Амьдралынхаа туршид бид хоёр төрлийн “хөрөнгө”-ийг эзэмшиж, удирдаж байдаг. Тэдгээрийг энгийнээр тайлбарлая:

1. Хүний капитал (Human Capital) буюу Таны “Мөнгө олох чадвар”

Энэ бол таны мэдлэг, боловсрол, ур чадвар, авьяас, эрүүл мэнд, мөн цаг хугацаа юм. Хамгийн энгийнээр хэлбэл, танд орлого авчрах чадварыг хэлнэ.

• Ажилд орох ярилцлага дээр ажил олгогч таны энэхүү “Хүний капитал”-ыг үнэлж, сард тэдэн төгрөгийн цалин өгье гэж тохиролцдог.
• Банк танд зээл өгөхдөө ч мөн таны хөдөлмөрлөж орлого олох чадварыг буюу “Хүний капитал”-ыг тань судалж байдаг.
• Боловсролдоо анхаарч, шинэ ур чадвар сурах, эрүүл мэнддээ анхаарах нь энэхүү хөрөнгийнхөө үнэ цэнийг нэмэгдүүлж буй хэрэг юм.

Хүний капиталын үнэ цэнэд хамгийн хүчтэй нөлөөлдөг хүчин зүйл бол боловсрол юм. АНУ-ын статистик мэдээллээс харахад, боловсролын түвшин (магистр, бакалавр гэх мэт) өндөр байх тусам хүний амьдралынхаа туршид олох орлого дагаад эрс нэмэгддэг болох нь батлагдсан байдаг.

Таны хүний капитал мөнгөн дүнгээр хэд вэ? Үүнийг тооцоолох маш энгийн нэгэн арга байдаг. Жишээлбэл, таны жилийн нийт орлого 20 сая төгрөг гэж бодъё. Тэгвэл яг ийм хэмжээний орлогыг хөдөлмөрлөхгүйгээр олохын тулд танд хэдэн төгрөг хэрэгтэй вэ? Хэрэв банкны хадгаламжийн хүү жилийн 10% гэж тооцвол, танд 200 сая төгрөг байх хэрэгтэй болно (200 сая төгрөгийн 10% нь 20 сая төгрөг). Энэхүү 200 сая төгрөг бол таны “Хүний капитал”-ыг мөнгөн дүнгээр илэрхийлсэн үнэлгээ гэсэн үг юм. Хэрэв зах зээл дээрх хүүгийн түвшин буурч 5% болвол, таны үнэлгээ 400 сая төгрөг болж өсөх шаардлагатай болно.

Хүний капитал гэдэг нь тухайн хүний ирээдүйд олж болох бүх орлогын “Өнөөдрийн үнэ цэнэ” (Net Present Value) юм. Энэ бол таны боловсрол, ур чадвар, туршлага болон ажиллах хүсэл эрмэлзлийн цогц.

• Амьдралын эхэн үед: 25-30 орчим насны залуу хүний хувьд хүний капитал нь түүний нийт баялгийн 90 гаруй хувийг эзэлдэг. Учир нь түүний өмнө 30-40 жилийн хөдөлмөрлөх хугацаа, тасралтгүй өсөх орлогын боломж байна.

• Яагаад нас ахих тусам багасдаг вэ? Хүний капитал нь “шавхагдах” шинж чанартай. Та өдөр бүр ажиллаж, сар бүр цалин авах тусам таны ирээдүйд ажиллах нөөц хугацаа тань багассаар байдаг. Ингэснээр таны ирээдүйн орлого олох потенциал жил бүр санхүүгийн капитал болон “хувирч” байдаг.

• Эрсдэл: Хүний капиталын хамгийн том эрсдэл бол өвчин эмгэг, хөдөлмөрийн чадвараа алдах эсвэл гэнэтийн нас баралт юм. Тиймээс барууны системд хүний капиталыг хамгаалахын тулд “Амь даатгал”-ыг санхүүгийн төлөвлөлтийн салшгүй хэсэг гэж үздэг.

Баялгийн шилжилт: Хүний капиталаас Санхүүгийн капитал руу

Амьдралын явцад бидний орлого олох чадвар (Хүний капитал) залуу насанд оргилдоо хүрч, нас ахих тусам аажмаар буурдаг жамтай. Тиймээс та хөдөлмөрийн орлогоосоо тасралтгүй хуримтлуулж, түүнийгээ хөрөнгө оруулалт болгох замаар Хүний капиталаа Санхүүгийн капитал руу шилжүүлэх шаардлагатай.

Санхүүгийн капитал гэдэгт зөвхөн банкинд хадгалсан мөнгө багтахгүй. Учир нь зөвхөн хадгаламжид найдах нь урт хугацаандаа мөнгөний худалдан авах чадварыг инфляцаас бүрэн хамгаалж чаддаггүй. Хөгжингүй орнуудын иргэдийн хувьд санхүүгийн капиталынх нь дийлэнх хувийг хувьцаа, бонд, хөрөнгө оруулалтын сан болон үл хөдлөх хөрөнгө бүрдүүлдэг. Эдгээр нь өсөж үржих, баялаг бүтээх шинж чанартай тул хөрөнгийг инфляцаас хамгаалаад зогсохгүй бодитоор өсгөж чаддаг байна.

2. Санхүүгийн капитал (Financial Capital) буюу Таны “Мөнгөөр хийсэн хөрөнгө”

Энэ нь таны хуримтлуулсан бэлэн мөнгө, банкны хадгаламж, хувьцаа, бонд, үл хөдлөх хөрөнгө зэрэг мөнгөн дүнгээр хэмжигдэх, биет болон биет бус баялаг юм.

• Хүний капитал нь та өөрөө ажиллаж мөнгө олохыг хэлдэг бол, Санхүүгийн капитал нь “Мөнгө таны төлөө ажиллаж” нэмэлт орлого (хүү, ноогдол ашиг, түрээс) авчрахыг хэлнэ.

Хүний капитал багасахтай зэрэгцэн Санхүүгийн баялаг өсөж байх ёстой. Энэ нь таны хуримтлуулсан мөнгө, хувьцаа, бонд, үл хөдлөх хөрөнгө болон бизнесийн оролцоо юм.

• Багаас их рүү: Амьдралын эхэн үед санхүүгийн баялаг маш бага байдаг. Гэвч хүний капиталынхаа тодорхой хэсгийг (цалингийн 10-20%) тогтмол хадгалж, хөрөнгө оруулалт хийснээр энэ шугам дээшилдэг.

• Нийлмэл өсөлт: Санхүүгийн баялаг нь амьдралын сүүлийн хагаст хүний капиталыг бүрэн орлох ёстой. Энэхүү өсөлт нь зөвхөн хадгаламжаар бус, харин хөрөнгө оруулалтын өгөөж болон “Нийлмэл хүү”-гийн хүчээр бий болдог.

• Монгол контекст: Монголчуудын хувьд санхүүгийн баялгийн дийлэнх нь үл хөдлөх хөрөнгөд төвлөрсөн байдаг. Гэвч мэргэжлийн түвшинд баялгийг удирдахын тулд хөрөнгийг төрөлжүүлэх (diversification) буюу зөвхөн байр биш, дотоод болон гадаадын хөрөнгийн зах зээлд хөрөнгө оруулах нь инфляцын эрсдэлийг хаах ач холбогдолтой.

3. Орлогынхоо онцлогт тохируулж хөрөнгөө удирдах нь

Хуримтлалаа хэрхэн удирдах, ямар эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт хийхээ шийдэхийн тулд та өөрийнхөө “Хүний капитал”-ыг санхүүгийн хэрэгсэлтэй зүйрлэж бодох нь ихээхэн үр дүнтэй арга юм. Хөрөнгө оруулалт хийж, санхүүгийн капиталаа өсгөхдөө хүн бүр өөрийн хийж буй ажил, олж буй орлогынхоо шинж чанараас хамааран өөр өөр стратеги баримтлах хэрэгтэй байдаг:

• Тогтвортой орлоготой хүмүүс (Цалинтай ажилтан, төрийн албан хаагч): Таны орлого сар бүр тогтмол бөгөөд найдвартай орж ирдэг тул таны “Хүний капитал” эрсдэл багатай үнэт цаас болох бонд-той ижил байна. Үндсэн орлого тань найдвартай учраас та цаашдаа цуглуулсан мөнгөнийхөө тодорхой хэсгийг хувьцаа гэх мэт илүү савлагаатай ч, өндөр өгөөжтэй байж болох хөрөнгө рүү зоригтойгоор оруулах боломжтой.

• Тогтворгүй орлоготой хүмүүс (Хувиараа бизнес эрхлэгч, чөлөөт уран бүтээлч): Таны орлого зарим сард маш өндөр, зарим сард огт орлогогүй байх магадлалтай. Энэ нь таны “Хүний капитал” савлагаа ихтэй хувьцаа-тай ижил байна гэсэн үг юм. Тиймээс эрсдэлээ тэнцвэржүүлэхийн тулд та олсон орлогоосоо илүү найдвартай, тогтмол хүү төлдөг банкны хадгаламж эсвэл засгийн газрын бонд зэрэгт түлхүү байршуулах нь зүйтэй.

Ibbotson Associates судалгааны байгууллагын мэргэжилтнүүдийн дүгнэснээр, дундаж хөрөнгө оруулагчийн хүний капиталын бүтэц нь дунджаар 70% бонд, 30% хувьцаатай тэнцэхүйц шинж чанартай байдаг байна.

4. Дүгнэлт

1. Таны амьдралын хамгийн том төсөл бол өөрийнхөө “Хүний капитал”-ыг урт хугацаанд, тасралтгүйгээр “Санхүүгийн капитал” болгон хувиргах үйл явц юм.
2. Хувьцаа, бонд, хөрөнгө оруулалтын сан болон үл хөдлөх хөрөнгө нь санхүүгийн капиталын хамгийн үр дүнтэй хэлбэрүүд бөгөөд таны баялгийг инфляцаас хамгаалж, бодитоор өсгөх болно.
3. Санхүүгийн капиталаа бүрдүүлж, хөрөнгө оруулалт хийхдээ заавал өөрийнхөө “Хүний капитал”-ын бүтэц, орлогын тогтвортой байдлыг харгалзан үзэж эрсдэлээ тэнцвэржүүлэх хэрэгтэй.

5. Ашигласан материал болон нэмэлт унших эх сурвалжууд:

1. CFA Institute: The Wealth Management Process. Санхүүгийн шинжээчдийн институтийн мэргэжлийн сургалтын материал. https://www.cfainstitute.org/en/membership/professional-development/refresher-readings/wealth-management-process
2. John L. Maginn & Donald L. Tuttle (2007): Managing Investment Portfolios: A Dynamic Process (3rd Edition). Энэхүү бүтээл нь баялгийн удирдлагын “Библи” гэгддэг. https://www.wiley.com/en-us/Managing+Investment+Portfolios:+A+Dynamic+Process,+3rd+Edition-p-9780470080146
3. Zvi Bodie (Boston University): Life-Cycle Finance and Human Capital Theory. Хүний капиталын онолыг санхүүгийн төлөвлөлттэй холбосон профессор. https://zvibodie.com/
4. Investopedia: Human Capital vs. Financial Capital. Энгийн ойлголтыг гүнзгийрүүлэн унших. https://www.investopedia.com/articles/financial-theory/11/human-capital-financial-capital.asp