дээр системийг нураахгүйн тулд шууд цуцлахгүй байх магадлалтай. Төв банк торгууль тавих, эрхийг нь хязгаарлах зэрэг арга хэмжээ авч, аажмаар 20% руу буулгах шахалт үзүүлэх байх.

3. Аль банкны хувьцааг авах вэ? Хариулт: Санхүүгийн зөвлөхийн хувьд би шууд “Үүнийг ав” гэж хэлж болохгүй. Та тухайн банкны: 1. Ногдол ашиг тараах бодлого, 2. Ашигт ажиллагаа (P/E харьцаа), 3. Ирээдүйн стратеги зэргийг судалж байж шийдэх хэрэгтэй.