Хөрөнгийн зах зээл дээр үүнтэй яг ижил зүйл болдог. Хөрөнгийн бирж дээр олон зуун, мянган компани бүртгэлтэй байдаг бөгөөд хэн нэгэн танаас “Өнөөдөр зах зээл ямар байна вэ?” гэж асуухад компани бүрийн хувьцааны ханшийг нэгбүрчлэн шалгах боломжгүй юм.

7.1 – Индекс гэж юу вэ? (The Index)

Ийм учраас зах зээлийн ерөнхий төлөв байдлыг төлөөлж чадах цөөн тооны, хамгийн чухал, том компаниудыг сонгон багцалж, нэгтгэн тооцдог. Энэхүү багцалсан, зах зээлийн мэдрэмжийг илэрхийлэгч хэмжүүрийг “Хөрөнгийн зах зээлийн индекс” (Stock Market Index) гэж нэрлэдэг.

“Монголын хөрөнгийн зах зээлийн хувьд үүнтэй ижил үүрэг гүйцэтгэдэг индекс бол MSE Top 20 бөгөөд Монголын Хөрөнгийн Бирж дээрх хамгийн идэвхтэй 20 компанийг төлөөлдөг”.

Индексийн хөдөлгөөн нь зах зээлд оролцогчдын хүлээлт, сэтгэл зүйг шууд илтгэнэ. Хэрэв индекс өсөж байвал хөрөнгө оруулагчид эдийн засаг, бизнесийн ирээдүйд өөдрөг (Bullish) хандаж байна гэсэн үг. Харин индекс унаж байвал гутранги (Bearish) хүлээлттэй байна гэж үздэг.

7.2 – Индексийн практик хэрэглээ (Practical uses of the Index)

Индексийг зөвхөн “өнөөдөр зах зээл улаан байна уу, ногоон байна уу” гэдгийг харах мэдээллийн зориулалтаар ашиглахаас гадна дараах 4 үндсэн зорилгоор ашигладаг:

1. Мэдээлэл (Information): Зах зээлийн ерөнхий чиг хандлага, эрүүл мэндийг хэмжих “халууны шил” болдог.

2. Жишиг үзүүлэлт (Benchmarking): Хөрөнгө оруулалтын сангууд эсвэл хувь хүмүүс өөрийн багцын өгөөжийг индекстэй харьцуулж, хэр сайн ажиллаж байгаагаа дүгнэдэг. Жишээлбэл, таны багц 10% өссөн байтал, зах зээлийн индекс тухайн хугацаанд 15% өссөн бол таны хөрөнгө оруулалтын шийдвэр зах зээлээс сул байжээ гэж дүгнэнэ.

3. Арилжаа (Trading): Хүмүүс индекс дээр суурилсан үүсмэл хэрэгслүүдээр (Futures & Options) арилжаа хийх боломжтой. Индексийн арилжаа нь маш түгээмэл бөгөөд хөрвөх чадвар хамгийн өндөртэй байдаг.

4. Эрсдэлээс хамгаалах (Hedging): Хөрөнгө оруулагчид өөрийн багцыг зах зээлийн гэнэтийн уналтаас (Systematic risk) хамгаалахын тулд индексийг ашиглан эрсдэлээ хаах (short хийх) боломжтой.

7.3 – Индексийг хэрхэн тооцдог вэ? (Index construction methodology)

Индексийг тооцоолох хэд хэдэн арга байдаг ч өдгөө дэлхий дахинд хамгийн өргөн ашиглагддаг арга бол Чөлөөт эргэлтийн зах зээлийн үнэлгээний арга (Free-float Market Capitalization method) юм.

• Үүнийг тооцохын тулд эхлээд компанийн нийт үнэлгээг тооцно:

{Market Cap} = {Total Shares} * {Current Price}

• Үүний дараа нийт хувьцаанаас зөвхөн олон нийтэд чөлөөтэй арилжаалагдаж буй (үүсгэн байгуулагчид болон засгийн газрын эзэмшилд түгжигдээгүй) хувьцааны хувийг буюу Free-float хэмжээг ялгаж авдаг.

• Энэхүү чөлөөт эргэлт өндөртэй, зах зээлийн үнэлгээгээрээ том компаниуд нь индекс дотор илүү их “жин” (weight) дарж, индексийн хөдөлгөөнд илүү хүчтэй нөлөөлдөг.

7.4 – Салбарын индексүүд (Sector-specific indices)

Ерөнхий зах зээлийн индексээс гадна зөвхөн тодорхой нэг салбарын төлөв байдлыг харуулсан индексүүд байдаг.