Өмнөх хэсэгт бид компани яагаад олон нийтийн (Public) болох шийдвэр гаргадаг, мөн Ангел хөрөнгө оруулагчид болон Венчур капиталистууд хэрхэн хөрөнгөө өсгөдөг талаар ярилцсан. Тэгвэл компани яг яаж IPO хийдэг вэ? Энэ бол зүгээр нэг өглөө босоод шийдчихдэг асуудал биш, харин Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ)-ны хяналт дор явагддаг нарийн төвөгтэй үйл явц юм.
Монголын нөхцөлд энэ үйл явц хэрхэн явагддагийг алхам алхмаар нь задалж үзье.
1. Андеррайтер (The Underwriter)
Компани IPO хийхээр шийдсэн даруйдаа хамгийн түрүүнд хийдэг алхам бол Андеррайтер хөлслөх явдал юм. Андеррайтер нь ихэвчлэн тусгай зөвшөөрөл бүхий томоохон үнэт цаасны компаниуд (брокер) байдаг. Тэд бол IPO-ийн үйл явцыг эхнээс нь дуустал удирдан зохион байгуулах “архитектор” юм.
Андеррайтерийн үндсэн үүрэг:
-
Магадлан шинжилгээ (Due Diligence): Компанийн санхүү, хууль эрх зүй, бизнесийн үйл ажиллагаа нь үнэн зөв эсэхийг нягтлан шалгах. Энэ нь хөрөнгө оруулагчдыг эрсдэлээс хамгаалах хамгийн чухал шүүлтүүр юм.
-
Бичиг баримт бүрдүүлэлт: СЗХ-нд өгөх бүх албан ёсны бичиг баримт, тэр дундаа “Үнэт цаасны танилцуулга”-ыг бэлтгэх.
-
Үнэ тогтоох ба Маркетинг: Хувьцааг ямар үнээр санал болгохыг тооцоолох болон хөрөнгө оруулагчдад сурталчлах ажлыг хариуцна.
2. Үнэт цаасны танилцуулга (The Prospectus)
Андеррайтер магадлан шинжилгээгээ хийж дууссаны дараа “Үнэт цаасны танилцуулга”-ыг бэлтгэдэг. Энэ бол хөрөнгө оруулагчдын заавал унших ёстой хамгийн чухал баримт бичиг юм.
Энэхүү танилцуулгад дараах мэдээллүүд заавал багтсан байх ёстой:
-
Компанийн бизнес загвар, ирээдүйн төлөвлөгөө.
-
Удирдах зөвлөл болон захирлуудын мэдээлэл.
-
Санхүүгийн тайлангууд (Ашиг, алдагдал, хөрөнгийн хэмжээ).
-
Эрсдэлийн хүчин зүйлс: Бизнес бүтэлгүйтэж болох бүх эрсдэлийг (жишээ нь: валютын ханш, түүхий эдийн үнэ г.м) шударгаар бичсэн байх ёстой.
-
Босгосон мөнгөө юунд зарцуулах тухай дэлгэрэнгүй төлөвлөгөө.
Энэхүү бичиг баримтыг СЗХ хянаж үзээд, хуульд нийцсэн гэж үзвэл олон нийтэд санал болгох зөвшөөрлийг олгодог.
3. Роудшоу (Roadshow) буюу Танилцуулга уулзалт
СЗХ-ноос зөвшөөрөл авсны дараа “IPO хийх аялал” буюу Roadshow эхэлдэг. Энэ үеэр компанийн удирдлагууд болон Андеррайтерийн баг дотоодын болон гадаадын томоохон хөрөнгө оруулагчидтай уулзалт хийж, олон нийтэд нээлттэй танилцуулга хийдэг.
Зорилго нь:
-
Компанийнхаа ирээдүйн өсөлтийг танилцуулах.
-
Хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг тандах.
4. Үнэ тогтоох арга: Тогтмол үнэ vs Захиалгын бүртгэл
IPO хийхэд хувьцааны үнийг хэрхэн тогтоох вэ? Монголд үндсэн хоёр арга ашиглагдаж байна:
А. Тогтмол үнийн арга (Fixed Price Method): Компани болон Андеррайтер ярилцаад шууд нэг үнийг зарлана.
-
Жишээ нь: “Манай хувьцаа нэг бүр нь 100 төгрөгөөр зарагдана.” Хөрөнгө оруулагчид зөвхөн энэ үнээр авах эсэхээ л шийднэ. Монголын ихэнх IPO энэ аргаар явагддаг байсан.
Б. Захиалгын бүртгэлийн арга (Book Building Method): Энэ нь олон улсын жишигт нийцсэн, Монголд сүүлийн үед нэвтэрч буй арга юм. Компани тодорхой нэг үнэ хэлэхийн оронд “Үнийн зурвас” санал болгодог.
-
Жишээ нь: “Манай хувьцааны үнэ 100 – 120 төгрөгийн хооронд байна.”
-
100 төгрөг: Доод үнэ (Floor Price)
-
120 төгрөг: Дээд үнэ (Cap Price)
-
Хөрөнгө оруулагчид энэ зурвас дотор өөрийн санал болгож буй үнээр захиалгаа өгнө. Захиалга авах хугацаа дууссаны дараа бүх саналыг нэгтгэж, эрэлт нийлүүлэлт дээр үндэслэн эцсийн үнийг тогтоодог.
5.2 IPO-д оролцох
Бүх бэлтгэл хангагдсаны дараа IPO албан ёсоор нээгдэж (Анхдагч зах зээлийн арилжаа эхэлж), олон нийт захиалга өгөх боломжтой болно.
Та өөрийн сонгосон брокерийн компанид данстай бол уг дансаараа дамжуулан захиалгаа өгнө. Захиалга авах хугацаа дуусахад СЗХ болон Андеррайтер үр дүнг нэгтгэж, хэрэв захиалга 100%-иас давсан бол хувь тэнцүүлэн хуваарилах зэрэг шийдвэрүүдийг гаргадаг.
Дараагийн хэсэгт: Бид IPO амжилттай болсны дараа хоёрдогч зах зээл дээр арилжаа хэрхэн эхэлдэг, хувьцаагаа хэрхэн зарах тухай ярилцах болно.
