1. Мөнгө гэж юу вэ? (Итгэлцлийн хэлбэр)
Мөнгө гэдэг нь бидний өдөр тутмын амьдралын салшгүй хэсэг мэт боловч, түүний мөн чанар, үүсэл гарлын утга учрыг бид тэр бүр гүн гүнзгий эргэцүүлж боддоггүй. Ихэнх хүмүүс мөнгийг зөвхөн түрийвчинд байх цаасан дэвсгэрт, эсвэл банкны дансан дахь тоо гэж хардаг.
Гэвч эдийн засгийн шинжлэх ухаан болон түүхэн хөгжлийн үүднээс авч үзвэл мөнгө бол хүн төрөлхтний хамтын ажиллагааг хялбарчилж, нийгмийн харилцааг зохицуулдаг хамгийн аугаа зохион байгуулалтын хэрэгсэл буюу “ИТГЭЛЦЭЛ” юм.
2. Мөнгөгүй нийгэм: Бартерын системийн сул тал
Мөнгөний мөн чанарыг ойлгохын тулд бид нэн түрүүнд мөнгөгүй байсан үеийн нийгмийг төсөөлөх хэрэгтэй. Хүн төрөлхтөн эрт дээр үед хэрэгцээт зүйлсээ олж авахын тулд “Бартер” буюу барааг бараагаар солих аргыг хэрэглэдэг байв.
Жишээ: Танд илүүдэл хонины мах байгаа бөгөөд танд гутал хэрэгтэй болсон гэж бодъё. Та гуталчинтай уулзаж, махаа гутлаар солих санал тавина. Гэтэл гуталчинд мах хэрэггүй, харин дээл хэрэгтэй байж мэднэ.
Энэ тохиолдолд худалдаа хийгдэх боломжгүй болж, та хүссэн гутлаа авч чадахгүйд хүрнэ. Үүнийг эдийн засагт “Хэрэгцээний давхцал” (Coincidence of Wants) гэдэг бөгөөд энэ нь эдийн засгийн харилцааг маш их удаашруулдаг байв. Чухам энэ бэрхшээлийг шийдэхийн тулд хүн төрөлхтөн дундын зуучлагч хэрэгсэл буюу “мөнгө”-ийг бүтээсэн түүхтэй.
3. Мөнгөний гүйцэтгэх үндсэн гурван үүрэг
Орчин үеийн эдийн засагт аливаа зүйл дараах гурван чухал үүргийг гүйцэтгэж байж сая “Мөнгө” хэмээх статусаа бүрэн олж авдаг.
А. Солилцооны хэрэгсэл (Medium of Exchange)
Энэ нь дээр дурдсан бартерын системийг халж, аливаа худалдаа наймааг саадгүй явуулдаг гол тосолгоо болдог.
-
Жишээ: Өнөөдөр та дэлгүүрт ороод талх авахын тулд заавал өөрийн хийсэн зүйлээ худалдагчид санал болгох шаардлагагүй, зөвхөн мөнгө төлөхөд л хангалттай. Худалдагч ч тэр мөнгийг дуртайяа авна, учир нь тэр мөнгөөрөө өөрт хэрэгтэй өөр зүйлийг худалдан авч чадна гэдэгтээ итгэлтэй байдаг.
Б. Өртгийн хэмжүүр (Unit of Account)
Бид дэлхий ертөнц дээрх олон сая төрлийн бараа бүтээгдэхүүний үнэ цэнийг хэрхэн хооронд нь харьцуулах вэ? Нэг литр сүү, нэг ширхэг автомашин хоёрын үнэ цэнийн ялгааг бид хэмжих нэгдсэн нэгжтэй байж л тодорхойлж чадна.
-
Жишээ: Монгол Улсад энэ нэгж нь “Төгрөг” юм. Бүх барааны үнийг төгрөгөөр илэрхийлснээр бид аль нь үнэтэй, аль нь хямд болохыг төвөггүй ойлгож, төсөв тооцоогоо гаргах боломжтой болдог.
В. Баялаг хадгалах хэрэгсэл (Store of Value)
Та өнөөдөр хөдөлмөрлөж олсон орлогоо заавал өнөөдөртөө үрж дуусгах албагүй. Та мөнгөө хадгалснаар өөрийн хөдөлмөрийн үр шимийг ирээдүй рүү шилжүүлж байгаа хэрэг юм.
-
Анхааруулга: Мөнгө нь цаг хугацааны явцад үнэ цэнээ алдах эрсдэлтэй байдаг бөгөөд үүнийг бид Инфляц гэж нэрлэдэг. Тиймээс мөнгийг зүгээр нэг цаас гэж харахаас илүүтэй, түүний үнэ цэнийг хэрхэн хадгалж үлдэх вэ гэдэг нь санхүүгийн боловсролын дараагийн шатны чухал ойлголт болдог.
4. Фиат Мөнгө ба Төгрөг
Монгол Улсын хувьд бидний хэрэглэдэг үндэсний мөнгөн тэмдэгт болох “Төгрөг” нь төрийн хуулиар баталгаажсан төлбөрийн хэрэгсэл юм. Үүнийг эдийн засагт “Фиат мөнгө” (Fiat Money) гэж нэрлэдэг.
-
Онцлог: Цаасан мөнгө өөрөө алт эсвэл үнэт металлаар бүрэн баталгаажаагүй (Алтны стандартаас татгалзсан).
-
Баталгаа: Тухайн улсын эдийн засгийн чадамж, Төв банкны бодлого болон иргэдийн итгэл дээр тогтдог.
-
Ханш: Төгрөгийн үнэ цэнэ нь Монголбанкны хэрэгжүүлж буй мөнгөний бодлого, улс орны экспорт, импортын тэнцвэр болон гадаад валютын нөөцөөс шууд хамаардаг.
5. Дүгнэлт
Эцэст нь дүгнэхэд, мөнгө бол зорилго биш, харин зорилгодоо хүрэх хэрэгсэл юм. Тэр нь бидэнд:
-
Сонголт хийх эрх чөлөөг олгодог.
-
Ирээдүйгээ төлөвлөх боломжийг бүрдүүлдэг.
-
Гэнэтийн эрсдэлээс хамгаалах бамбай болдог.
Мөнгөний мөн чанарыг зөв таньж мэдсэн хүн л түүнийг удирдаж, өөрийн амьдралын сайн сайхны төлөө ажиллуулж чаддаг билээ.
Түлхүүр үгсийн тайлбар (Glossary)
-
Бартер (Barter): Мөнгө ашиглахгүйгээр барааг бараагаар шууд солилцох худалдааны хэлбэр.
-
Хэрэгцээний давхцал (Double Coincidence of Wants): Худалдаа хийгч хоёр талын хэрэгцээ яг таг нийцэх нөхцөл. Бартерын үед энэ нь маш ховор тохиолддог.
-
Фиат мөнгө (Fiat Money): Засгийн газрын шийдвэрээр хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл гэж батлагдсан, үнэт металлаар баталгаажаагүй мөнгө.
-
Инфляц (Inflation): Цаг хугацааны явцад мөнгөний худалдан авах чадвар буурах үзэгдэл.
