Монгол хүн бүр “Эрдэнэс Тавантолгой”-н 1072 хувьцаатай. Бид үүнийг “Хишиг”, “Бэлэн мөнгө” гэж харах нь элбэг. Зарим нь ногдол ашиг тараахаар “Мөнгө орж ирлээ” гэж баярладаг бол, зарим нь “Энэ хэрэггүй цаас” гэж үл тоодог. Гэтэл яг үнэндээ тэр 1072 ширхэг тоо бол зүгээр нэг бүртгэл биш, харин та тэр аварга том уурхайн, тэр их нүүрсний, тэр том машин механизмуудын өчүүхэн жижиг хэсгийн “ЭЗЭН” нь мөн шүү гэдгийг баталж буй хууль ёсны баримт юм.

Хөрөнгийн зах зээл гэдэг бол угтаа “Өмчлөлийн зах зээл” юм. Хүмүүс дэлгэцэн дээрх улаан, ногоон тоог хараад мөрийтэй тоглоом мэтээр төсөөлдөг. Гэвч түүний мөн чанар нь “БИЗНЕС ХАМТРАХ” тухай ойлголт билээ.

Өнөөдөр бид “Equity Ownership” буюу “Өмчлөлийн эрх” гэж чухам юу болох, зээлдүүлэгч (Ломбард, Банк) болон хувьцаа эзэмшигч (Та) хоёрын хооронд газар тэнгэр шиг ямар том ялгаа байдаг тухай, яагаад баячууд хадгаламж эзэмшихийн оронд хувьцаа эзэмшихийг илүүд үздэг тухай маш дэлгэрэнгүй, сонирхолтой аялал хийх болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ХУВЬЦАА ГЭДЭГ НЬ “ПИЦЦАНЫ ЗҮСЭМ” ЮМ

Хамгийн энгийнээс эхэлье. Хувьцаа гэж юу вэ?

Төсөөлөөд үз дээ. Иргэн Бат маш гоё пицца хийдэг. Түүний пиццаг идсэн хүмүүс дахин идэх гэж дугаарладаг. Бат ганцаараа жижигхэн зууханд пиццагаа хийж зардаг байв. Гэтэл түүний мөрөөдөл том байлаа. Тэр хотын төвд том ресторан нээж, өдөрт 1000 пицца зарахыг хүсэв.

Түүнд тооцоо хийж үзэхэд 100 сая төгрөг хэрэгтэй болжээ. Батад мөнгө байхгүй. Тэр үед Бат нэгэн шийдэл оллоо. Тэр өөрийн ирээдүйн том рестораныг нэг бүтэн “Бялуу” (эсвэл Пицца) гэж төсөөлөв. Тэр бялуугаа 100 тэнцүү хэсэгт (зүсэмд) хуваав. Тэгээд тэр найзууддаа санал тавив: “Та нар надад 1 сая төгрөг өгвөл би та нарт рестораныхаа 1 зүсмийг (1%-ийг) өгнө.”

Иргэн Дорж, Дулмаа, Цэцгээ нар Батын пиццанд итгэдэг учраас тус бүр 1 сая төгрөг өгөөд, нэг, нэг зүсэм буюу “Хувьцаа”-г худалдаж авав. Ингээд Бат 100 сая төгрөгтэй болж ресторанаа нээлээ.

Эндээс гарах гол ойлголт: Дорж, Дулмаа нар Батад мөнгө ЗЭЭЛЭЭГҮЙ. Тэд Батын бизнесийн тодорхой хэсгийг ХУДАЛДАЖ АВСАН. Хувьцаа (Share/Stock) гэдэг бол компанийн өмчлөлийн хувь хэмжээ (Fractional Ownership) юм.

• Хэрэв ресторан 100 ширээтэй бол Дорж 1 ширээний эзэн гэсэн үг.

• Хэрэв ресторан 100 ширхэг халбагатай бол Цэцгээ 1 халбаганы эзэн гэсэн үг.

Энэ бол хувьцааны хамгийн суурь ойлголт. Та “АПУ”-гийн хувьцааг авна гэдэг нь АПУ компанийн үйлдвэрлэж буй архи, пиво, сүүний үйлдвэрийн тоосго бүрийн өчүүхэн жижиг хэсгийг өөрийн болгож байна гэсэн үг юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ЗЭЭЛДҮҮЛЭГЧ vs ӨМЧЛӨГЧ – ХОЁР ӨӨР ЕРТӨНЦ

Одоо хамгийн чухал хэсэг рүү оръё. Санхүүгийн ертөнцөд мөнгө өгч байгаа хоёр төрлийн хүн байдаг.

1. Зээлдүүлэгч (Lender): Банк, Бонд эзэмшигч, Мөнгө хүүлэгч.

2. Өмчлөгч (Owner/Shareholder): Хувьцаа эзэмшигч.

Энэ хоёрын ялгааг ойлгохын тулд Батын рестораны жишээг үргэлжлүүлье. Батад дахиад мөнгө хэрэг болсон гэж бодъё.

• Тэр “Голомт банк”-наас 50 сая төгрөг зээлэв. (Банк бол Зээлдүүлэгч).

• Тэр найз Болдодоо 50 саяын хувьцаа зарав. (Болд бол Өмчлөгч).

Одоо Банк (Зээлдүүлэгч) болон Болд (Өмчлөгч) хоёрын хувь заяа хэрхэн өөрөөр эргэхийг харцгаая.

Сценари 1: Ресторан асар их амжилтад хүрэв

Батын пицца хот даяар алдартай болж, жилдээ 1 тэрбум төгрөгийн цэвэр ашиг олдог болов.

• Банк (Зээлдүүлэгч) юу хожих вэ? Банк зөвхөн гэрээнд заасан хүүгээ л авна. Жишээ нь жилийн 20%. Бат жилд 1 тэрбумыг олсон ч, 10 тэрбумыг олсон ч хамаагүй, банк зөвхөн өөрийн 50 сая + хүүгээ л буцааж авна. Банк Батын амжилтаас “Илүү” хувь хүртэхгүй. Тэдний ашиг ХЯЗГААРЛАГДМАЛ.

• Болд (Өмчлөгч) юу хожих вэ? Болд бол компанийн эзэн. Компани 1 тэрбумын ашиг олсон бол Болд өөрийн хувьд ногдох ашгаа (Ногдол ашиг) авна. Мөн рестораны үнэлгээ өссөн тул Болдын анх оруулсан 50 сая төгрөг одоо магадгүй 500 сая төгрөг болж өссөн байна. Компани томрох тусам Болд дагаад баяжина. Түүний ашиг ХЯЗГААРГҮЙ.

Сценари 2: Ресторан дампуурав

Бат муу менежмент хийгээд, эсвэл ковид гараад ресторан хаалгаа барихад хүрлээ. Дансанд нь ердөө 10 сая төгрөг, зараад борлуулж болох хуучин ширээ сандал л үлдэв.

• Банк (Зээлдүүлэгч) яах вэ? Хуулиараа Банк мөнгөө ТҮРҮҮЛЖ нэхэмжлэх эрхтэй. Үлдэж байгаа 10 сая төгрөгийг, ширээ сандлыг зарсан мөнгийг банк хурааж авна. Банк алдагдал хүлээж магадгүй ч, байгаа бүхнийг хамж авна.

• Болд (Өмчлөгч) яах вэ? Болд юу ч авахгүй. Тэр 50 сая төгрөгөө бүрэн алдана. Учир нь тэр “Эзэн” байсан. Эзэн хүн эрсдэлээ өөрөө үүрдэг.

Энэ ялгааг “Status” буюу “Эрх зүйн байдал” гэдэг.

• Зээлдүүлэгч бол Гаднын хүн. Тэр мөнгөө авах гэрээтэй.

• Хувьцаа эзэмшигч бол Дотоод хүн (Эзэн). Тэр бизнесийн жаргал зовлонг хуваалцана.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: RESIDUAL CLAIM БУЮУ “ХАМГИЙН СҮҮЛД, ГЭХДЭЭ ХАМГИЙН ИХИЙГ”

Санхүүгийн онолд хувьцаа эзэмшигчийн эрхийг “Residual Claim” гэж нэрлэдэг. Үүнийг монголоор “Үлдэгдлийг нэхэмжлэх эрх” гэж орчуулж болно. Энэ бол маш чухал ойлголт.

Үүнийг “Хоолны дараалал” эсвэл “Буфет”-ээр зүйрлэе. Компани орлого оллоо (Тогоо дүүрэн шөл хийлээ). Энэ шөлийг хэн, ямар дарааллаар идэх вэ?

1. Татварын алба (Төр): Хамгийн түрүүнд Төр ирээд “Татвараа төл” гээд шөлнөөс шанагаар хутгаж авна.

2. Ажилчид ба Бэлтгэн нийлүүлэгчид: Дараа нь тогооч, зөөгч, гурил зарсан хүмүүс цалингаа, мөнгөө авна.

3. Зээлдүүлэгчид (Банк, Бонд эзэмшигчид): Дараа нь банк ирээд зээлийн хүүгээ болон үндсэн төлбөрөө шанагаар хутгаж авна.

4. ХУВЬЦАА ЭЗЭМШИГЧИД (Та): Та хамгийн сүүлд нь зогсож байна.

Residual Claim-ийн хоёр тал:

• Муу тал: Хэрэв шөл бага байвал (ашиг бага бол), өмнөх хүмүүс идсээр байгаад танд юу ч үлдэхгүй байж мэднэ. Та хоосон хоцорно. Энэ бол эрсдэл.

• Сайн тал: Хэрэв шөл асар их байвал (ашиг маш их бол), өмнөх хүмүүс зөвхөн өөрт ноогдох тогтмол хэмжээгээ (Шанагаа) л авна. Банк их ашигтай байлаа гээд 2 шанага авахгүй, гэрээний дагуу 1 шанага л авна. Тэгвэл үлдсэн бүх шөл (үлдэгдэл) хэнийх вэ? Тэр чигтээ ТАНЫХ. Тогоонд 100 литр шөл үлдсэн ч таных, 1000 литр үлдсэн ч таных.

Энэ бол “Үлдэгдлийг нэхэмжлэх эрх”-ийн гайхамшиг юм. Та хамгийн сүүлд зогсдог ч, амжилттай үед хамгийн ихийг хүртдэг хүн юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ХЯЗГААРГҮЙ ӨСӨЛТ БА ХЯЗГААРЛАГДМАЛ АЛДАГДАЛ (THE RISK/REWARD)

Хөрөнгө оруулагчид яагаад найдвартай хадгаламжаа орхиод, эрсдэлтэй хувьцаа руу тэмүүлдэг вэ? Яагаад гэвэл хувьцаанд “Тэгш бус харьцаа” (Asymmetry) үйлчилдэг.

1. Алдах эрсдэл (Downside): Та “Хаан Банк”-ны хувьцааг 1 сая төгрөгөөр авлаа гэж бодъё. Хамгийн муудаа юу болох вэ? Хаан банк дампуурч, хувьцаа нь 0 төгрөг болно. Та хэдэн төгрөг алдах вэ? 1 сая төгрөг. Та үүнээс илүү мөнгө алдахгүй. Таныг шүүхэд дуудаж, гэр орныг чинь хураахгүй. Таны алдагдал Хязгаарлагдмал (Capped at 100%).

2. Олох боломж (Upside): Харин Хаан банк маш сайн ажиллаад, дэлхийн хэмжээний банк боллоо гэж мөрөөдье. Хувьцааны үнэ нь 2 дахин, 10 дахин, бүр 100 дахин өсөж болно. Таны 1 сая төгрөг 100 сая төгрөг болж болно. (Amazon, Apple, Tesla-г анх авсан хүмүүс ингэж баяжсан). Таны ашигт дээд хязгаар байхгүй. Таны ашиг Хязгааргүй (Theoretically Unlimited).

Энэхүү “Хязгаартай алдаж, Хязгааргүй хожих” боломж нь хүмүүсийг бизнес эрхлэх, хувьцаа эзэмших рүү татдаг гол хүч юм.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ЭЗЭН БАЙНА ГЭДЭГ НЬ ЗӨВХӨН МӨНГӨ БИШ

Хувьцаа эзэмших нь зөвхөн санхүүгийн ашиг биш, мөн ЭРХ МЭДЭЛ юм. Та “АПУ”-гийн 100-хан ширхэг хувьцаатай байсан ч та хууль ёсны эзэн нь мөн.

1. Санал өгөх эрх (Voting Rights): Жил бүр компаниуд “Хувьцаа эзэмшигчдийн хурал” хийдэг. Та тэнд очих эрхтэй. Та очиж чадахгүй бол саналаа цахимаар өгөх эрхтэй.

   • “Захирлыг сольё.”

   • “Энэ жил ногдол ашиг тараая.”

   • “Шинэ үйлдвэр барья.” Эдгээр асуудлыг шийдэхэд таны санал (хувьцааны тоогоор) нөлөөлнө.

2. Мэдээлэл авах эрх: Компани танд ажлаа тайлагнах үүрэгтэй. Тэд нууцаар ажиллаж болохгүй. Санхүүгийн тайлан, ирээдүйн төлөвлөгөөгөө танд ил тод танилцуулах ёстой. Та бол “Босс” нь шүү дээ.

3. Хариуцлага хүлээхгүй байх (Limited Liability): Энэ маш чухал. Хэдийгээр та компанийн эзэн ч гэлээ, компани хэн нэгэнд өр тавьсан, эсвэл бусдад хохирол учруулсан бол ТА ХУВИЙН ХӨРӨНГӨӨРӨӨ хариуцлага хүлээхгүй. Хэрэв “АПУ” компани дампуурч их хэмжээний өрөнд орлоо гэхэд, таны гэр, машиныг хэн ч хурааж авахгүй. Та зөвхөн “АПУ”-д оруулсан мөнгөө л алдана. Үүнийг “Хязгаарлагдмал хариуцлагатай” гэж нэрлэдэг.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: МОНГОЛЫН ЖИШЭЭНҮҮД БА БОДИТ АМЬДРАЛ

Онол ярилаа, одоо бодит амьдрал дээр бууя.

Жишээ 1: “Хаан Банк”-ны IPO Саяхан Хаан Банк IPO хийж, олон нийтэд хувьцаагаа зарсан.

• Хэрэв та Хаан банканд мөнгөө Хадгалуулсан бол та Зээлдүүлэгч юм. Та жилдээ 10-12%-ийн хүү авна. Банк хичнээн их ашигтай ажилласан ч таны хүү нэмэгдэхгүй.

• Хэрэв та Хаан банкны Хувьцааг авсан бол та Өмчлөгч юм. Банк ашигтай ажиллах тусам танд өндөр ногдол ашиг өгнө. Хувьцааны үнэ өсвөл таны хөрөнгө өснө. (Мэдээж эрсдэл бий, банк муу ажиллавал үнэ унана).

Жишээ 2: “Эрдэнэс Тавантолгой” (1072 хувьцаа) Энэ бол Монголчууд бидний хамгийн сайн мэдэх жишээ. ЭТТ компани нүүрсээ зарж, ашиг олдог. Тэр ашгаас:

1. Татвар хураамжаа төлнө (Төр авна).

2. Уурхайн зардал, ажилчдын цалингаа төлнө.

3. Бондын өрөө төлнө (Зээлдүүлэгчид).

4. Хамгийн сүүлд үлдсэн ашгийг “НОГДОЛ АШИГ” болгон 1072 хувьцаа эзэмшигчдэд (Танд) тараадаг. Зарим жил нүүрс сайн зарагдахгүй бол ногдол ашиг өгдөггүй. Яагаад? Учир нь бид “Үлдэгдлийг нэхэмжлэх эрх”-тэй ЭЗЭД учраас. Ашиг байхгүй бол бид юу ч авахгүй. Ашиг их байвал бид ихийг авна.

ДҮГНЭЛТ: ЭЗЭН БОЛОХ СЭТГЭЛГЭЭ

Эцэст нь дүгнэхэд, хувьцаа эзэмшинэ гэдэг нь зүгээр нэг сугалаа худалдаж авахтай огт адилгүй юм. Энэ нь “Би мөнгөний төлөө ажиллах биш, мөнгийг өөрийнхөө төлөө ажиллуулах” гэсэн баячуудын сэтгэлгээний үндэс юм.

Зээлдүүлэгч (Хадгаламж эзэмшигч) байх нь аюулгүй, тухтай. Гэхдээ та хэзээ ч “Баяжих” хэмжээний үсрэлт хийж чадахгүй. Та зөвхөн инфляцаас мөнгөө хамгаалж л чадна. Харин Өмчлөгч (Хувьцаа эзэмшигч) байх нь эрсдэлтэй, савлагаатай. Гэхдээ танд ИРЭЭДҮЙ бий. Та баялаг бүтээгчдийн эгнээнд зогсож байна гэсэн үг.

Та өнөөдөр халаасандаа байгаа мөнгөөрөө зүгээр нэг гутал авах уу, эсвэл гутлын үйлдвэрийн нэгээхэн хэсгийг худалдаж авах уу? Энэ сонголт таныг “Хэрэглэгч” байх уу, эсвэл “Капиталист (Өмчлөгч)” байх уу гэдгийг шийднэ.

Хувьцаа бол өмч. Өмч бол эрх чөлөө юм.

Танд өгөх нэмэлт зөвлөмж: Хэрэв та одоог хүртэл хувьцаа авч үзээгүй бол, өөрийн хамгийн сайн мэддэг, өдөр тутам үйлчлүүлдэг компанийхаа (сүү, талх, ундаа, банк) хувьцаанаас туршилтаар ганцхан ширхгийг аваад үзээрэй. Тэр мөчөөс эхлэн та тэр компанийг харахдаа “Бусдын компани” биш, “Миний компани” гэж харж эхлэх болно. Энэ сэтгэлгээний өөрчлөлт хамгийн чухал шүү.

Бидний танил Бат өмнөх бүлгүүдээр хөрөнгийн зах зээл гэж юу болох, Брокер гэж хэн болох, Үнэт Цаасны Төвлөрсөн Хадгаламжийн Төв (ҮЦТХТ) гэж ямар чухал газар болохыг ойлгож авсан. Тэр одоо “АПУ”, “Хаан Банк”-ны хувьцааг авч, ирээдүйдээ хөрөнгө оруулах хүсэлдээ шатаж байна. Түүний утсан дээр арилжааны гоё аппликейшн суулгачихсан, дансанд нь цалингаасаа илүүчилсэн 100,000 төгрөг бэлэн байна.

Гэвч тэр нэг зүйл дээр гацчихав. Аппликейшн түүнээс “Бүртгүүлэх” товчийг дарсны дараа хэд хэдэн бичиг баримт, мэдээлэл нэхэж эхлэв. Бат сандарлаа. “Пөөх, иргэний үнэмлэхний зураг гэнэ үү? Банкны данс гэнэ үү? Энэ чинь яагаад ийм олон юм нэхээд байгаа юм бэ? Би буруу юм хийгээд байгаа юм биш биз?”

Та ч гэсэн Бат шиг эргэлзэж байсан уу? Олон хүн яг энэ “Бичиг баримтын бүрдүүлэлт” гэдэг шатан дээрээс залхуураад, эсвэл айгаад буцдаг. Гэтэл үнэндээ энэ бол таныг хамгаалах хамгийн чухал процесс юм.

Өнөөдөр бид Үнэт цаасны данс (CSD Account) нээлгэхэд яг юу хэрэгтэй, яагаад хэрэгтэй, юуг анхаарах ёстойг нэгбүрчлэн тайлбарласан “Хөрөнгө оруулагчийн Шалгах Хуудас” (Checklist)-ыг танилцуулъя. Энэ жагсаалтыг гартаа барьсан байхад танд ямар ч саад учрахгүй.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЯАГААД “БИЧИГ БАРИМТ” ИЙМ ЧУХАЛ ВЭ? (KYC ОЙЛГОЛТ)

Бид шалгах хуудас руугаа орохоос өмнө нэг зүйлийг тохиролцъё. Брокерын компани танаас олон юм нэхээд байгаа нь таныг залхаах гэсэн хэрэг биш юм. Энэ бол олон улсын стандарт болох KYC (Know Your Customer) буюу “Харилцагчаа Тань” гэдэг дүрэм юм.

Хөрөнгийн зах зээл дээр мөнгө угаах, терроризмыг санхүүжүүлэх, эсвэл хулгайн мөнгөөр гүйлгээ хийхээс сэргийлэхийн тулд санхүүгийн байгууллагууд “Энэ мөнгөний эзэн нь яг хэн бэ?” гэдгийг 100% баталгаажуулах үүрэгтэй байдаг.

Мөн хамгийн чухал нь: Таны хөрөнгийг хамгаалах. Таны худалдаж авсан хувьцаа ҮЦТХТ дээр зөвхөн ТАНЫ нэр дээр, ТАНЫ регистрийн дугаараар бүртгэгдэнэ. Хэрэв бичиг баримт дутуу, эсвэл зөрүүтэй байвал ирээдүйд та “Энэ миний хувьцаа мөн” гэдгээ нотолж чадахгүйд хүрнэ. Тиймээс энэ шалгах хуудас бол таны өмчийн гэрчилгээг бичих “Бэх” нь юм шүү.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАГЧИЙН ШАЛГАХ ХУУДАС (CHECKLIST)

За ингээд танд бэлдэх ёстой зүйлсийн жагсаалтыг дэлгэрэнгүй хүргэж байна. Та данс нээхээр очихдоо (эсвэл утсаараа нээхдээ) эдгээрийг ширээн дээрээ бэлэн тавьсан байх хэрэгтэй.

1. Иргэний Үнэмлэх (Хамгийн чухал баримт)

Энэ бол мэдээжийн хэрэг мэт санагдавч, хүмүүс энд хамгийн их алддаг.

• Шаардлага: Монгол Улсын иргэний хүчин төгөлдөр үнэмлэх.

• Анхаарах зүйлс:

  • Хугацаа: Үнэмлэхний тань хугацаа дуусаагүй биз? Хэрэв хугацаа нь дууссан бол систем (E-Mongolia-тай холбогдсон брокерын апп) таныг автоматаар таниад, “Хүчингүй бичиг баримт” гээд буцаана.

  • Бүрэн бүтэн байдал: Хэрэв та биеэр очиж бүртгүүлэх гэж байгаа бол үнэмлэх тань хугархай, зураг нь бүдгэрсэн байж болохгүй.

  • Цахим үнэмлэх: Орчин үед заавал хуванцар үнэмлэхээ барьж гүйх шаардлагагүй болсон. Хэрэв та E-Mongolia ашигладаг бол дижитал үнэмлэхээ ашиглаж болно. Гэхдээ зарим хуучинсаг брокерууд эх хувийг нь шаардаж магадгүй тул биедээ авч явсан нь дээр.

Яагаад хэрэгтэй вэ? ҮЦТХТ дээрх “Төвлөрсөн данс” нь таны Регистрийн дугаар дээр суурилж нээгддэг. Таны нэр давхцаж болно (Монголд “Бат-Эрдэнэ” гэдэг нэр маш олон), гэхдээ регистрийн дугаар хэзээ ч давхцахгүй. Энэ бол таны “Санхүүгийн ДНХ” юм.

2. Банкны дансны мэдээлэл (Мөнгөний суваг)

Хөрөнгийн бирж дээр бэлэн мөнгөөр (цаасан мөнгөөр) гүйлгээ хийдэггүй. Бүх зүйл банкаар дамжина.

• Шаардлага: Монгол Улсын арилжааны аль нэг банканд (Хаан, Голомт, ХХБ, Төрийн банк г.м) нээлгэсэн идэвхтэй данс.

• Хамгийн чухал дүрэм: Данс заавал ТАНЫ ӨӨРИЙН НЭР ДЭЭР байх ёстой.

  • Болохгүй жишээ: Та өөрийнхөө нэрээр хувьцааны данс нээчхээд, эхнэрийнхээ эсвэл ээжийнхээ Хаан банкны дансыг холбож болохгүй.

  • Яагаад? Мөнгө угаахтай тэмцэх хуулиар, мөнгө гаргаж байгаа хүн болон мөнгө хүлээн авч байгаа хүн нь ижил (нэг эзэмшигч) байхыг шаарддаг. Хэрэв нэр зөрсөн данс бүртгүүлбэл таны мөнгө татах хүсэлт цуцлагдана.

Зөвлөмж: Хэрэв та брокерын компаниа сонгосон бол (Жишээ нь: Голомт Капитал), тухайн брокертой ижил банкны (Голомт банкны) дансаа холбовол гүйлгээ илүү хурдан, шимтгэл багатай байх магадлалтай.

3. И-мэйл хаяг ба Утасны дугаар (Холбоо барих гүүр)

Орчин үед эдгээр нь зүгээр нэг холбоо барих хэрэгсэл биш, харин “Гарын үсэг”-тэй дүйцэхүйц чухал болсон.

• Утасны дугаар: Таны нэр дээр бүртгэлтэй, байнгын ашигладаг дугаар байх ёстой. Учир нь данс нээхэд, арилжаа хийхэд, нууц үг сэргээхэд Нэг удаагийн код (OTP) энэ дугаар руу ирнэ.

• И-мэйл хаяг: Сар бүрийн дансны хуулга, арилжааны баримт, ногдол ашгийн мэдээлэл ийшээ ирнэ.

Анхааруулга: Хэрэв та ажлын и-мэйлээ (@company.mn) өгвөл ажлаасаа гарахад и-мэйлээ ашиглах эрхгүй болж, мэдээллээ алдах эрсдэлтэй. Тиймээс хувийн и-мэйл (Gmail, Yahoo) ашиглахыг зөвлөж байна.

4. Хүүхдэд данс нээх бол (Тусгай шаардлага)

Монголчууд хүүхдэдээ, ялангуяа “Эрдэнэс Тавантолгой”-н хувьцааг нь баталгаажуулах гэж данс их нээлгэдэг. Хүүхэд иргэний үнэмлэхгүй тул нэмэлт бичиг баримт хэрэгтэй.

• Төрсний гэрчилгээ: Эх хувь эсвэл нотариатаар батлуулсан хуулбар. (Регистрийн дугаартай байх ёстой).

• Эцэг эхийн иргэний үнэмлэх: Хүүхдийг төлөөлөн данс нээж буй аав эсвэл ээжийн бичиг баримт.

• Хүүхдийн нэр дээрх банкны данс: Зарим брокерууд хүүхдийн нэр дээрх “Хүүхдийн хадгаламж”-ийн дансыг шаарддаг бол, зарим нь эцэг эхийн дансыг зөвшөөрдөг. Үүнийг брокероосоо лавлаарай.

5. Хуулийн этгээд (Компани) бол

Хэрэв та хувиараа биш, компаниараа дамжуулж хөрөнгө оруулах гэж байгаа бол шаардлага огт өөр байна.

• Улсын бүртгэлийн гэрчилгээ: Компанийн гэрчилгээ.

• Компанийн дүрэм: Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэр, хөрөнгийн зах зээлд оролцохыг зөвшөөрсөн тогтоол.

• Итгэмжлэл: Захирлаас өөр хүн (Нягтлан г.м) данс нээх гэж байгаа бол итгэмжлэл.

• Эцсийн өмчлөгчийн мэдээлэл: Тухайн компанийн жинхэнэ эзэн хэн бэ гэдгийг нотлох баримт (Мөнгө угаахын эсрэг хуулиар шаарддаг).

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ДАНС НЭЭХ АРГА ЗАМУУД – ХУУЧИН БА ШИНЭ

Бичиг баримтаа бүрдүүлчихлээ. Одоо яах вэ? Танд хоёр зам бий.

Зам 1: Дижитал зам (Аппликейшн) – Хурдан бөгөөд Амархан

Орчин үеийн ихэнх брокерууд (Apex, Capex, Trader, TDB Etrading г.м) бүрэн цахимжсан.

1. Апп татах: App Store эсвэл Play Store-оос сонгосон брокерын аппаа татна.

2. Бүртгүүлэх: Утасны дугаараа оруулна.

3. Танилт (E-Mongolia/DAN): Энэ бол хамгийн гоё хэсэг. Та бичиг баримтынхаа зургийг дарж явуулахын оронд “DAN системээр нэвтрэх” гэдгийг сонгоно. Систем автоматаар төрийн сангаас таны зургийг, регистрийн дугаарыг татаад, “Энэ хүн мөн байна” гэдгийг баталчихна.

4. Гэрээ байгуулах: Утсан дээрээ хуруугаараа зурж гарын үсэг зурна.

5. Төлбөр: Данс нээх хураамж (ихэвчлэн 5,000 – 10,000 төгрөг) төлнө.

6. Баталгаажилт: 5-10 минутын дотор (заримдаа ажлын 1 өдөр) таны ҮЦТХТ-ийн данс нээгдэж, мессеж ирнэ.

Зам 2: Уламжлалт зам (Биеэр очих) – Найдвартай бөгөөд Зөвлөгөөтэй

Хэрэв та технологид тааруу, эсвэл мэргэжилтэнтэй нүүр тулж уулзаж зөвлөгөө авмаар байвал брокерын оффис дээр очиж болно.

1. Бичиг баримтаа (Иргэний үнэмлэх, банкны дансны дугаар) аваад очно.

2. Ажилтантай уулзаж, анкет бөглөнө.

3. Ажилтан таны зургийг авч, системд оруулна.

4. Гэрээнд гарын үсэг зурна. Энэ аргын давуу тал нь та ойлгохгүй зүйлээ шууд асууж, аппликейшнээ утсан дээрээ суулгуулж, заалгаж авах боломжтой.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ХАМГИЙН ИХ ГАРГАДАГ АЛДААНУУД (DON’TS)

Олон хүн данс нээлгэх гэж байгаад буцдаг, эсвэл данс нь “Гацдаг” шалтгаанууд энд байна. Та эдгээрийг бүү давтаарай.

1. “Түр үнэмлэх”-ээр нээх гэж оролдох: Ихэнх цахим систем Түр үнэмлэх (Лавлагаа)-ийг хүлээж авдаггүй. Заавал үндсэн үнэмлэх хэрэгтэй.

2. Ах, эгчийн дансыг ашиглах: “Би картгүй юм аа, ахынхаа картыг холбочихъё” гэж болохгүй. Таны хөрөнгө, таны мөнгө зөвхөн таны нэр дээр л эргэлдэх ёстой.

3. Нууц үгээ мартах: Дансаа нээчхээд, нууц үгээ мартах нь түгээмэл. Брокерын апп руу нэвтрэх нууц үг болон арилжааны пин кодоо заавал тэмдэглэж аваарай.

4. “1072”-оо мартсан байх: Олон хүн аль эрт 2012 онд өөр брокер дээр данс нээлгэчихсэн байдаг. Гэтэл одоо өөр брокер дээр дахиад “Шинэ данс” нээх гээд байдаг.

   • Анхаар: ҮЦТХТ дээр иргэн хүн ГАНЦХАН л үндсэн данстай байна. Хэрэв та өмнө нь данс нээлгэсэн бол тэр дансаа “Сэргээх” эсвэл “Шилжүүлэх” хүсэлт гаргах ёстой болохоос шинээр нээх боломжгүй.

Та данстай эсэхээ яаж мэдэх вэ?

• E-Mongolia руу ороод “Үнэт цаасны данс шалгах” үйлчилгээг аваарай.

• Эсвэл ҮЦТХТ-ийн сайт (mcsd.mn) дээр регистрээ хийгээд шалгаж болно. Хэрэв “Танд данс нээгдсэн байна. Брокер: XY Capital” гэж гарч ирвэл та тэр хуучин брокертойгоо холбогдох, эсвэл шинэ брокер дээр очоод “Дансаа танайх руу шилжүүлж авъя” гэж хэлэх хэрэгтэй.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ДАНС НЭЭСНИЙ ДАРАА ЮУ ХИЙХ ВЭ?

Баяр хүргэе! Та бичиг баримтаа бүрдүүлж, амжилттай данс нээлгэлээ. Одоо та албан ёсоор Монголын Хөрөнгийн Зах Зээлийн оролцогч боллоо.

Гэхдээ шууд мөнгө хийж арилжаанд орохоосоо өмнө нэг зүйлийг шалгаарай.

NetCapital аппликейшн: Энэ бол ҮЦТХТ-ийн албан ёсны апп юм. Та үүнийг татаад, өөрийн бүртгэлээр нэвтэрч үзээрэй.

• Тэнд таны нэр, регистр зөв байна уу?

• Таны 1072 хувьцаа харагдаж байна уу?

• Таны брокерын нэр зөв байна уу? Хэрэв энд бүх юм зөв байвал таны “Алтан түлхүүр” гарт тань бат бөх атгагдсан гэсэн үг.

ДҮГНЭЛТ

Үнэт цаасны данс нээнэ гэдэг нь зүгээр нэг форм бөглөх ажил биш юм. Энэ бол та өөрийн ирээдүйн баялгийг бүтээх “Суурийг цутгаж” буй хэрэг.

Суурь нь муу бол байшин нурна. Тиймээс:

1. Иргэний үнэмлэхээ бэлд.

2. Өөрийн нэр дээрх банкны дансаа шалга.

3. Утас, и-мэйлээ идэвхжүүл.

Энэ гурван зүйл байхад танд хаалттай хаалга гэж үгүй. Бат шиг эргэлзэх хэрэггүй, яг одоо бичиг баримтаа аваад санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрэх аяллаа эхлүүлээрэй. Амжилт хүсье!

Монголчууд бид үндэсний бөхдөө хайртай. Хоёр бөх барилдаж байх үед нэг нь нөгөөгөө өвдөг шороодууллаа гэж бодъё. Гэтэл унасан бөх нь “Би унаагүй, түрүүлж тохойрдсон” гэж маргадаг. Яг энэ эгзэгтэй мөчид хэн гарч ирдэг вэ? Хөлийн цэц. Тэр бол талбайн шүүгч. Тэр маргааныг тасалдаг, дүрмийг сахиулдаг, шударга бус мэх хийсэн бөхийг торгодог, бүр барилдах эрхийг нь хасдаг.

Хэрэв хөлийн цэц байхгүй бол яах вэ? Бөхчүүд дүрэмгүй зодолдож, хүчтэй нь хүчгүйгээ, зальтай нь шударгаа дарж, наадам тэр чигтээ замбараагүй зодоон болон хувирах байсан биз.

Санхүүгийн зах зээл яг үүнтэй ижил. Энд мянга мянган компани, сая сая хөрөнгө оруулагч мөнгөний төлөө “барилдаж” байдаг. Хэрэв энд шүүгч байхгүй бол том компаниуд жижгийгээ залгиж, дотоод мэдээлэлтэй дарга нар жирийн иргэдийн халаасыг хоосолж, худал мэдээллээр хувьцааны үнийг хөөрөгдөж, жинхэнэ “Зэрлэг баруун” (Wild West) болох байв.

Тэгвэл энэ их айлын, энэ том тэмцээний “Ерөнхий шүүгч”, “Хөлийн цэц” нь хэн бэ? Тэр бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) юм. Тэдний хийдэг хамгийн чухал ажил бол “Хяналт шалгалт” (Surveillance) болон “Хэрэгжилт” (Enforcement) юм. Өөрөөр хэлбэл, тэд тоглоомыг шударга явагдаж байгааг дурандаж, дүрэм зөрчсөн нөхөрт улаан хуудас өгч талбайгаас хөөдөг хүмүүс юм.

Өнөөдөр бид СЗХ хэрхэн “Их нүд”-ээр зах зээлийг харж суудаг, “Дотоод мэдээлэл” гэж ямар аюултай зүйл байдаг, хувьцааны үнийг хэрхэн “Манипуляци” хийдэг тухай детектив кино шиг сонирхолтой сэдвээр аялах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: “VAR” СИСТЕМ БУЮУ ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХЯНАЛТ (MARKET SURVEILLANCE)

Хөл бөмбөгийн Дэлхийн аварга үзэж байхад маргаантай гоол ороход шүүгч “VAR” (Video Assistant Referee) буюу бичлэг ухрааж үздэг дээ. СЗХ-д яг ийм систем байдаг гэвэл та итгэх үү?

Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр өдөр бүр сая сая захиалга, гүйлгээ хийгдэж байна.

• “Бат АПУ-г 1000 төгрөгөөр авлаа.”

• “Дорж Говийг 200 төгрөгөөр зарлаа.” Энэ бүх урсгалыг хүн нүдээрээ хараад суух боломжгүй. Тиймээс СЗХ тусгай Программ хангамж (Software) ашигладаг.

Сэжигтэй үйлдлийг хэрхэн илрүүлдэг вэ?

Энэхүү “Их нүд” программ нь хэвийн бус үйлдлүүд дээр автоматаар “Улаан гэрэл” асаадаг.

1. Гэнэтийн үнийн өсөлт: Жирийн үед өдөрт 1% хөдөлдөг байсан нэг жижиг компанийн хувьцаа гэнэт ямар ч мэдээгүй байхад өдөрт 15% өсөөд, маргааш нь бас 15% өсөөд эхэлбэл систем дохио өгнө. “Энд нэг юм болоод байна, шалга!” гэж.

2. Эзлэх хувийн төвлөрөл: Хэрэв нэг өдөр хийгдсэн нийт арилжааны 90%-ийг ганцхан брокерын компани, эсвэл хоорондоо холбоотой 2-3 хүн хийсэн байвал сэжигтэй. Тэд хоорондоо тохиролцож үнэ хөөргөж байж магадгүй.

3. Мэдээллийн өмнөх арилжаа: Компани “Манайх ашигтай ажиллалаа” гэж мэдээлэхээс яг 1 цагийн өмнө хэн нэгэн их хэмжээгээр хувьцааг нь худалдаж авсан байвал систем түүнийг “Баривчилна”. Энэ хүн яаж мэдсэн бэ?

СЗХ-ны байцаагч нар энэ дохионы дагуу нарийвчилсан шалгалт хийж, брокерын утсыг сонсож (хуулийн зөвшөөрлөөр), дансны хуулгыг нь татаж, хэргийг задалдаг.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ХАМГИЙН ТОМ ГЭМТ ХЭРЭГ – “INSIDER TRADING” (ДОТООД МЭДЭЭЛЭЛ АШИГЛАХ)

Хөрөнгийн зах зээл дээрх хамгийн шударга бус, жирийн иргэдийн боломжийг хулгайлдаг гэмт хэрэг бол “Дотоод мэдээлэл ашиглах” буюу Insider Trading юм.

Үүнийг ойлгохын тулд нэгэн түүх зохиоцгооё.

Кейс: “Алтан Орд” ХК-ийн захирал Батын нууц

“Алтан Орд” гэдэг уул уурхайн компани Хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй. Олон нийт (Та, бид) түүний хувьцааг эзэмшдэг. Нэг өдөр захирал Бат геологичийнхоо тайланг уншив. Тайлан дээр: “Захирал аа, харамсалтай мэдээ байна. Бидний итгэж байсан орд газрын нөөц дуусчихжээ. Манай компани ирэх жил дампуурч магадгүй” гэж бичсэн байв.

Энэ бол “Дотоод мэдээлэл” юм. Үүнийг олон нийт хараахан мэдээгүй байгаа. Хуулиараа Бат энэ мэдээг СЗХ болон Биржээр дамжуулан бүх хүнд нэгэн зэрэг зарлах ёстой. Ингэвэл хувьцааны үнэ унаж, бүгд адилхан хохирно. Энэ бол шударга ёс.

Гэтэл Бат тэгсэнгүй. Тэр мэдээг зарлахаасаа өмнө эхнэр лүүгээ утасдав. “Хайраа, манай компанийн хувьцааг бүгдийг нь яг одоо зар. Хурдал!” Эхнэр нь бүх хувьцаагаа өндөр үнээр зарж амжив. Түүний зарсан хувьцааг юу ч мэдээгүй иргэн Дорж “Энэ компани сайн шүү” гэж бодоод худалдаж авав.

Маргааш нь Бат мэдээгээ зарлав. “Манай орд дууссан”. Хувьцааны үнэ навс унав.

• Үр дүн: Бат болон түүний эхнэр хохиролгүй үлдэв. Харин иргэн Дорж, мөн бусад жирийн хувьцаа эзэмшигчид хамаг мөнгөө алдав.

Энэ бол ГЭМТ ХЭРЭГ. Бат өөрийн давуу байдлаа ашиглаж, бусдыг “нүдээ боосон” байдалтай үлдээгээд, өөрөө ашиг хонжоо олсон (эсвэл алдагдлаас зайлсхийсэн). СЗХ-ны “Шүүгч” нар яг ийм үйлдлийг илрүүлж, Батыг шоронд явуулах, их хэмжээгээр торгох үүрэгтэй.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЗАХ ЗЭЭЛИЙГ ГАЖУУДУУЛАХ НЬ – “MARKET MANIPULATION” (АРИЛЖААНЫ ЛУЙВАР)

Дараагийн түгээмэл гэмт хэрэг бол “Зах зээлийг урвуулан ашиглах” буюу Манипуляци юм. Үүнийг “Үнэ хөөрөгдөх”, “Хиймэл эрэлт үүсгэх” гэж ойлгож болно.

Кейс: “Чонын сүрэг”

Хэсэг бүлэг нөхөд (Чонын сүрэг) нийлээд нэг жижигхэн, хэнд ч хэрэггүй компанийн хувьцааг онилжээ. Тэр компанийн нэгж хувьцаа 100 төгрөг байв. Тэдний төлөвлөгөө:

1. Цуглуулах: Тэд эхлээд чимээгүйхэн тэр хувьцааг 100 төгрөгөөр их хэмжээгээр худалдаж авна.

2. Хөөрөгдөх (Pump): Дараа нь тэд хоорондоо хувьцаагаа зарж эхэлнэ. А нь Б-д 110-аар, Б нь В-д 120-оор, В нь буцаагаад А-д 150-иар зарна.

   • Гаднаас харж байгаа хүмүүст (Танд) дэлгэцэн дээр “Пөөх, энэ хувьцаа өдөр бүр өсөөд байна. Ямар мундаг компани вэ?” гэж харагдана.

   • Дээрээс нь тэд фэйсбүүк, сошиал медиагаар “Энэ компани удахгүй тэсрэлт хийнэ, одоо л ав” гэж хуурамч мэдээ тараана.

3. Урхинд оруулах: Жирийн иргэд шуналдаа хөтлөгдөн 500 төгрөг болсон үед нь худалдаж авч эхэлнэ.

4. Хаях (Dump): Үнэ хангалттай өсмөгц нөгөө “Чонын сүрэг” цуглуулсан бүх хувьцаагаа гэнэт зарж, мөнгөө аваад гарна.

5. Сүйрэл: Чононууд гарсны дараа хувьцааны үнэ буцаад 100 төгрөг (эсвэл түүнээс доош) унана. 500-гаар авсан иргэд шатна.

СЗХ-ны “VAR” систем яг энэ “Хоорондоо хийсэн хиймэл арилжаа”-г илрүүлэх зориулалттай. Хэрэв нэг IP хаягнаас, эсвэл хамааралтай хүмүүс хоорондоо өдөржин арилжаа хийгээд байвал СЗХ шууд таслан зогсоож, тэр хүмүүсийг “Хар жагсаалт”-д оруулж, эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ШИЛЭН БАЙШИНГИЙН ДҮРЭМ – МЭДЭЭЛЛИЙН ИЛ ТОД БАЙДАЛ (TRANSPARENCY)

СЗХ-ны шүүгчийн өөр нэг чухал үүрэг бол “Тодруулга” (Disclosure) шаардах явдал юм. Хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй компани бол “Шилэн байшин” дотор амьдарч байгаатай адил. Тэд нууцтай байх ёсгүй.

Яагаад? Хөрөнгө оруулагч та “АПУ”-гийн хувьцааг авахдаа юунд итгэж авдаг вэ? Тэдний санхүүгийн тайланд итгэж авдаг.

• “Ашигтай ажилласан байна.”

• “Өр төлбөр бага байна.”

Хэрэв компани худлаа тайлан гаргавал, эсвэл муу мэдээгээ нуувал энэ нь хөрөнгө оруулагчдыг хуурч буй хэрэг.

СЗХ-ны шаардлага:

1. Улирал бүрийн тайлан: Компаниуд 3 сар тутамд санхүүгийн тайлангаа СЗХ-д болон олон нийтэд танилцуулах ёстой.

2. Чухал мэдээлэл: Захирал солигдсон, шүүхэд дуудагдсан, том гэрээ байгуулсан гэх мэт үйл явдал болсон даруйд 24 цагийн дотор нийтэд зарлах ёстой.

Торгууль ба Шийтгэл: Хэрэв компани тайлангаа хугацаанд нь өгөхгүй бол, эсвэл мэдээллээ нуувал СЗХ:

• Компанийг өндөр дүнгээр торгоно.

• Хувьцааны арилжааг нь зогсооно (Халт).

• Бүр цаашлаад Хөрөнгийн биржээс хөөж гаргана (Delisting).

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ШИЙТГЭЛ БУЮУ “УЛААН ХУУДАС”

Шүүгч зөвхөн шүгэл үлээгээд зогсохгүй, шийтгэх эрхтэй байж л хүмүүс дүрмийг баримтална. СЗХ ямар шийтгэл оногдуулдаг вэ?

1. Мөнгөн торгууль: Зөрчлийн тухай хуулиар хувь хүн болон компанийг сая саяар нь, заримдаа тэрбумаар нь торгох заалтууд бий. Ялангуяа зах зээлийг манипуляци хийж олсон ашгийг нь хурааж авдаг.

2. Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах: Энэ бол бизнесийн “Цаазын ял”. Брокерын компани харилцагчийн мөнгөөр тоглосон бол лицензийг нь цуцална. Тэр компани дахиж хэзээ ч санхүүгийн салбарт ажиллах эрхгүй болно.

3. Эрүүгийн хариуцлага: СЗХ өөрөө хүн баривчлахгүй ч, ноцтой хэргүүдийг (Insider Trading, Ponzi scheme) баримтжуулаад Цагдаагийн газар, Прокурорт шилжүүлдэг. Санхүүгийн луйварчид шоронд орох ялтай.

4. Хар жагсаалт: Зөрчил гаргасан захирал, нягтлан, брокеруудыг “Хар жагсаалт”-д оруулдаг. Тэд дахиж ямар ч санхүүгийн байгууллагад (Банк, Даатгал, ББСБ) удирдах албан тушаал хаших эрхгүй болдог.

ДҮГНЭЛТ: ШҮҮГЧ ТАНЫ ТАЛД БАЙНА

Эцэст нь дүгнэхэд, Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ)-ны хяналт шалгалтын үйл ажиллагаа нь хэн нэгнийг дарамтлах гэсэн зүйл биш юм. Энэ бол жирийн хөрөнгө оруулагч ТАНЫГ хамгаалах цорын ганц бамбай юм.

• СЗХ “Их нүд”-ээрээ харж байгаа учраас л таны худалдаж авсан хувьцааны үнэ зохиомол биш, бодитой гэдэгт итгэж болно.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л компанийн захирлууд дотоод мэдээллээ ашиглаж таныг шулж чадахгүй байна.

• СЗХ шаардаж байгаа учраас л компаниуд тайлангаа үнэн зөв гаргаж байна.

Тиймээс, СЗХ бол санхүүгийн зах зээлийн хатуу боловч шударга “Шүүгч” юм. Шүүгч талбай дээр байхад та айх зүйлгүйгээр, өөрийн ур чадвараар тоглож, хожих боломжтой.

Танд өгөх зөвлөгөө: Хэрэв та ямар нэгэн компанийн хувьцааг авахаар судалж байгаа бол, эсвэл хэн нэгэн танд “Энэ хувьцааг авчих, баталгаатай өснө” гэж шивнэвэл болгоомжтой хандаарай.

• Тэр хүн дотоод мэдээлэл ашиглаж байж магадгүй (Тэгвэл та хамсаатан болно).

• Тэр хүн таныг “Pump and Dump” схемийн золиос болгох гэж байж магадгүй.

Сэжигтэй зүйл анзаарвал СЗХ-нд мэдээлэх нь өөрийгөө болон бусдыг хамгаалах иргэний үүрэг шүү. Шудрага зах зээл дээр л бид бүгд хожно.

Эрт урьд цагт томоохон хот улсууд өөрсдийгөө хамгаалахын тулд аварга том хэрэм босгож, ганцхан том хаалгаар хүмүүсийг оруулж, гаргадаг байсан түүхийг бид мэднэ. Тэр хаалган дээр хамгийн шилдэг, хамгийн нүд хурц, хамгийн шударга харуулууд зогсож, ирж буй хүн болгоныг шалгадаг байв. “Чи хэн бэ? Чи худалдаачин уу, эсвэл дээрэмчин үү? Чиний авчирсан бараа цэвэр үү, эсвэл хортой юу?” гэж асууна. Хэрэв тэр харуул ажлаа муу хийвэл хот руу дайсан нэвтэрч, эсвэл тахал тархаж, хот тэр чигтээ сүйрэх аюултай байв.

Өнөөгийн 21-р зуунд, дижитал эрин үед тэрхүү “Хот” нь Монголын Санхүүгийн Зах Зээл болж хувирчээ. Энэ хот дотор мөнгө урсаж, баялаг бүтээгдэж, хүмүүсийн ирээдүй шийдэгдэж байдаг. Харин тэр хотын гол хаалгыг манаж зогсох, хэнийг оруулах, хэнийг буцаахыг шийддэг “Их Харуул” нь Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) юм.

Олон хүн СЗХ-г зүгээр нэг бичиг цаас шалгадаг газар гэж боддог. Гэтэл үнэн хэрэгтээ тэдний гарт “Амьдрах, үхэх” эрх мэдэл байдаг. Тэдний олгодог “Тусгай зөвшөөрөл” (Лиценз) гэдэг цаас бол санхүүгийн ертөнцөд хөл тавих “Алтан тасалбар” юм. Энэ тасалбаргүйгээр хэн ч, хэзээ ч, ямар ч мөнгөний ажил хийх эрхгүй.

Өнөөдөр бид СЗХ-ны энэхүү “Gatekeeping” буюу “Хаалгачийн үүрэг”-ийн тухай, тэд яагаад ийм хатуу шүүлтүүр тавьдаг, тэр шүүлтүүр нь жирийн иргэн таныг хэрхэн аюулаас хамгаалж байдаг тухай маш дэлгэрэнгүй ярилцах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТОГЛОГЧДЫГ СОНГОХ НЬ – ХЭНД “ЭРХ” ОЛГОХ ВЭ?

Санхүүгийн зах зээл бол хүүхдийн тоглоомын талбай биш. Энд алдаа гаргавал хүүхэд уйлаад өнгөрөх биш, мянга мянган айл өрх орон гэргүй болж, насаараа хураасан хөрөнгөө алдах эрсдэлтэй. Тиймээс энэ талбайд тоглох “Тоглогчид” буюу мэргэжлийн байгууллагууд нь маш өндөр шалгуур давсан байх ёстой.

СЗХ нь дараах “Мэргэжлийн оролцогчид”-д лиценз олгодог. Үүнд:

1. Брокер, Дилер: Иргэдийн мөнгөөр хувьцаа авч өгдөг зуучлагчид.

2. Андеррайтер: Компаниудыг IPO хийхэд тусалдаг зөвлөхүүд.

3. Хөрөнгө оруулалтын сангууд: Олон хүний мөнгийг цуглуулж удирддаг газрууд.

4. ББСБ ба ХЗХ: Зээл олгож, мөнгө эргэлдүүлдэг байгууллагууд.

5. Даатгалын компаниуд: Эрсдэл хуваалцдаг байгууллагууд.

Лиценз авах “Там”-ын даваа

Та маргааш очоод “Би Брокерын компани байгуулмаар байна” гэж хэлбэл СЗХ танд “За, май” гээд лиценз өгөх үү? Үгүй ээ. Энэ бол маш урт, маш хэцүү, маш нарийн шалгуур бүхий процесс юм. Яг л сансрын нисгэгч болох шалгалт шиг.

СЗХ үндсэн гурван том шүүлтүүрээр “Шигшдэг”:

Шүүлтүүр 1: Мөнгөн босго (Capital Adequacy) Санхүүгийн бизнес хийх гэж байгаа хүн “Хоосон халаастай” байж болохгүй. СЗХ хамгийн түрүүнд: “Чиний халаасанд хэдэн төгрөг байна вэ?” гэж асуудаг.

• Жишээ нь: Даатгалын компани байгуулахын тулд дор хаяж 5 тэрбум төгрөгийн дүрмийн сантай байх ёстой (Энэ тоо өөрчлөгддөг).

• ББСБ байгуулахад дор хаяж 2.5 тэрбум төгрөг хэрэгтэй. Яагаад? Учир нь тэр компани дампуурлаа гэхэд цаана нь харилцагчдаа хохиролгүй болгох өөрийн гэсэн хөрөнгөтэй байх ёстой. “Салхинд хийссэн хамхуул” шиг компаниудад СЗХ хэзээ ч хаалгаа нээдэггүй.

Шүүлтүүр 2: “Тохиромжтой этгээд”-ийн шалгалт (Fit and Proper Test) Энэ бол хамгийн сонирхолтой бөгөөд чухал хэсэг. СЗХ зөвхөн мөнгийг нь хараад зогсохгүй, тухайн компанийг байгуулж буй “ХҮМҮҮС”-ийг нь судалдаг.

• “Энэ компанийн захирал нь хэн бэ? Боловсролтой юу?”

• “Энэ компанийн эзэн (Хувьцаа эзэмшигч) нь мөнгөө хаанаас олсон бэ? Мөнгө угаасан юм биш биз?”

• “Өмнө нь залилангийн хэрэгт холбогдож байсан уу?”

Хэрэв тухайн хүн өмнө нь санхүүгийн гэмт хэрэгт холбогдож байсан бол, эсвэл мөнгөний эх үүсвэрээ тайлбарлаж чадахгүй бол СЗХ шууд “ТАТГАЛЗАХ” тамга дардаг. Энэ нь “Чононд хонь хадгалуулах”-аас сэргийлж буй хэрэг юм.

Шүүлтүүр 3: Технологи ба Боловсон хүчин Мөнгөтэй, нэр цэвэр байлаа гээд бас болохгүй.

• “Танайд мэргэжлийн үнэмлэхтэй шинжээч, дилер байна уу?”

• “Танай серверийн аюулгүй байдал хангагдсан уу? Хакердуулах эрсдэлтэй юу?” СЗХ-ны байцаагч нар газар дээр нь очиж, компьютер, программыг нь хүртэл шалгадаг.

Энэ бүх давааг давсан цөөхөн хэдэд л СЗХ-ны даргын гарын үсэгтэй, тамгатай “ТУСГАЙ ЗӨВШӨӨРӨЛ” гэх үнэт цаас очдог. Тиймээс та лицензтэй компанитай харьцана гэдэг нь “Төрийн шалгуурыг давсан, найдвартай түнш”-тэй харьцаж байна гэсэн үг юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: БҮТЭЭГДЭХҮҮНИЙГ ШҮҮХ НЬ – “ЧАНАРЫН ХЯНАЛТ”

СЗХ зөвхөн хүмүүст (компаниудад) зөвшөөрөл өгөөд зогсохгүй. Тэдний зарж буй “Бүтээгдэхүүн”-ийг ч нэгбүрчлэн шалгадаг. Хөрөнгийн зах зээл дээрх бүтээгдэхүүн гэдэг нь Хувьцаа, Бонд, Хөрөнгө оруулалтын сангийн нэгж эрх зэрэг юм.

Үүнийг бид “Хүнсний Аюулгүй Байдлын Газар”-тай зүйрлэж болно. Та супермаркетаас хиам авч идэхдээ “Энэ хиам хортой болов уу?” гэж айдаггүй. Яагаад гэвэл тэр хиамыг дэлгүүрийн лангуун дээр тавихаас өмнө мэргэжлийн лабораторид шинжилж, найрлагыг нь шалгаад, “Хүний эрүүл мэндэд аюулгүй” гэсэн бичиг өгсөн байдаг.

СЗХ яг үүнийг санхүүгийн бүтээгдэхүүн дээр хийдэг.

IPO буюу Хувьцаа гаргах үеийн хяналт

Бид өмнө нь “Бат” болон түүний “Уулын Оргил” ХК-ийн IPO хийх жишээг ярьсан. Бат компаниа олон нийтэд танилцуулж, хувьцаагаа зарахын тулд СЗХ-ноос зөвшөөрөл авах ёстой байдаг. Энэ үед СЗХ яг юуг шалгадаг вэ?

1. “Үнэт цаасны танилцуулга”-ыг (Prospectus) шүүх нь: Энэ бол компанийн тухай бүх үнэнийг бичсэн зузаан ном. СЗХ-ны мэргэжилтнүүд энэ номыг үг, үсэг бүрээр нь уншдаг.

• Зорилго: Компани иргэдийг хуурч байна уу, үгүй юу?

• Шалгалт: “Та нар ирээдүйд 50 тэрбумын ашиг олно гэж бичсэн байна. Үүнийгээ батал. Зүгээр л мөрөөдлөө бичээд байж болохгүй.”

• Эрсдэл: “Та нар эрсдэлээ нуусан байна. Түүхий эдийн үнэ өсвөл яах вэ? Энэ тухайгаа тодорхой бич.”

Хэрэв СЗХ энэ танилцуулгыг “Хангалтгүй” гэж үзвэл, тухайн компани Хөрөнгийн бирж дээр хувьцаагаа зарах эрхгүй болно. СЗХ зөвшөөрөл өгнө гэдэг нь “Энэ компани ашигтай ажиллана” гэсэн баталгаа биш, харин “Энэ компани мэдээллээ үнэн зөв, бүрэн дүүрэн илчилсэн” гэдгийн баталгаа юм. Ингэснээр хөрөнгө оруулагч та “Хортой хиам” идэхээс хамгаалагдаж байгаа хэрэг.

2. Бондын хяналт: Компаниуд зээл авахын оронд “Бонд” (Өрийн бичиг) гаргаж иргэдээс мөнгө зээлдэг. Сүүлийн үед “ЛэндМН бонд”, “Симпл бонд” гэх мэт олон бонд гарсан. СЗХ эдгээрийг ч бас хянадаг.

• “Та нар иргэдээс авсан мөнгөө эргүүлж төлж чадах уу?”

• “Барьцаа хөрөнгө чинь хангалттай юу?” Хэрэв эргэлзээтэй байвал СЗХ бонд гаргахыг зөвшөөрдөггүй.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЗОХИЦУУЛАЛТГҮЙ ОРЧИНД ЮУ БОЛОХ ВЭ? (АЙМШГИЙН КИНО)

СЗХ байхгүй, эсвэл тэдний ажил сул байвал юу болох вэ? Үүнийг ойлгохын тулд бид түүхээ эргэн санах хэрэгтэй.

Хадгаламж зээлийн хоршоодын дампуурал (2000-аад оны дунд үе): Тухайн үед СЗХ дөнгөж байгуулагдаж байсан, хяналт сул байв. Олон арван хоршоод “Жилийн 40-50% хүү өгнө” гэж амлаж, иргэдийн мөнгийг цуглуулаад, эзэд нь мөрийтэй тоглож, эсвэл гадаад руу зугтаасан. Мянга мянган хүн орон гэргүй болж, гудамжинд жагсаж байсан. Яагаад ийм зүйл болов? Учир нь тэнд “Хаалгач” байгаагүй. Хэн дуртай нь хоршоо байгуулж, хэн дуртай нь иргэдийн мөнгийг авч байсан юм.

Койны халуурал (2021 он): Энэ үед “Виртуал хөрөнгийн хууль” батлагдаагүй, СЗХ койн дээр хяналт тавих эрх зүйн орчин бүрдээгүй байв. Үр дүнд нь юу болов?

• Хэн дуртай нь (дуучин, жүжигчин, инфлюенсер) койн гаргасан.

• “IHC”, “Storepay” гээд томоохон төслүүд байсан ч, хажуугаар нь маш олон “Хог койн” (Shitcoin) гарч, хүмүүсийн мөнгийг аваад алга болсон.

• Олон залуус мөнгөө алдсан.

Энэ бүхэн бидэнд нэг л зүйлийг сануулдаг: Хаалгачгүй хот руу чононууд чөлөөтэй орж ирдэг. СЗХ-ны хатуу шалгуур, удаан мэт санагдах процесс нь үнэн хэрэгтээ биднийг эдгээр “Чоно”-нуудаас хамгаалж байдаг “Хана хэрэм” юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЛИЦЕНЗ ОЛГОСНЫ ДАРААХЬ ХЯНАЛТ – “БАЙНГЫН КАМЕР”

СЗХ нэг удаа лиценз өгөөд л мартчихдаггүй. Тэд лицензтэй компаниудыг 24/7 цагийн турш “Камер”-аар харж байдаг. Үүнийг “Зайнаас хянах” (Off-site Supervision) болон “Газар дээрх шалгалт” (On-site Inspection) гэж нэрлэдэг.

1. Зайнаас хянах: Брокерын компаниуд, ББСБ-ууд өдөр бүр, сар бүр СЗХ-ны систем рүү тайлангаа илгээдэг.

• “Өнөөдөр хэдэн төгрөгийн зээл гаргав?”

• “Харилцагчийн мөнгө бүрэн байна уу?” СЗХ-ны программ хангамж энэ тоонуудыг шинжилж, хэрэв сэжигтэй зүйл (Жишээ нь: Брокер харилцагчийн мөнгийг өөрийн данс руу шилжүүлсэн байвал) илэрвэл “Улаан гэрэл” асдаг.

2. Газар дээрх шалгалт: СЗХ-ны байцаагч нар гэнэт компанийн оффис дээр очдог. Тэд компьютерынх нь “Log” (түүх)-ийг шалгаж, гэрээг нь ухаж үздэг.

• “Та нар иргэн Доржид зээл өгөхдөө хүүгээ хуулиас хэтрүүлж тооцсон байна.”

• “Танай даатгалын нөөц сан дутмаг байна.” Ийм зөрчил илэрвэл СЗХ торгууль тавьж, хугацаатай үүрэг өгч, бүр болохгүй бол Лицензийг нь цуцалдаг. Лицензээ алдана гэдэг нь тухайн компанийн хувьд “Цаазын ял”-тай адил. Тиймээс санхүүгийн байгууллагууд СЗХ-ноос үхтэлээ айдаг бөгөөд дүрмийг нь ягштал баримтлахыг хичээдэг.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ИРГЭН ТА ӨӨРӨӨ “ХЯНАГЧ” БОЛОХ НЬ

СЗХ хичнээн сайн ажиллалаа гээд иргэн та өөрөө сонор сэрэмжгүй бол залилангаас бүрэн хамгаалагдаж чадахгүй. СЗХ танд “Зэвсэг” өгдөг, харин тэр зэвсгийг та өөрөө ашиглах ёстой.

Зэвсэг 1: QR Код ба Гэрчилгээ Одоо бүх лицензтэй ББСБ, Брокерын оффисын үүдэнд, эсвэл кассны дэргэд СЗХ-ны логотой Гэрчилгээ болон QR код байх ёстой. Та утсаа гаргаж ирээд тэр QR кодыг уншуулбал СЗХ-ны сайт руу орж, “Энэ компани хүчин төгөлдөр эрхтэй байна” гэсэн мэдээллийг харуулна. Хэрэв ийм код байхгүй бол, эсвэл уншуулахад алдаа зааж байвал тэр газар сэжигтэй гэсэн үг.

Зэвсэг 2: FRC.MN вэбсайт Та хэн нэгэнд мөнгө өгөхөөсөө өмнө www.frc.mn сайт руу ороод “Зохицуулалттай этгээд” гэсэн цэснээс тухайн компанийн нэрийг хайж үзээрэй.

• “Энэ брокерын лиценз түдгэлзсэн байна уу?”

• “Энэ даатгалын компани хэвийн ажиллаж байна уу?” Энэ бүх мэдээлэл тэнд ил тод байдаг.

ДҮГНЭЛТ: ШУДАРГА ЁСНЫ БАМБАЙ

Эцэст нь дүгнэхэд, Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) бол санхүүгийн зах зээл дэх “Тоглоомын дүрэм”-ийг зохиогч, түүний хэрэгжилтийг хянагч, зөрчигчдийг шийтгэгч юм.

Тэдний “Хаалгач”-ийн үүрэг нь заримдаа бизнес эрхлэгчдэд хэт хатуу, хүнд сурталтай мэт санагдаж болох ч, энэ нь эцсийн дүндээ Иргэн ТАНЫ МӨНГИЙГ хамгаалах зорилготой байдаг.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л таны хувьцаа ҮЦТХТ-д найдвартай хадгалагдаж байна.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л ББСБ-ууд хүүгээ дураараа нэмж чадахгүй байна.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л “Хаан Банк”-ны IPO амжилттай болж, хууль ёсны дагуу явагдсан.

Тиймээс, СЗХ бол Монголын эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангаж буй үл үзэгдэгч, гэхдээ хамгийн бат бөх БАМБАЙ юм.

Танд өгөх зөвлөгөө: Санхүүгийн ямар ч үйлчилгээ авахдаа (Зээл авах, Даатгал хийлгэх, Хувьцаа авах) “Танайх СЗХ-ны зөвшөөрөлтэй юу?” гэдэг ганц асуултыг асууж хэвшээрэй. Энэ ганц асуулт таныг ирээдүйн сая сая төгрөгийн алдагдлаас аварч чадна шүү.

Монгол хүн бүр “Монголбанк”-ыг мэддэг. Бидний түрийвчинд байх төгрөг бүр дээр гарын үсэг нь байдаг, зурагтаар инфляц ярихад дарга нар нь гарч ирдэг, валютын ханш өсөхөд бид тэднийг буруутгадаг. Тэд бол мөнгөний бодлогыг зангиддаг, арилжааны том банкуудыг (Хаан, Голомт, ХХБ) удирддаг.

Гэтэл сүүлийн 20 жилд Монголын санхүүгийн ертөнц зөвхөн банкаар хязгаарлагдахаа больжээ. Банкнаас өөр, банкнаас илүү олон төрлийн үйлчилгээ үзүүлдэг, банкнаас илүү хурдан, заримдаа илүү эрсдэлтэй асар том зах зээл бий болсон. Энэ бол Хөрөнгийн бирж, Даатгал, ББСБ, Хадгаламж зээлийн хоршоо, Үл хөдлөх хөрөнгө, Виртуал хөрөнгө (Койн) зэргээс бүрдсэн “Банк бус санхүүгийн салбар” юм.

Тэгвэл энэ их айлыг хэн удирддаг вэ? Монголбанк уу? Үгүй ээ. Монголбанкны гар энд хүрдэггүй. Энэ том ертөнцийг захирдаг, дүрэм журмыг нь тогтоодог, цагдаа нь болж, шүүгч нь болж ажилладаг тусгай эрхтэй байгууллага байдаг. Тэр байгууллага бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) буюу Financial Regulatory Commission (FRC) юм.

Өнөөдөр бид энэхүү байгууллага нь жирийн иргэн таны амьдралд яг ямар хамаатай болох, тэд яагаад “Хамгийн дээд эрх мэдэл”-тэй байдаг тухай маш дэлгэрэнгүй аялал хийх болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЭРХ МЭДЛИЙН ХУВААРИЛАЛТ – ХЭН НЬ ЮУГ МЭДДЭГ ВЭ?

Санхүүгийн салбарыг ойлгохын тулд бид төрийн зохицуулалтын “Газрын зураг”-ийг эхлээд харах хэрэгтэй. Олон хүн СЗХ-г Монголбанкны доод газар, эсвэл Сангийн яамны хэлтэс гэж андуурдаг.

Үнэн хэрэгтээ СЗХ бол Засгийн газраас хараат бус, Монголбанктай эрх тэгш, шууд Улсын Их Хуралд (УИХ) тайлагнадаг, бие даасан, хүчирхэг агентлаг юм.

Монголбанкны Вант Улс: Тэдний хариуцдаг зүйлс нь “Мөнгө” өөрөө юм.

• Төгрөгийн ханш.

• Инфляц.

• Хадгаламжийн даатгал.

• Системийн том банкууд (Тэд дампуурвал улс сүйрэх тул Монголбанк хатуу хянадаг).

Санхүүгийн Зохицуулах Хорооны Вант Улс: Тэдний хариуцдаг зүйлс нь “Хөрөнгө ба Үйлчилгээ” юм.

• Хөрөнгийн зах зээл: Хөрөнгийн бирж, Брокерууд, ҮЦТХТ.

• Даатгалын зах зээл: Даатгалын компаниуд, зуучлагчид.

• Банк бус санхүүгийн байгууллагууд (ББСБ): Зээлийн аппликейшнууд, ломбардууд (зарим хэсэг).

• Хадгаламж зээлийн хоршоод (ХЗХ).

• Үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлал (Remax г.м).

• Үнэт металл, үнэт чулууны арилжаа.

• Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчид (Койн биржүүд).

Харж байна уу? СЗХ-ны хариуцдаг талбар нь тооны хувьд маш олон, оролцогчдын хувьд маш өргөн хүрээтэй. Хэрэв та банкнаас бусад ямар нэгэн санхүүгийн харилцаанд орсон бол таныг хамгаалах үүрэгтэй цорын ганц газар бол СЗХ юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: СЗХ-НЫ ҮНДСЭН ЗОРИЛГО – ГУРВАН ТУЛГУУРТ БОДЛОГО

СЗХ яагаад байгуулагдсан бэ? Тэд өглөө ажилдаа ирээд юуны төлөө ажилладаг вэ? Тэдний ажил үүрэг гурван үндсэн “Тулгуур” дээр тогтдог.

Тулгуур 1: Зах зээлийн тогтвортой байдал (Stability)

Та “Хадгаламж зээлийн хоршоо дампуурчээ”, “Брокер мөнгөө аваад зугтжээ” гэсэн мэдээ сонсвол яах вэ? Та тэр зах зээлд дахиж итгэхгүй. Та мөнгөө гэртээ, дэрэн доороо хадгалахыг илүүд үзнэ. Хэрэв бүгд ингэвэл эдийн засаг зогсоно.

Тиймээс СЗХ-ны хамгийн гол үүрэг бол “Системийг нураахгүй байх” юм. Тэд үүнийг яаж хийдэг вэ?

• Босго тогтоох: ББСБ байгуулах хүнд “Чи дор хаяж 2.5 тэрбум төгрөгтэй байж л энэ ажлыг эхэлнэ” гэж шаарддаг. Мөнгөгүй хүн мөнгөний ажил хийж болохгүй.

• Тайлан хянах: Санхүүгийн байгууллагууд улирал бүр СЗХ-д тайлангаа өгдөг. СЗХ-ны хянагч нар “Энэ компани алдагдалтай ажиллаад байна, удахгүй дампуурах шинжтэй байна” гэдгийг урьдчилж хараад, арга хэмжээ авдаг.

Тулгуур 2: Шударга өрсөлдөөн (Fair Competition)

Санхүүгийн зах зээл бол ширэнгэн ой биш. Энд хүчтэй нь хүчгүйгээ барьж идэж болохгүй. Жишээ нь: Нэг том Даатгалын компани бусад жижгүүдээ шахахын тулд “Манайх даатгалаа үнэгүй хийж өгнө” гэж зарлаж болохгүй. Энэ нь өрсөлдөөнийг эвдэж, эцэст нь ганцхан компани үлдээд үнээ нэмэх аюултай.

СЗХ нь “Шүүгч”-ийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

• Тэд үнийн доод, дээд хязгаарыг тогтоодог (Жишээ нь: ББСБ-ын зээлийн хүүг сарын 4.5%-иас хэтрүүлж болохгүй).

• Тэд зар сурталчилгааг хянадаг. “Худлаа амлалт өгч болохгүй”.

Тулгуур 3: Хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчийг хамгаалах (Consumer Protection)

Энэ бол иргэн танд хамгийн их хамаатай хэсэг. Банкны харилцагчийг Монголбанк хамгаалдаг бол, ББСБ, Даатгал, Хөрөнгийн биржийн харилцагчийг СЗХ хамгаална.

• Мэдээллийн ил тод байдал: СЗХ компаниудаас “Та нар иргэдэд гэрээгээ жижиг үсгээр биш, томоор, ойлгомжтой бичиж өг” гэж шаарддаг.

• Гомдол барагдуулах: Хэрэв Даатгалын компани таны нөхөн төлбөрийг өгөхгүй бол та СЗХ-д өргөдөл бичиж болно. СЗХ тухайн компанийг дуудаж, хуулийн дагуу шалгаад, таны мөнгийг гаргуулж өгөх эрх мэдэлтэй.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: СЗХ-НЫ ХАРИУЦДАГ САЛБАРУУД – НЭГБҮРЧЛЭН

Одоо СЗХ-ны “Вант улс”-ын газар нутгуудаар нэг бүрчлэн аялж, тэд яг юуг хянадаг болохыг харъя.

1. Хөрөнгийн зах зээл (Capital Markets)

Энэ бол СЗХ-ны хамгийн том, хамгийн чухал талбар.

• IPO зөвшөөрөл: “Хаан Банк”, “Голомт Банк” IPO хийхийн тулд эхлээд СЗХ-ны “Шүүлтүүр”-ээр орсон. СЗХ тэднийг “Үнэхээр олон нийтэд хувьцаагаа зарахад бэлэн үү? Санхүү нь эрүүл үү?” гэдгийг олон сар шалгаж байж зөвшөөрөл өгдөг.

• Брокерууд: Таны мөнгө байршдаг Брокерын компаниудыг СЗХ өдөр тутам хянадаг. Хэрэв брокер таны мөнгийг зөвшөөрөлгүй хөдөлгөвөл СЗХ тэр дор нь лицензийг нь цуцална.

• Хувьцаат компаниуд: МХБ дээр бүртгэлтэй 300 гаруй компанийг “Тайлангаа өг, мэдээллээ ил тод байлга” гэж шахдаг газар бол СЗХ.

Жишээ: Нэг компани хувьцааны ханшаа зориудаар өсгөж (Market Manipulation) байгаад зарах гэж оролдвол СЗХ-ны хяналтын систем үүнийг илрүүлж, тухайн арилжааг зогсоож, буруутай этгээдэд эрүүгийн хэрэг үүсгүүлдэг.

2. Даатгалын зах зээл (Insurance)

Бидний амьдралд эрсдэл тохиолдоход түшдэг ганц багана бол Даатгал. Гэтэл даатгалын компани өөрөө дампуурвал яах вэ? СЗХ үүнээс сэргийлдэг.

• Нөөц сан: Даатгалын компани бүрийг “Та нар цуглуулсан мөнгөнийхөө тодорхой хэсгийг эрсдэлийн сан болгож хадгал” гэж шаарддаг.

• Жолоочийн хариуцлагын даатгал: Энэ албан журмын даатгалын үнэ тариф, нөхөн төлбөрийн хэмжээг СЗХ баталдаг.

Жишээ: Таны машин мөргөлдөөд, даатгалын компани “Хохирлыг чинь 100% барагдуулахгүй, 50%-ийг нь өгнө” гэж маргавал СЗХ-ны гаргасан журмыг бариад очиход асуудал шийдэгдэнэ.

3. Банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ)

Өнөөдөр Монголд 500 гаруй ББСБ, олон арван зээлийн аппликейшн ажиллаж байна. Энэ бол маш том зах зээл. СЗХ энд “Хатуу эцэг”-ийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

• Хүүгийн хязгаар: СЗХ-ноос ББСБ-ын зээлийн хүүг сарын 4.5%-иас хэтрүүлж болохгүй гэсэн хатуу тушаал гаргасан. Хэрэв хэн нэгэн 10% хүү нэхвэл тэр нь хууль бус.

• Мөнгө угаахтай тэмцэх: ББСБ-аар дамжуулан гэмт хэргийн мөнгө угаахаас сэргийлж, 20 саяас дээш дүнтэй гүйлгээг хянадаг.

• Финтек: LendMN, Storepay зэрэг технологийн компаниудыг бүртгэж, иргэдийн хувийн мэдээллийг алдахгүй байх шаардлага тавьдаг.

4. Хадгаламж Зээлийн Хоршоо (Savings & Credit Cooperatives)

Энэ бол маш эмзэг сэдэв. Өмнө нь олон ХЗХ дампуурч, иргэд хохирч байсан. Тиймээс СЗХ энэ салбарыг маш хатуу хянадаг болсон.

• ХЗХ нь зөвхөн гишүүддээ үйлчлэх ёстой.

• Гаднаас хадгаламж авч болохгүй.

• Зар сурталчилгаагаар “Өндөр хүү өгнө” гэж иргэдийг төөрөгдүүлж болохгүй.

5. Виртуал хөрөнгө (Crypto)

2021 оны койн, криптогийн тэсрэлтийн дараа “Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль” батлагдсан. Энэ хуулиар СЗХ нь крипто биржүүдийг (Complex, Ih Bit г.м) бүртгэж, хянах үүрэгтэй болсон. Гэхдээ анхаарах зүйл: СЗХ койн өснө, унана гэдэгт баталгаа гаргадаггүй. Тэд зөвхөн “Энэ бирж мөнгө угаахгүй байна, эзэн нь тодорхой байна” гэдгийг л хянадаг.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: СЗХ-НЫ АЖЛЫН ЗЭВСГҮҮД

СЗХ эрх мэдлээ хэрэгжүүлэхийн тулд ямар зэвсэг ашигладаг вэ?

1. Тусгай зөвшөөрөл (Лиценз): Энэ бол бизнесийн “Амьдрах эрх”. СЗХ лиценз өгөхгүй бол хэн ч энэ салбарт ажиллаж чадахгүй. Лицензээ хураалгана гэдэг бол бизнес нь үхнэ гэсэн үг. Энэ бол СЗХ-ны хамгийн том ташуур.

2. Газар дээрх хяналт шалгалт (On-site Inspection): СЗХ-ны байцаагч нар гэнэт, эсвэл төлөвлөгөөний дагуу компаниуд дээр очиж шалгалт хийдэг. Компьютерыг нь ухаж, гэрээг нь уншиж, зөрчил илэрвэл акт тавьдаг.

3. Зайнаас хянах (Off-site Supervision): Компаниуд өдөр бүр, сар бүр тоон мэдээллээ СЗХ-ны систем рүү илгээдэг. СЗХ-ны программ тэр тоонуудыг шинжилж, улаан гэрэл асвал анхааруулга өгдөг.

4. Журам батлах (Rule-making): “Тоглоомын дүрэм”-ийг зохиодог. Жишээ нь: “IPO хийх компани дор хаяж 3 жил ажилласан байх ёстой” гэсэн дүрмийг СЗХ баталдаг.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: БОДИТ АМЬДРАЛ ДЭЭРХ ЖИШЭЭ

СЗХ-ны ажил бидэнд хэрхэн нөлөөлдгийг бодит кэйс дээр харъя.

Кэйс А: “Өндөр өгөөж” амласан луйвар Нэгэн “Хөрөнгө оруулалтын компани” фэйсбүүкээр “Та 1 сая төгрөг өгвөл сарын дараа 2 сая болгож өгнө” гэж зар тавьжээ.

• СЗХ-ны үйлдэл: СЗХ үүнийг харангуутаа “Энэ компани манайд бүртгэлгүй, тусгай зөвшөөрөлгүй” гэдгийг олон нийтэд зарлана. Мөн цагдаагийн байгууллагад мэдэгдэж, үйл ажиллагааг нь зогсооно. Ингэснээр олон мянган хүн мөнгөө алдахаас сэргийлж байна.

Кэйс Б: ББСБ-ын хүүгийн дарамт Иргэн Дорж нэг ББСБ-аас зээл аваад хугацаагаа хэтрүүлжээ. ББСБ түүнээс үндсэн зээлээс нь давсан “Алданги” нэхэмжлэв.

• СЗХ-ны үйлдэл: Дорж СЗХ-нд гомдол гаргана. СЗХ шалгаад “Хуулиараа алданги нь үндсэн зээлийн 50%-иас хэтэрч болохгүй. Танай ББСБ хууль зөрчсөн байна. Илүү авсан мөнгөө буцааж өг” гэсэн шийдвэр гаргана.

ДҮГНЭЛТ: ЯАГААД ТА СЗХ-Г МЭДДЭГ БАЙХ ЁСТОЙ ВЭ?

СЗХ бол таны “Санхүүгийн өмгөөлөгч” юм. Та банкнаас бусад санхүүгийн байгууллагатай харьцахдаа үргэлж эрсдэлтэй нүүр тулж байдаг.

• Брокер дампуурч магадгүй.

• Даатгал мөнгө өгөхгүй байж магадгүй.

• Койн унаж магадгүй.

Энэ бүх эрсдэлтэй орчинд таны эрх ашгийг хамгаалахын төлөө, зах зээлийг цэвэр байлгахын төлөө ажилладаг ганц байгууллага бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо юм.

Танд өгөх зөвлөгөө: Санхүүгийн үйлчилгээ авахдаа (ББСБ, Брокер, Даатгал) хамгийн түрүүнд нэг л асуултыг асууж хэвшээрэй: “Танайх СЗХ-ны тусгай зөвшөөрөлтэй юу? Лицензийн дугаараа үзүүлнэ үү?”

Хэрэв тэд үзүүлж чадвал та СЗХ-ны хамгаалалт дор байна. Хэрэв үзүүлж чадахгүй бол та “Зэрлэг баруун”-д, хуульгүй орчинд ганцаараа байна гэсэн үг. Сонголт таны гарт.

Дараагийн алхам: Та СЗХ-ны албан ёсны вэбсайт (frc.mn) руу ороод “Зохицуулалттай этгээд” гэсэн цэсийг сонирхоод үзээрэй. Тэнд Монгол Улсад хууль ёсоор үйл ажиллагаа явуулж буй бүх санхүүгийн байгууллагын жагсаалт бий. Таны харьцаж буй газар тэнд байна уу? Шалгаад үзэхэд илүүдэхгүй шүү.

Бид өмнөх бүлгүүдэд хөрөнгийн зах зээл гэдэг том машины эд ангиудтай танилцсан.

• Хөрөнгө оруулагч (Та): Жолооч.

• Брокер: Машин.

• МХБ (MSE): Зам.

• ҮЦТХТ (CSD): Машины гэрчилгээг хадгалдаг газар.

• Клирингийн төв (MSCH): Замын цагдаа буюу эрсдэл зохицуулагч.

Гэхдээ энэ машин юугаар явдаг вэ? Мэдээж шатахуунаар. Санхүүгийн ертөнцөд тэр шатахуун нь МӨНГӨ юм. Та гар утсан дээрээ “Авах” товчийг дарахад дэлгэцэн дээр тоо өөрчлөгддөг. “Таны данснаас 1 сая төгрөг хасагдлаа” гэж бичнэ. Гэхдээ тэр 1 сая төгрөг яг бодитоор, физик шинж чанараараа хаашаа, яаж явж байгааг та бодож үзсэн үү? Тэр мөнгийг хэн зөөдөг вэ? Брокер уу? Бирж үү?

Үгүй ээ. Мөнгө зөөдөг тусгай зөвшөөрөлтэй, итгэмжлэгдсэн “Тээвэрлэгчид” байдаг. Тэднийг бид “Төлбөр тооцооны банкууд” (Clearing & Settlement Banks) гэж нэрлэдэг.

Өнөөдөр бид санхүүгийн системийн хамгийн чухал хэсэг болох “Мөнгөний урсгал”-ын тухай, яагаад хувьцаа зарангуут мөнгөө авч болдоггүй тухай, T+2 гэдэг дүрэм яг яагаад байдаг тухай нарийн ширийн зүйлсийг ярилцах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТӨЛБӨР ТООЦООНЫ БАНК ГЭЖ ХЭН БЭ? (THE CASH MOVERS)

Монголд олон арилжааны банк бий. Хаан, Голомт, Худалдаа Хөгжил, Төрийн Банк, Хас, Капитрон гээд л. Бид эдгээр банкуудыг өдөр тутмын хэрэглээндээ адилхан л гэж боддог. Картыг нь уншуулна, цалингаа авна.

Гэхдээ хөрөнгийн зах зээлийн ертөнцөд бүх банк тэгш эрхтэй биш юм. Хөрөнгийн бирж дээрх тэрбум тэрбумын гүйлгээг дамжуулах, хадгалах, тооцоог нийлэх эрхтэй банкийг “Төлбөр тооцооны гишүүн банк” гэж нэрлэдэг.

Яагаад тусгай банк хэрэгтэй вэ? Таны брокерын дансанд байршуулсан мөнгө Брокерын компанийн сейфэнд байдаггүй гэдгийг бид мэднэ. Тэр мөнгө арилжааны банканд байршдаг. Гэхдээ зүгээр нэг банканд биш, Клирингийн төв (MSCH)-тэй тусгай гэрээ байгуулж, системээ холбосон банканд байрших ёстой.

Монголд энэ үүргийг голчлон дараах том банкууд гүйцэтгэдэг:

1. Худалдаа Хөгжлийн Банк (TDB): Монголын хамгийн том корпорацийн банк.

2. Голомт Банк: Системийн нөлөө бүхий том банк.

3. Хаан Банк: Хамгийн өргөн сүлжээтэй банк.

4. Төрийн Банк: Төрийн өмчит банк.

Эдгээр банкууд бол Хөрөнгийн зах зээлийн “Мөнгөний агуулах” бөгөөд “Тээвэрлэгчид” юм. Тэд Клирингийн төвийн заавраар мөнгийг нэг брокероос нөгөө брокер руу, нэг хөрөнгө оруулагчаас нөгөө хөрөнгө оруулагч руу шилжүүлдэг.

Зүйрлэл: Хэрэв Хөрөнгийн бирж бол “Том дэлгүүр” юм бол, Төлбөр тооцооны банкууд нь тэр дэлгүүрийн “Кассын машинууд” юм. Та бараагаа лангуун дээрээс авч болох ч, мөнгөө заавал кассанд тушааж байж л бараагаа авч гардагтай ижил.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: T+2 ДҮРЭМ – ЯАГААД БИД ХҮЛЭЭХ ЁСТОЙ ВЭ?

Хөрөнгийн зах зээлд дөнгөж орж ирж байгаа хүмүүс нэг зүйлийг огт ойлгодоггүй, бас их бухимддаг. “Би өнөөдөр хувьцаагаа зарчихлаа. Ашгаа олчихлоо. Одоо энэ мөнгөөрөө орой найзуудтайгаа пиво уумаар байна. Гэтэл яагаад мөнгө маань гарахгүй байна вэ? Яагаад 2 хоног хүлээ гэж байгаа юм бэ?”

Энэ асуултын хариулт бол олон улсын стандарт болох “T+2 Settlement Cycle” буюу “Арилжаа + 2 хоног”-ийн дүрэм юм.

T+2 гэж юу вэ?

Энэ дүрмийг задалж үзье:

• T (Transaction Date): Арилжаа хийсэн өдөр. (Жишээ нь: Даваа гараг). Та энэ өдөр “Зарах” эсвэл “Авах” товчийг дарсан.

• +1 (Processing Day): Боловсруулалтын өдөр. (Мягмар гараг).

• +2 (Settlement Day): Төлбөр гүйцэтгэх өдөр. (Лхагва гараг). Яг энэ өдөр л мөнгө ба хувьцаа жинхэнэ утгаараа солигддог.

[Image of Timeline Graphic: Day 1 (Monday): “T” – Buying Stock. User clicks buy. Money is “Frozen”. Day 2 (Tuesday): “T+1” – Verification. Banks and Clearing House check balances. Day 3 (Wednesday): “T+2” – Delivery. Shares enter your account, Money leaves the bank.]

Яагаад шууд “T+0” байж болдоггүй юм бэ? Бид дэлгүүрт картаа уншуулахад мөнгө шууд хасагддаг шүү дээ. Яагаад бирж дээр ингэдэггүй юм?

Үүнд 3 үндсэн шалтгаан бий:

1. Тоо хэмжээ ба Неттинг (Netting): Хөрөнгийн бирж дээр өдөрт сая сая хэлцэл хийгддэг. Брокер А өдөрт 1000 удаа хувьцаа авч, 900 удаа зарсан байж болно. Хэрэв гүйлгээ болгоныг тус тусад нь шилжүүлбэл банкны систем ачааллаа дийлэхгүй гацна. Тиймээс өдрийн төгсгөлд бүгдийг нь нэмж хасаад, зөвхөн “Цэвэр дүн” (Net Amount)-г гаргадаг. Жишээ: Брокер А 10 тэрбумын хувьцаа аваад, 9.8 тэрбумын хувьцаа зарсан бол, тэр олон мянган гүйлгээ хийхийн оронд ганцхан удаа 200 сая төгрөгийг л шилжүүлэх нь амархан. Энэ тооцоог хийхэд хугацаа хэрэгтэй.

2. Аюулгүй байдал ба Баталгаажуулалт: Хувьцаа зарсан хүн нь үнэхээр хувьцаатай юу? Мөнгө өгөх хүн нь үнэхээр мөнгөтэй юу? гэдгийг давхар давхар шалгадаг. Энэ хугацаа нь алдаа гарахаас сэргийлдэг.

3. Бэлэн мөнгөний удирдлага (Liquidity Management): Том сангууд (Тэтгэврийн сан, Гадаадын хөрөнгө оруулагчид) тэрбум тэрбумаар арилжаа хийдэг. Тэдэнд тэр их бэлэн мөнгийг нэг данснаас нөгөө рүү шилжүүлэхэд банкны дотоод процесс, валют хөрвүүлэлт зэргээс шалтгаалан хугацаа хэрэгтэй байдаг.

Тиймээс T+2 бол систем нурж унахаас сэргийлдэг “Аюулгүйн дэр” юм. Таны мөнгө гацсан биш, харин найдвартай замаар явж байгаа хэрэг.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ДАВААГААС ЛХАГВА ГАРАГ ХҮРТЭЛХ МӨНГӨНИЙ АЯЛАЛ

Одоо мөнгөний нүдээр аялж үзье. Та Даваа гарагт (T) 100,000 төгрөгөөр “Түмэн Шувуут”-ын хувьцаа авах захиалга өглөө.

Даваа гараг (T) – Арилжааны өдөр:

• Таны үйлдэл: “Авах” товч дарлаа.

• Таны данс: Таны брокерын апп дээр 100,000 төгрөг “Түгжигдэнэ” (Blocked). Та энэ мөнгийг ашиглах боломжгүй, гэхдээ мөнгө таны данснаас хараахан гараагүй, банканд (Төлбөр тооцооны банканд) байгаа.

• Клирингийн төв: “За, Бат 100,000 төгрөг төлөх өртэй боллоо” гэж бүртгэж авна.

Мягмар гараг (T+1) – Тооцоо нийлэх өдөр:

• Клирингийн төв (MSCH) нь бүх Брокерууд болон Төлбөр тооцооны банкуудтай холбогдоно.

• “Хөөе, Голомт банк аа, танай харилцагч Брокер А-ийн дансанд маргааш шилжүүлэх 100,000 төгрөг бэлэн байна уу?” гэж асууна.

• Банк: “Тийм ээ, баталгаажлаа. Мөнгө нь бэлэн, түгжигдсэн байна.”

• Энэ үед таны хувьцааг зарах гэж байгаа хүний хувьцааг бас ҮЦТХТ дээр шалгаж бэлдэнэ.

Лхагва гараг (T+2) – Төлбөрийн өдөр (Settlement Day):

• Өглөөний 11:00 цаг (Ихэвчлэн). “Их нүүдэл” эхэлнэ.

• Төлбөр тооцооны банк таны 100,000 төгрөгийг Брокерын данснаас аваад Клирингийн төвийн төв данс руу шилжүүлнэ.

• Клирингийн төв тэр мөнгийг аваад хувьцаа зарсан хүний Брокерын данс руу (Жишээ нь: Худалдаа Хөгжлийн Банк руу) шилжүүлнэ.

• Яг энэ мөчид ҮЦТХТ таны данс руу хувьцааг шилжүүлнэ.

• Одоо л гүйлгээ бүрэн дууслаа!

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТӨЛБӨР ТООЦООНЫ БАНКНЫ ДАВУУ ТАЛ БА АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ

Монголын хөрөнгийн зах зээл дээр “Эскроу данс” (Escrow Account) гэдэг ойлголт маш чухал байдаг. Төлбөр тооцооны банкууд дээр Брокерууд хоёр төрлийн данстай байдаг:

1. Брокерын өөрийн данс: Брокерын компанийн ашиг, зардал, цалин явдаг данс.

2. Харилцагчийн мөнгөн хөрөнгийн данс (Escrow): Зөвхөн ТАНЫ болон бусад харилцагчдын мөнгө байдаг данс.

Төлбөр тооцооны банкны нэг том үүрэг бол энэ хоёр дансыг холихгүй байх явдал юм. Хэрэв Брокерын компани “Мөнгөгүй болчихлоо, харилцагчийн данснаас мөнгө авч цалингаа тавья” гэж банканд хүсэлт гаргавал Банк “ҮГҮЙ” гэж хэлэх үүрэгтэй. Учир нь тэр мөнгө Брокерынх биш, Таных гэдгийг банк мэдэж байгаа. Энэ бол Төлбөр тооцооны банкны “Харуул”-ын үүрэг юм.

Тиймээс та мөнгөө брокерт өгөхдөө айх хэрэггүй. Таны мөнгө Монголын хамгийн том банкуудын хяналтад, тусгай дансанд найдвартай хадгалагдаж байгаа.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ИРЭЭДҮЙ – T+2-ООС T+0 РУУ?

Дэлхий ертөнц хурдтай өөрчлөгдөж байна. T+2 гэдэг нь хуучирсан технологи мэт санагдаж эхэллээ.

• АНУ саяхан T+1 (Маргааш нь төлбөр хийгдэх) систем рүү шилжсэн.

• Энэтхэг улс T+0 (Яг тэр өдөртөө) системийг туршиж байна.

Монгол Улс ч гэсэн хоцрохгүйг хичээж байна. Манай Төлбөр тооцооны банкууд болон Клирингийн төв системээ шинэчилж, T+1 рүү шилжих бэлтгэлээ хийж байгаа. Ирээдүйд та хувьцаагаа зарсан өдрөө мөнгөө аваад, орой нь үрэх боломжтой болох цаг удахгүй ирнэ. Блокчейн технологи, банкны API холболтууд үүнийг боломжтой болгож байна.

Гэхдээ одоохондоо бид T+2 дүрмээ хүндэтгэх хэрэгтэй. Энэ нь удаан ч гэсэн, хамгийн “Аюулгүй” зам юм.

ДҮГНЭЛТ: МӨНГӨНИЙ УРСГАЛЫГ ОЙЛГОХ НЬ

Эцсийн дүндээ, Төлбөр тооцооны банкууд бол Хөрөнгийн зах зээлийн “Үл үзэгдэгч туслахууд” юм. Та тэднийг харахгүй, тэдэнтэй шууд харьцахгүй (зөвхөн аппликейшнээр дамжина). Гэхдээ тэд таны мөнгийг аюулгүй, зөв газарт нь, зөв цагт нь хүргэж өгөх гэж ажиллаж байдаг.

Танд өгөх зөвлөгөө: Дараагийн удаа хувьцаа зараад мөнгөө хүлээхдээ бухимдах хэрэггүй. “Миний мөнгө одоо Төлбөр тооцооны банкаар дамжаад, Клирингийн төвөөр хянагдаад, эрсдэлгүй болоод над руу ирж байгаа” гэж бодоорой. Мөн таны ашигладаг Брокер аль Төлбөр тооцооны банктай хамтардаг вэ гэдгийг мэдэж аваарай. Ихэнхдээ Голомт, ХХБ байдаг. Хэрэв та өөрөө тэр банкны харилцагч бол мөнгөө татаж авахад шимтгэл бага, хурд өндөр байх давуу талтай шүү.

Энэ бол мөнгөний аялал. Энэ аялал найдвартай байх тусмаа таны хөрөнгө оруулалт амжилттай байна.

Та төсөөлөөд үз дээ. Та Нарантуул зах дээр очоод танихгүй хүнээс 5 сая төгрөгөөр бараа авахаар тохиролцлоо. Гэхдээ нэг асуудал байна. Худалдагч нь “Чи мөнгөө одоо шилжүүлчих, би барааг чинь 2 хоногийн дараа гэр лүү чинь явуулна” гэж хэлж байна. Та итгэх үү? Мэдээж үгүй. “Чи намайг луйвардчихвал яах юм?” гэсэн айдас төрнө. Худалдагч ч бас танд итгэхгүй. “Би бараагаа явуулчихдаг, чи мөнгөө өгөхгүй бол яах юм?” гэж бодно.

Энэ бол худалдаа наймааны мөнхийн асуудал болох “Төлбөрийн эрсдэл” юм. Бид бие биедээ итгэдэггүй. Тийм учраас бид “Гараас гарт” буюу мөнгөө өгөөд бараагаа шууд авдаг наймааг илүүд үздэг.

Гэтэл Хөрөнгийн бирж дээр “Гараас гарт” наймаа хийх боломжгүй байдаг. Та өнөөдөр хувьцаа авах товч дарлаа гэхэд, тэр нь таны дансанд албан ёсоор орж, мөнгө нь нөгөө хүний дансанд орох хүртэл ажлын 2 хоног (T+2) зарцуулдаг. Энэ 2 хоногийн хугацаанд юу ч тохиолдож болно.

• Хувьцаа зарсан хүн бодлоо өөрчилж магадгүй.

• Хувьцаа авсан хүн (Та) мөнгөгүй болчихсон байж магадгүй.

• Эсвэл зуучлагч Брокерын компани дампуурчихвал яах вэ?

Хэрэв ийм зүйл болвол хэн хохирох вэ? Бүх систем нурж унах уу? Яг энэ эрсдэлээс хамгаалж, бүх зүйлийг батлан дааж, “Хэрвээ хэн нэгэн мөнгөө төлөхгүй бол БИ өмнөөс нь төлнө” гэж амлаж зогсдог нэгэн чухал байгууллага байдаг. Тэр бол Монголын Үнэт Цаасны Клирингийн Төв (МҮЦКТ) буюу Mongolian Securities Clearing House (MSCH) юм.

Өнөөдөр бид хөрөнгийн зах зээлийн “Эрсдэлийн менежер”, “Батлан даагч”, “Гал хамгаалагч” гэгддэг энэ байгууллагын тухай гүнзгийрүүлэн ярилцах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: КЛИРИНГ ГЭЖ ЮУ ВЭ? (ТООЦОО НИЙЛЭХ УРЛАГ)

“Клиринг” (Clearing) гэдэг үг нь “Цэвэрлэх, тодорхой болгох” гэсэн утгатай. Санхүүгийн ертөнцөд энэ нь “Хэн хэнд, хэдэн төгрөг, хэдэн ширхэг хувьцаа өгөх ёстойг тооцоолж, цэвэр дүнг гаргах” үйл явцыг хэлдэг.

Үүнийг энгийн жишээгээр тайлбарлая.

Жишээ: Найзуудын оройн хоол Та 4 найзтайгаа хоолонд оржээ.

1. Бат тооцоог нь хийгээд 100,000 төгрөг төлөв.

2. Дараа нь Дорж караокений 50,000 төгрөгийг төлөв.

3. Та таксины 20,000 төгрөгийг төлөв.

4. Сүхээ юу ч төлөөгүй.

Маргааш нь хэн хэндээ хэдэн төгрөг өгөх вэ гэдгийг тооцох хэрэг гарна.

• Сүхээ Батад өгөх үү? Доржид өгөх үү? Танд өгөх үү?

• Та Батад өртэй юу? Хэрэв хүн бүр тус тусдаа тооцоо бодвол маш замбараагүй болно. “Би чамд 5000 өгнө, чи надад 2000 өгнө” гэх мэтээр олон гүйлгээ хийх хэрэг гарна.

Харин та нар дундаасаа “Цэцгээ”-г сонгоод, бүх тооцоог бодуулахаар шийдэв. Цэцгээ бүгдийнх нь өр авлагыг бичиж аваад, нэмж хасаад эцсийн дүнг гаргана:

• “Сүхээ надад (төвд) 42,500 төгрөг өг.”

• “Би (төв) Батад 57,500 төгрөг өгнө.”

• “Би (төв) Доржид 7,500 төгрөг өгнө.”

• “Та надад (төвд) 22,500 төгрөг өг.”

Ингэснээр хүн бүр бие биетэйгээ тооцоо хийх биш, зөвхөн Цэцгээтэй харьцахад л хангалттай болно. Энд Цэцгээ бол Клирингийн Төв (MSCH) юм. Тэрээр олон мянган гүйлгээг “Цэвэрлээд”, хэн нь мөнгө өгөх, хэн нь мөнгө авахыг эцэслэн тогтоодог.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ТӨВЛӨРСӨН СӨРӨГ ТАЛ (CCP) – ЭРСДЭЛИЙГ ӨӨРТӨӨ ҮҮРЭХ НЬ

Одоо Клирингийн төвийн хамгийн чухал, хамгийн “шидэт” үүргийн тухай ярья. Энэ бол Central Counterparty (CCP) буюу Төвлөрсөн Сөрөг Тал гэх ойлголт юм.

Энгийнээр хэлбэл, Клирингийн төв нь арилжаа хийгдсэн тэр мөчид Худалдагч, Худалдан авагч хоёрын дундуур орж, холбоог нь таслаад, өөрөө хоёр талд нь гэрээний оролцогч болдог.

Жишээ: АПУ-гийн хувьцааны арилжаа

1. Эхлэл: Иргэн А (Худалдан авагч) Иргэн Б (Худалдагч)-ээс 1 сая төгрөгөөр хувьцаа авахаар Хөрөнгийн бирж дээр тохиролцлоо.

2. Клирингийн оролцоо (CCP): Арилжаа баталгаажмагц МҮЦКТ дундуур нь орно.

   • Иргэн А-д: “Б чамд хамаагүй ээ. Би (МҮЦКТ) чамд хувьцааг чинь өгнө. Чи мөнгөө надад өг.”

   • Иргэн Б-д: “А чамд хамаагүй ээ. Би (МҮЦКТ) чамд мөнгийг чинь өгнө. Чи хувьцаагаа надад өг.”

Ингээд Иргэн А, Иргэн Б хоёр бие биенээ таних шаардлагагүй, бие биедээ итгэх ч шаардлагагүй болно. Тэд зөвхөн МҮЦКТ-д л итгэхэд хангалттай.

Яагаад ингэдэг вэ? (Why?) Хэрэв Иргэн А маргааш нь дампуураад, мөнгөө төлж чадахгүй болбол яах вэ?

• CCP байхгүй бол: Иргэн Б мөнгөө авч чадахгүй хохирч үлдэнэ. Тэр шүүхэд хандана, бөөн зардал, бөөн цаг хугацаа.

• CCP байвал: Иргэн Б-д Иргэн А-ийн дампуурал огт хамаагүй. Учир нь МҮЦКТ “Би мөнгийг чинь өгнө” гээд амлачихсан. Тиймээс МҮЦКТ өөрийнхөө сангаас Иргэн Б-д мөнгийг нь төлнө. Харин дараа нь МҮЦКТ өөрөө Иргэн А-тай учраа олно.

Өөрөөр хэлбэл, МҮЦКТ бол “Эрсдэлийн бамбай” юм. Тэр зах зээл дээрх бүх эрсдэлийг өөртөө шингээж авдаг.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: СИСТЕМИЙГ НУРААХГҮЙ БАЙХ “ГАЛ ХАМГААЛАГЧ”

Хөрөнгийн зах зээл дээр Иргэн А, Б-ээс гадна “Брокерын компаниуд” гол тоглогчид байдаг. Брокерууд харилцагчдынхаа өмнөөс олон тэрбум төгрөгийн гүйлгээ хийдэг. Хэрэв нэг том Брокерын компани (Жишээ нь: 10 тэрбумын төлбөр төлөх ёстой байсан) гэнэт дампуурвал яах вэ?

Хэрэв МҮЦКТ байхгүй бол энэ нь “Домино эффект” үүсгэнэ.

1. Брокер А дампуурна.

2. Брокер А-аас мөнгө авах ёстой байсан Брокер Б мөнгөгүй болж, бас дампуурна.

3. Брокер Б-ээс мөнгө авах байсан Брокер В дампуурна. Ингээд бүх зах зээл сүйрнэ. 2008 оны дэлхийн санхүүгийн хямрал яг ийм итгэлцлийн сүйрлээс болж хурцадсан юм.

Харин МҮЦКТ байгаа тохиолдолд: МҮЦКТ нь цахилгааны “Гал хамгаалагч” (Fuse) шиг ажилладаг. Брокер А дампуурлаа гэхэд МҮЦКТ тэр цохилтыг өөртөө аваад, Брокер Б, В нарт мөнгийг нь төлчихдөг. Гал зөвхөн Брокер А дээр л асч, бусад байшинд тархахгүйгээр унтарна.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: МӨНГӨӨ ЯАЖ ТӨЛДӨГ ВЭ? – БАТЛАН ДААЛТЫН САН

Та гайхаж магадгүй. “МҮЦКТ тэр их мөнгийг хаанаасаа гаргаж төлөх юм бэ? Тэд чинь мөнгө хэвлэдэг газар биш шүү дээ” гэж.

Маш зөв асуулт. МҮЦКТ эрсдэлийг удирдахын тулд “Хамгаалалтын давхаргууд” (Defense Layers) үүсгэсэн байдаг.

1. Барьцаа хөрөнгө (Margin / Collateral): Брокерууд болон хөрөнгө оруулагчид арилжаанд оролцохын тулд МҮЦКТ-д урьдчилж тодорхой хэмжээний мөнгө буюу “Барьцаа” байршуулдаг. Хэрэв Брокер мөнгөө төлөхгүй бол МҮЦКТ хамгийн түрүүнд энэ барьцааг нь хурааж аваад өрийг нь дарна.

2. Батлан даалтын сан (Guarantee Fund): Энэ бол МҮЦКТ-ийн “Нууц зэвсэг” юм. Брокерууд дундаасаа мөнгө гаргаж нэг том дундын сан бүрдүүлдэг. Хэрэв аль нэг Брокерын барьцаа хөрөнгө нь өрийг нь төлөхөд хүрэлцэхгүй бол энэ “Батлан даалтын сан”-гаас мөнгө авч төлбөрийг барагдуулдаг. Зүйрлэл: Энэ нь жолоочийн хариуцлагын даатгалтай төстэй. Бүгд мөнгө төлж сан бүрдүүлээд, хэн нэг нь осол гаргавал тэр сангаас хохирлыг төлдөг.

3. МҮЦКТ-ийн өөрийн хөрөнгө: Хэрэв бүр их хямрал болж, батлан даалтын сан ч хүрэлцэхгүй бол МҮЦКТ өөрийнхөө компанийн хөрөнгийг гаргаж төлнө.

Энэ олон давхар хамгаалалт байдаг учраас л хөрөнгийн зах зээл дээр “Би мөнгөө авч чадахгүй байх вий” гэсэн айдас байдаггүй юм.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ҮЦТХТ (CSD) БОЛОН МҮЦКТ (MSCH) ХОЁРЫН ЯЛГАА

Олон хүн энэ хоёр байгууллагыг андуурдаг. Хоёулаа л үнэт цаас, төлбөр тооцоо гээд яваад байдаг. Ялгааг нь маш товчхон тайлбарлая.

• ҮЦТХТ (CSD – Depository):

  • Үүрэг: Агуулах, Бүртгэгч.

  • Асуулт: “Хэн, юу эзэмшиж байна вэ?”

  • Зүйрлэл: Улсын бүртгэлийн газар (Гэрчилгээ хадгалдаг).

  • Хариуцах зүйл: Хувьцаа, Бонд (Үнэт цаас).

• МҮЦКТ (MSCH – Clearing House):

  • Үүрэг: Тооцоо бодогч, Эрсдэлийн менежер.

  • Асуулт: “Хэн, хэнд, хэдэн төгрөг төлөх ёстой вэ?”

  • Зүйрлэл: Нотариат + Даатгалын компани (Гэрээг баталгаажуулж, төлбөрийг даадаг).

  • Хариуцах зүйл: Мөнгө, Эрсдэл, Төлбөрийн баталгаа.

Монголд арилжаа хийгдэх үед энэ хоёр байгууллага гар нийлж ажилладаг. МҮЦКТ мөнгөний тооцоог хийж, эрсдэлийг даана. Бүх юм найдвартай болсны дараа ҮЦТХТ хувьцааг данснаас данс руу шилжүүлдэг.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: T+2 ТӨЛБӨРИЙН ЦИКЛ

Та арилжаа хийхдээ “T+2” гэдэг үгийг сонсож байсан байх. Энэ нь “Trade date + 2 days” буюу “Арилжаа хийсэн өдөр + 2 хоног” гэсэн үг.

• Өдөр T (Даваа гараг): Та хувьцаа авах товч дарлаа. МҮЦКТ таны захиалгыг бүртгэж, “Клиринг” хийнэ (Тооцоог бодно). Энэ өдөр таны данснаас мөнгө гарахгүй, зүгээр л түгжигдэнэ.

• Өдөр T+1 (Мягмар гараг): МҮЦКТ бүх Брокеруудтай холбогдож, барьцаа хөрөнгө, мөнгө нь бэлэн эсэхийг шалгаж, эцсийн тооцоог баталгаажуулна.

• Өдөр T+2 (Лхагва гараг): Settlement Day буюу Төлбөр гүйцэтгэх өдөр. Яг энэ өдөр МҮЦКТ мөнгийг худалдагчид, хувьцааг танд албан ёсоор шилжүүлнэ.

Яагаад шууд тэр өдөртөө биш гэж? Учир нь МҮЦКТ тэр их эрсдэлийг тооцоолох, мөнгөө цуглуулах, алдааг шалгах хугацаа хэрэгтэй байдаг. Гэхдээ технологи хөгжихийн хэрээр дэлхий нийт T+1 (маргааш нь) руу шилжиж байгаа бөгөөд Монгол Улс ч гэсэн удахгүй T+1, бүр T+0 руу шилжих зорилготой байна.

ДҮГНЭЛТ: ЯАГААД ЭНЭ ТАНД ЧУХАЛ ВЭ?

Жирийн иргэн та МҮЦКТ-ийн хаалгаар хэзээ ч орж үзэхгүй байж магадгүй. Таны аппликейшн дээр ч “МҮЦКТ” гэсэн нэр харагдахгүй байж мэднэ. Гэхдээ энэ байгууллага бол таны “Санхүүгийн нойр”-ыг хамгаалж байдаг газар юм.

Та шөнө тайван унтаж чаддаг шалтгаан нь:

• Таны брокер дампуурсан ч МҮЦКТ таны мөнгийг олж өгнө гэдэгт итгэж болно.

• Зах зээл дээр хямрал болсон ч МҮЦКТ системийг нураахгүй барьж чадна.

• Таны зарсан хувьцааны мөнгө заавал орж ирнэ гэсэн баталгаа бий.

Монголын Үнэт Цаасны Клирингийн Төв бол хөрөнгийн зах зээлийн “Зүрхний цохилт”-ыг жигд байлгадаг, цусны даралтыг (эрсдэлийг) хянадаг хамгийн чухал эмч юм. Тэдний ачаар л бид “Бие биедээ итгэхгүй байсан ч, Системд итгэж” арилжаа хийх боломжтой болсон билээ.

Танд өгөх зөвлөгөө: Дараагийн удаа хувьцаа авахдаа 2 хоногийн дараа хувьцаа тань ирэхийг хүлээх зуураа “За, одоо МҮЦКТ миний мөнгийг хамгаалаад, эрсдэлийг тооцоолоод ажиллаж байгаа даа” гэж бодоорой. Энэ нь танд хөрөнгийн зах зээл хэр найдвартай болохыг мэдрүүлэх болно.

Улаанбаатар хотын төв цэг, жанжин Сүхбаатарын талбайн баруун хойд өнцөгт нэгэн түүхэн барилга сүндэрлэдэг. Сонгодог загвартай, ягаан өнгийн фасадтай, баганан нүүртэй энэ барилгыг мэдэхгүй монгол хүн ховор биз ээ. Ихэнх хүмүүс түүнийг зүгээр л “Хөрөнгийн бирж” гэж нэрлэдэг. Зарим нь хажуугаар нь өнгөрөхдөө “Энд нэг баячууд л юм хийдэг байх” гэж боддог бол, зарим нь 1990-ээд оны цэнхэр, ягаан тасалбарын дурсамжаа сэргээдэг.

Гэтэл яг үнэндээ энэ барилга, энэ байгууллага бол зүгээр нэг оффис биш юм. Энэ бол Монгол Улсын чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн “Зүрх” нь юм. Хэрэв Нарантуул зах дээр бидний өмсөх хувцас, идэх хоолны худалдаа явагддаг бол, энэ ягаан байшин дотор Монгол Улсын баялаг, үйлдвэрүүд, ирээдүйн хөгжлийн худалдаа явагддаг.

Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ) буюу Mongolian Stock Exchange (MSE) гэж чухам юу вэ? Тэр яагаад заавал байх ёстой вэ? Түүний хаалгаар орж үзээгүй жирийн иргэн танд энэ байгууллага ямар хамаатай вэ? Энэ бүх асуултад хариулахын тулд бид цаг хугацааны аялал хийж, эдийн засгийн хамгийн том “Зах”-ын дотоод амьдралтай танилцах хэрэгтэй болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТҮҮХЭН ЗАМНАЛ – КИНО ТЕАТРААС ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ХҮРТЭЛ

МХБ-ийн түүх бол Монголын ардчиллын түүхтэй салшгүй холбоотойн дээр маш сонирхолтой эхлэлтэй.

Тэртээ 1991 он. Монгол Улс социализмаас капитализм руу шилжиж, төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт хөл тавьж байсан үе. Төрийн өмчид байсан бүх үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүдийг ард түмэнд хувьчилж өгөх их ажил өрнөж байв. Гэхдээ яаж? Хүн бүрд үйлдвэрийн тоосгыг хуваагаад өгч болохгүй шүү дээ.

Тиймээс “Хөрөнгийн бирж” байгуулах шаардлага гарав. Тухайн үед тусгай зориулалтын барилга байгаагүй тул хуучнаар “Элдэв-Очир” нэрэмжит кино театрын барилгыг засварлаж, Хөрөнгийн бирж болгон өөрчилсөн түүхтэй. Ингэж л өнөөдрийн бидний мэдэх ягаан байшин түүхэн үүргээ гүйцэтгэж эхэлсэн юм.

Цэнхэр, Ягаан тасалбарын эрин Энэ үеийг дурсахгүйгээр МХБ-ийн тухай ярих боломжгүй. Төрөөс иргэн бүрд хөрөнгө оруулалтын эрхийн бичиг буюу “Тасалбар” тараасан. Хүмүүс тэр тасалбараараа “Гутал” ХК, “Талх Чихэр” ХК, “Говь” ХК зэрэг үйлдвэрүүдийн хувьцааг худалдаж авч байв. Тухайн үед арилжаа яаж явагддаг байсан бэ? Компьютер, интернэт байсангүй. Биржийн зааланд брокерууд цугларч, самбар дээр шохойгоор үнэ бичиж, чанга хашхиралдан үнэ хаялцдаг байлаа. Энэ бол МХБ-ийн “Хүүхэд нас” байв.

Харин өнөөдөр, 30 гаруй жилийн дараа МХБ бол дэлхийн жишигт нийцсэн технологитой, олон улсын хөрөнгө оруулагчид орж ирдэг, уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ хүртэл биржээрээ зардаг орчин үеийн байгууллага болон хөгжжээ.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ГОЛ ҮҮРЭГ – ТӨВЛӨРСӨН ЗАХ ЗЭЭЛ (THE CENTRALIZED MARKETPLACE)

Одоо МХБ-ийн үндсэн мөн чанарыг ярилцъя. МХБ гэж яг юу вэ?

Хамгийн энгийнээр тайлбарлавал: МХБ бол “ЗАХ” юм. Нарантуул зах дээр худалдагч (бараатай хүн) болон худалдан авагч (мөнгөтэй хүн) хоёр уулзаж наймаа хийдэгтэй яг адилхан. Гэхдээ МХБ дээр жинсэн өмд биш, “Үнэт цаас” (Хувьцаа, Бонд) зарагддаг.

Гэхдээ яагаад заавал “Төвлөрсөн” байх ёстой гэж? Би фэйсбүүкээр хувьцаагаа зарж болдоггүй юм уу? Энд л МХБ-ийн хамгийн чухал үүрэг гарч ирдэг.

1. Итгэлцлийн төв цэг: Хэрэв та танихгүй хүнээс фэйсбүүкээр “АПУ”-гийн хувьцаа авах гээд мөнгөө шилжүүлчихвэл тэр хүн таныг блоклоод алга болчих эрсдэлтэй. Харин МХБ дээр ийм зүйл хэзээ ч болохгүй. МХБ бол худалдагч, худалдан авагч хоёрын дунд зогсож буй “Батлан даагч” юм. Тэнд хийгдсэн хэлцэл бүр баталгаатай.

2. Шударга үнэ тогтоох цэг: Нарантуул дээр нэг лангуу өмдөө 50 мянга гэж байхад, нөгөө лангуу 40 мянга гэж байж магадгүй. Та хямдыг нь хайж гүйдэг. Харин МХБ дээр бүх захиалга нэг дор, нэг системд төвлөрдөг тул тухайн мөчид “АПУ”-гийн хувьцаа яг хэдэн төгрөг вэ гэдэг ГАНЦ ҮНЭ тогтдог. Үүнийг “Зах зээлийн ханш” гэнэ.

3. Бүх нийтийн оролцоо: Энд зөвхөн Бат, Дорж хоёр биш, Америкийн хөрөнгө оруулалтын сан, Монголын тэтгэврийн сан, томоохон банкууд гээд бүгд нэгэн зэрэг оролцдог. Ийм олон тоглогч нэг дор цуглаж байж л “Зах зээл” амьд байна.

Тэгэхээр МХБ-ийн гол үүрэг бол “Худалдагч, Худалдан авагч хоёрыг аюулгүй, шударга, нээлттэй орчинд уулзуулах” явдал юм.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ҮНДСЭН ЧИГ ҮҮРГҮҮД – ЯГААН БАЙШИН ДОТОР ЮУ БОЛДОГ ВЭ?

МХБ нь зүгээр нэг байшин биш, маш нарийн зохион байгуулалттай механизм гэдгийг бид мэдлээ. Тэгвэл тэд өдөр тутам яг юу хийдэг вэ? Үндсэн гурван том функцийг нь задалж үзье.

1. Цахим арилжааны платформ (The Electronic Engine)

2012 он хүртэл МХБ-ийн арилжаа харьцангуй удаан байв. Харин Лондонгийн Хөрөнгийн Биржтэй хамтран ажилласны үр дүнд дэлхийн хамгийн шилдэг “Millennium IT” системийг нэвтрүүлсэн.

Энэ бол МХБ-ийн “Зүрх” юм. Та гар утсаараа захиалга өгөхөд тэр захиалга интернэтээр дамжин МХБ-ийн серверт очдог. Энэ сервер нь секундэд сая сая захиалгыг боловсруулах хүчин чадалтай.

• “Бат 100 төгрөгөөр авах гэж байна.”

• “Дорж 100 төгрөгөөр зарах гэж байна.” Систем энэ хоёрыг хормын дотор олж хараад “Хэлцэл хийгдлээ!” гэж бүртгэдэг.

Энэ систем байхгүй бол өнөөдрийн “Апекс”, “Голомт капитал” зэрэг гоё аппликейшнууд ажиллах боломжгүй байсан. МХБ бол энэ технологийн дэд бүтцийг тасралтгүй, гацаагүй ажиллуулах үүрэгтэй инженер юм.

2. Бүртгэлийн шалгуур буюу “Хаалгач” (Listing Rules)

МХБ дээр дурын компани хувьцаагаа зарж болох уу? Жишээ нь, таны найз “Талхны цех”-ээ МХБ дээр бүртгүүлье гэвэл болох уу? Үгүй ээ. МХБ бол “Элит клуб” шиг хатуу шалгууртай. Тэд “Бүртгэлийн журам” (Listing Rules) гэдэг зүйлээр дамжуулан муу компаниудыг шүүж, сайн компаниудыг оруулдаг.

МХБ компаниудыг 3 ангилалд (I, II, III) хуваадаг:

• I ангилал (Дээд лиг): АПУ, Хаан Банк, Голомт Банк, Түмэн Шувуут гэх мэт. Эдгээр нь ашигтай ажилладаг, тайлангаа ил тод гаргадаг, засаглал сайтай компаниуд.

• II ангилал: Дунд зэргийн компаниуд.

• III ангилал: Жижиг эсвэл эрсдэлтэй компаниуд.

МХБ-ийн мэргэжилтнүүд компаниудыг байнга хянадаг. “Та нар тайлангаа хугацаанд нь өгсөнгүй”, “Танай захирал хууль зөрчсөн байна” гэх мэт зөрчил гарвал МХБ тухайн компанийн арилжааг зогсоох, эсвэл бүр хөөж гаргах (Delisting) эрхтэй. Энэ нь хөрөнгө оруулагч таныг эрсдэлээс хамгаалж буй үйлдэл юм.

3. Мэдээллийн ил тод байдал (Data Dissemination)

Мэдээлэл бол мөнгө. Хөрөнгийн зах зээл дээр энэ үг бүр ч үнэн. МХБ-ийн нэг чухал үүрэг бол “Мэдээлэгч” байх явдал юм.

• Ханшийн мэдээлэл: Өглөө 10:00 цагт арилжаа эхлэхээс 13:00 цагт хаагдах хүртэл ханш хэрхэн хөдөлж байгааг МХБ секунд тутамд олон нийтэд зарладаг. Таны утсан дээрх ногоон, улаан тоонууд бол МХБ-ээс ирж буй өгөгдөл юм.

• Компанийн мэдээ: “Говь ХК-ийн ашиг 20% өслөө”, “Монгол Шуудан ХК ногдол ашиг тараана” гэх мэт чухал мэдэгдлүүдийг МХБ өөрийн сайтаар дамжуулан хөрөнгө оруулагчдад хүргэдэг.

Хэрэв МХБ энэ мэдээллийг нуувал, эсвэл зөвхөн цөөн хүнд өгвөл зах зээл шударга бус болно. Тиймээс МХБ бол “Шилэн байшин” байх ёстой.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ШИНЭ ЭРИН ҮЕ – УУЛ УУРХАЙН БИРЖ

МХБ-ийн тухай ярихдаа сүүлийн үед гарсан нэгэн том хувьсгалыг дурдахгүй өнгөрч болохгүй. Энэ бол “Уул уурхайн бүтээгдэхүүний бирж” юм.

Өмнө нь Монгол Улс нүүрсээ хил дээр аваачаад, цаад талын худалдан авагчийн хэлсэн үнээр, эсвэл далд гэрээгээр зардаг байсан. Энэ нь авлига, хулгайн үүр уурхай болж байв. (Нүүрсний хулгайн дуулианыг санаж байгаа биз дээ?).

Харин 2023 оноос эхлэн Засгийн газрын шийдвэрээр нүүрс, төмрийн хүдэр, зэс зэрэг баялгийг МХБ-ээр дамжуулан, нээлттэй дуудлага худалдаагаар зардаг болсон.

• Одоо Хятадын худалдан авагчид МХБ-ийн систем рүү орж, үнэ хаялцаж нүүрс авдаг болсон.

• Үр дүнд нь нүүрсний үнэ өсөж, Монгол Улсад орж ирэх валютын урсгал нэмэгдсэн.

МХБ одоо зөвхөн хувьцаа зардаг газар биш, Монголын баялгийг дэлхийд үнэ хүргэж зардаг том талбар болон өргөжжээ.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ЭНГИЙН ИРГЭН ТАНД ЯМАР ХАМААТАЙ ВЭ?

Та “Би хувьцаа авдаггүй юм чинь МХБ надад ямар ч хамаагүй” гэж бодож магадгүй. Гэхдээ энэ нь буруу юм. МХБ-ийн үйл ажиллагаа таны амьдралд шууд бусаар, гэхдээ маш хүчтэй нөлөөлдөг.

1. Тэтгэвэр ба Хадгаламж: Таны банкинд хадгалуулсан мөнгө, нийгмийн даатгалд төлсөн шимтгэл чинь зүгээр сейфэнд хэвтдэггүй. Тэр мөнгөний тодорхой хэсэг нь МХБ дээрх Засгийн газрын бонд, эсвэл том компаниудын хувьцаанд хөрөнгө оруулалт болж эргэлдэж байдаг. МХБ сайн ажиллавал эдийн засаг өсөж, таны мөнгөний үнэ цэн хадгалагдана.

2. Баялаг хуваарилалт: “Эрдэнэс Тавантолгой”-н 1072 хувьцаа бол МХБ-ээр дамжиж танд ирсэн баялаг. Ирээдүйд энэ хувьцаа МХБ дээр арилжаалагдаж эхэлбэл та түүнийг зарж мөнгө болгох, эсвэл ногдол ашиг авах боломжтой болно. МХБ бол байгалийн баялгийг иргэн бүрд хүртээх гол суваг юм.

3. Инфляц ба Ханш: Уул уурхайн биржээр нүүрсээ үнэтэй зарж чадвал Монголд их доллар орж ирнэ. Доллар их байвал төгрөгийн ханш тогтворжиж, юмны үнэ өсөхгүй байхад тустай.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: ИРЭЭДҮЙН ТӨСӨӨЛӨЛ

МХБ цаашид хэрхэн хөгжих вэ? Тэд одоо “Олон улсын бирж” болох зорилго тавин ажиллаж байна.

• Давхар бүртгэл: Монголын компаниуд гадаадын бирж дээр, гадаадын компаниуд Монголын бирж дээр бүртгэгдэх.

• Шинэ бүтээгдэхүүн: Зөвхөн хувьцаа биш, “Ногоон бонд” (Байгальд ээлтэй төсөл), “ETF” (Олон компанийн багц) зэрэг дэлхийн жишигт нийцсэн бүтээгдэхүүнүүд гарч ирнэ.

• 24 цагийн арилжаа: Технологи хөгжихийн хэрээр биржийн цагийн хуваарь улам уртсаж, хүмүүс ажлын бус цагаар ч арилжаа хийх боломжтой болно.

ДҮГНЭЛТ

Сүхбаатарын талбайн баруун хойд өнцөгт орших тэр “Ягаан байшин” бол зүгээр нэг барилга биш ажээ. Энэ бол:

• Монголын бизнесийн ертөнцийн “Шударга шүүх”.

• Хөрөнгө оруулагч, үйлдвэрлэгч хоёрын уулздаг “Алтан гүүр”.

• Улс орны хөгжлийг хэмждэг “Барометр”.

Хэрэв та санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрэхийг хүсэж байвал, хэрэв та Монгол Улсынхаа хөгжилд хувь нэмрээ оруулж, үр шимийг нь хүртэхийг хүсэж байвал МХБ-ийн үйл ажиллагааг сонирхож, судалж, оролцож эхлээрэй.

Энэ “Зах” дээрх боломж хүн бүрд нээлттэй. Та ч гэсэн энэ захын нэгэн амжилттай наймаачин (хөрөнгө оруулагч) болох бүрэн боломжтой юм.

Танд өгөх бяцхан даалгавар: Маргааш ажлын өдөр, 10:00 – 13:00 цагийн хооронд Монголын Хөрөнгийн Биржийн вэбсайт (www.mse.mn) руу нэг ороод үзээрэй. Тэнд ямар компаниудын хувьцаа идэвхтэй арилжаалагдаж байна, “ТОП-20 индекс” улаан байна уу, ногоон байна уу гэдгийг харах нь таны санхүүгийн мэдлэгт нэмэр болох эхний алхам шүү.

Монгол хүн бүр “Эрдэнэс Тавантолгой”-н 1072 хувьцаатай. Бид үүнийг “Хишиг”, “Бэлэн мөнгө” гэж харах нь элбэг. Зарим нь ногдол ашиг тараахаар “Мөнгө орж ирлээ” гэж баярладаг бол, зарим нь “Энэ хэрэггүй цаас” гэж үл тоодог. Гэтэл яг үнэндээ тэр 1072 ширхэг тоо бол зүгээр нэг бүртгэл биш, харин та тэр аварга том уурхайн, тэр их нүүрсний, тэр том машин механизмуудын өчүүхэн жижиг хэсгийн “ЭЗЭН” нь мөн шүү гэдгийг баталж буй хууль ёсны баримт юм.

Хөрөнгийн зах зээл гэдэг бол угтаа “Өмчлөлийн зах зээл” юм. Хүмүүс дэлгэцэн дээрх улаан, ногоон тоог хараад мөрийтэй тоглоом мэтээр төсөөлдөг. Гэвч түүний мөн чанар нь “БИЗНЕС ХАМТРАХ” тухай ойлголт билээ.

Өнөөдөр бид “Equity Ownership” буюу “Өмчлөлийн эрх” гэж чухам юу болох, зээлдүүлэгч (Ломбард, Банк) болон хувьцаа эзэмшигч (Та) хоёрын хооронд газар тэнгэр шиг ямар том ялгаа байдаг тухай, яагаад баячууд хадгаламж эзэмшихийн оронд хувьцаа эзэмшихийг илүүд үздэг тухай маш дэлгэрэнгүй, сонирхолтой аялал хийх болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ХУВЬЦАА ГЭДЭГ НЬ “ПИЦЦАНЫ ЗҮСЭМ” ЮМ

Хамгийн энгийнээс эхэлье. Хувьцаа гэж юу вэ?

Төсөөлөөд үз дээ. Иргэн Бат маш гоё пицца хийдэг. Түүний пиццаг идсэн хүмүүс дахин идэх гэж дугаарладаг. Бат ганцаараа жижигхэн зууханд пиццагаа хийж зардаг байв. Гэтэл түүний мөрөөдөл том байлаа. Тэр хотын төвд том ресторан нээж, өдөрт 1000 пицца зарахыг хүсэв.

Түүнд тооцоо хийж үзэхэд 100 сая төгрөг хэрэгтэй болжээ. Батад мөнгө байхгүй. Тэр үед Бат нэгэн шийдэл оллоо. Тэр өөрийн ирээдүйн том рестораныг нэг бүтэн “Бялуу” (эсвэл Пицца) гэж төсөөлөв. Тэр бялуугаа 100 тэнцүү хэсэгт (зүсэмд) хуваав. Тэгээд тэр найзууддаа санал тавив: “Та нар надад 1 сая төгрөг өгвөл би та нарт рестораныхаа 1 зүсмийг (1%-ийг) өгнө.”

Иргэн Дорж, Дулмаа, Цэцгээ нар Батын пиццанд итгэдэг учраас тус бүр 1 сая төгрөг өгөөд, нэг, нэг зүсэм буюу “Хувьцаа”-г худалдаж авав. Ингээд Бат 100 сая төгрөгтэй болж ресторанаа нээлээ.

Эндээс гарах гол ойлголт: Дорж, Дулмаа нар Батад мөнгө ЗЭЭЛЭЭГҮЙ. Тэд Батын бизнесийн тодорхой хэсгийг ХУДАЛДАЖ АВСАН. Хувьцаа (Share/Stock) гэдэг бол компанийн өмчлөлийн хувь хэмжээ (Fractional Ownership) юм.

• Хэрэв ресторан 100 ширээтэй бол Дорж 1 ширээний эзэн гэсэн үг.

• Хэрэв ресторан 100 ширхэг халбагатай бол Цэцгээ 1 халбаганы эзэн гэсэн үг.

Энэ бол хувьцааны хамгийн суурь ойлголт. Та “АПУ”-гийн хувьцааг авна гэдэг нь АПУ компанийн үйлдвэрлэж буй архи, пиво, сүүний үйлдвэрийн тоосго бүрийн өчүүхэн жижиг хэсгийг өөрийн болгож байна гэсэн үг юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ЗЭЭЛДҮҮЛЭГЧ vs ӨМЧЛӨГЧ – ХОЁР ӨӨР ЕРТӨНЦ

Одоо хамгийн чухал хэсэг рүү оръё. Санхүүгийн ертөнцөд мөнгө өгч байгаа хоёр төрлийн хүн байдаг.

1. Зээлдүүлэгч (Lender): Банк, Бонд эзэмшигч, Мөнгө хүүлэгч.

2. Өмчлөгч (Owner/Shareholder): Хувьцаа эзэмшигч.

Энэ хоёрын ялгааг ойлгохын тулд Батын рестораны жишээг үргэлжлүүлье. Батад дахиад мөнгө хэрэг болсон гэж бодъё.

• Тэр “Голомт банк”-наас 50 сая төгрөг зээлэв. (Банк бол Зээлдүүлэгч).

• Тэр найз Болдодоо 50 саяын хувьцаа зарав. (Болд бол Өмчлөгч).

Одоо Банк (Зээлдүүлэгч) болон Болд (Өмчлөгч) хоёрын хувь заяа хэрхэн өөрөөр эргэхийг харцгаая.

Сценари 1: Ресторан асар их амжилтад хүрэв

Батын пицца хот даяар алдартай болж, жилдээ 1 тэрбум төгрөгийн цэвэр ашиг олдог болов.

• Банк (Зээлдүүлэгч) юу хожих вэ? Банк зөвхөн гэрээнд заасан хүүгээ л авна. Жишээ нь жилийн 20%. Бат жилд 1 тэрбумыг олсон ч, 10 тэрбумыг олсон ч хамаагүй, банк зөвхөн өөрийн 50 сая + хүүгээ л буцааж авна. Банк Батын амжилтаас “Илүү” хувь хүртэхгүй. Тэдний ашиг ХЯЗГААРЛАГДМАЛ.

• Болд (Өмчлөгч) юу хожих вэ? Болд бол компанийн эзэн. Компани 1 тэрбумын ашиг олсон бол Болд өөрийн хувьд ногдох ашгаа (Ногдол ашиг) авна. Мөн рестораны үнэлгээ өссөн тул Болдын анх оруулсан 50 сая төгрөг одоо магадгүй 500 сая төгрөг болж өссөн байна. Компани томрох тусам Болд дагаад баяжина. Түүний ашиг ХЯЗГААРГҮЙ.

Сценари 2: Ресторан дампуурав

Бат муу менежмент хийгээд, эсвэл ковид гараад ресторан хаалгаа барихад хүрлээ. Дансанд нь ердөө 10 сая төгрөг, зараад борлуулж болох хуучин ширээ сандал л үлдэв.

• Банк (Зээлдүүлэгч) яах вэ? Хуулиараа Банк мөнгөө ТҮРҮҮЛЖ нэхэмжлэх эрхтэй. Үлдэж байгаа 10 сая төгрөгийг, ширээ сандлыг зарсан мөнгийг банк хурааж авна. Банк алдагдал хүлээж магадгүй ч, байгаа бүхнийг хамж авна.

• Болд (Өмчлөгч) яах вэ? Болд юу ч авахгүй. Тэр 50 сая төгрөгөө бүрэн алдана. Учир нь тэр “Эзэн” байсан. Эзэн хүн эрсдэлээ өөрөө үүрдэг.

Энэ ялгааг “Status” буюу “Эрх зүйн байдал” гэдэг.

• Зээлдүүлэгч бол Гаднын хүн. Тэр мөнгөө авах гэрээтэй.

• Хувьцаа эзэмшигч бол Дотоод хүн (Эзэн). Тэр бизнесийн жаргал зовлонг хуваалцана.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: RESIDUAL CLAIM БУЮУ “ХАМГИЙН СҮҮЛД, ГЭХДЭЭ ХАМГИЙН ИХИЙГ”

Санхүүгийн онолд хувьцаа эзэмшигчийн эрхийг “Residual Claim” гэж нэрлэдэг. Үүнийг монголоор “Үлдэгдлийг нэхэмжлэх эрх” гэж орчуулж болно. Энэ бол маш чухал ойлголт.

Үүнийг “Хоолны дараалал” эсвэл “Буфет”-ээр зүйрлэе. Компани орлого оллоо (Тогоо дүүрэн шөл хийлээ). Энэ шөлийг хэн, ямар дарааллаар идэх вэ?

1. Татварын алба (Төр): Хамгийн түрүүнд Төр ирээд “Татвараа төл” гээд шөлнөөс шанагаар хутгаж авна.

2. Ажилчид ба Бэлтгэн нийлүүлэгчид: Дараа нь тогооч, зөөгч, гурил зарсан хүмүүс цалингаа, мөнгөө авна.

3. Зээлдүүлэгчид (Банк, Бонд эзэмшигчид): Дараа нь банк ирээд зээлийн хүүгээ болон үндсэн төлбөрөө шанагаар хутгаж авна.

4. ХУВЬЦАА ЭЗЭМШИГЧИД (Та): Та хамгийн сүүлд нь зогсож байна.

Residual Claim-ийн хоёр тал:

• Муу тал: Хэрэв шөл бага байвал (ашиг бага бол), өмнөх хүмүүс идсээр байгаад танд юу ч үлдэхгүй байж мэднэ. Та хоосон хоцорно. Энэ бол эрсдэл.

• Сайн тал: Хэрэв шөл асар их байвал (ашиг маш их бол), өмнөх хүмүүс зөвхөн өөрт ноогдох тогтмол хэмжээгээ (Шанагаа) л авна. Банк их ашигтай байлаа гээд 2 шанага авахгүй, гэрээний дагуу 1 шанага л авна. Тэгвэл үлдсэн бүх шөл (үлдэгдэл) хэнийх вэ? Тэр чигтээ ТАНЫХ. Тогоонд 100 литр шөл үлдсэн ч таных, 1000 литр үлдсэн ч таных.

Энэ бол “Үлдэгдлийг нэхэмжлэх эрх”-ийн гайхамшиг юм. Та хамгийн сүүлд зогсдог ч, амжилттай үед хамгийн ихийг хүртдэг хүн юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ХЯЗГААРГҮЙ ӨСӨЛТ БА ХЯЗГААРЛАГДМАЛ АЛДАГДАЛ (THE RISK/REWARD)

Хөрөнгө оруулагчид яагаад найдвартай хадгаламжаа орхиод, эрсдэлтэй хувьцаа руу тэмүүлдэг вэ? Яагаад гэвэл хувьцаанд “Тэгш бус харьцаа” (Asymmetry) үйлчилдэг.

1. Алдах эрсдэл (Downside): Та “Хаан Банк”-ны хувьцааг 1 сая төгрөгөөр авлаа гэж бодъё. Хамгийн муудаа юу болох вэ? Хаан банк дампуурч, хувьцаа нь 0 төгрөг болно. Та хэдэн төгрөг алдах вэ? 1 сая төгрөг. Та үүнээс илүү мөнгө алдахгүй. Таныг шүүхэд дуудаж, гэр орныг чинь хураахгүй. Таны алдагдал Хязгаарлагдмал (Capped at 100%).

2. Олох боломж (Upside): Харин Хаан банк маш сайн ажиллаад, дэлхийн хэмжээний банк боллоо гэж мөрөөдье. Хувьцааны үнэ нь 2 дахин, 10 дахин, бүр 100 дахин өсөж болно. Таны 1 сая төгрөг 100 сая төгрөг болж болно. (Amazon, Apple, Tesla-г анх авсан хүмүүс ингэж баяжсан). Таны ашигт дээд хязгаар байхгүй. Таны ашиг Хязгааргүй (Theoretically Unlimited).

Энэхүү “Хязгаартай алдаж, Хязгааргүй хожих” боломж нь хүмүүсийг бизнес эрхлэх, хувьцаа эзэмших рүү татдаг гол хүч юм.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ЭЗЭН БАЙНА ГЭДЭГ НЬ ЗӨВХӨН МӨНГӨ БИШ

Хувьцаа эзэмших нь зөвхөн санхүүгийн ашиг биш, мөн ЭРХ МЭДЭЛ юм. Та “АПУ”-гийн 100-хан ширхэг хувьцаатай байсан ч та хууль ёсны эзэн нь мөн.

1. Санал өгөх эрх (Voting Rights): Жил бүр компаниуд “Хувьцаа эзэмшигчдийн хурал” хийдэг. Та тэнд очих эрхтэй. Та очиж чадахгүй бол саналаа цахимаар өгөх эрхтэй.

   • “Захирлыг сольё.”

   • “Энэ жил ногдол ашиг тараая.”

   • “Шинэ үйлдвэр барья.” Эдгээр асуудлыг шийдэхэд таны санал (хувьцааны тоогоор) нөлөөлнө.

2. Мэдээлэл авах эрх: Компани танд ажлаа тайлагнах үүрэгтэй. Тэд нууцаар ажиллаж болохгүй. Санхүүгийн тайлан, ирээдүйн төлөвлөгөөгөө танд ил тод танилцуулах ёстой. Та бол “Босс” нь шүү дээ.

3. Хариуцлага хүлээхгүй байх (Limited Liability): Энэ маш чухал. Хэдийгээр та компанийн эзэн ч гэлээ, компани хэн нэгэнд өр тавьсан, эсвэл бусдад хохирол учруулсан бол ТА ХУВИЙН ХӨРӨНГӨӨРӨӨ хариуцлага хүлээхгүй. Хэрэв “АПУ” компани дампуурч их хэмжээний өрөнд орлоо гэхэд, таны гэр, машиныг хэн ч хурааж авахгүй. Та зөвхөн “АПУ”-д оруулсан мөнгөө л алдана. Үүнийг “Хязгаарлагдмал хариуцлагатай” гэж нэрлэдэг.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: МОНГОЛЫН ЖИШЭЭНҮҮД БА БОДИТ АМЬДРАЛ

Онол ярилаа, одоо бодит амьдрал дээр бууя.

Жишээ 1: “Хаан Банк”-ны IPO Саяхан Хаан Банк IPO хийж, олон нийтэд хувьцаагаа зарсан.

• Хэрэв та Хаан банканд мөнгөө Хадгалуулсан бол та Зээлдүүлэгч юм. Та жилдээ 10-12%-ийн хүү авна. Банк хичнээн их ашигтай ажилласан ч таны хүү нэмэгдэхгүй.

• Хэрэв та Хаан банкны Хувьцааг авсан бол та Өмчлөгч юм. Банк ашигтай ажиллах тусам танд өндөр ногдол ашиг өгнө. Хувьцааны үнэ өсвөл таны хөрөнгө өснө. (Мэдээж эрсдэл бий, банк муу ажиллавал үнэ унана).

Жишээ 2: “Эрдэнэс Тавантолгой” (1072 хувьцаа) Энэ бол Монголчууд бидний хамгийн сайн мэдэх жишээ. ЭТТ компани нүүрсээ зарж, ашиг олдог. Тэр ашгаас:

1. Татвар хураамжаа төлнө (Төр авна).

2. Уурхайн зардал, ажилчдын цалингаа төлнө.

3. Бондын өрөө төлнө (Зээлдүүлэгчид).

4. Хамгийн сүүлд үлдсэн ашгийг “НОГДОЛ АШИГ” болгон 1072 хувьцаа эзэмшигчдэд (Танд) тараадаг. Зарим жил нүүрс сайн зарагдахгүй бол ногдол ашиг өгдөггүй. Яагаад? Учир нь бид “Үлдэгдлийг нэхэмжлэх эрх”-тэй ЭЗЭД учраас. Ашиг байхгүй бол бид юу ч авахгүй. Ашиг их байвал бид ихийг авна.

ДҮГНЭЛТ: ЭЗЭН БОЛОХ СЭТГЭЛГЭЭ

Эцэст нь дүгнэхэд, хувьцаа эзэмшинэ гэдэг нь зүгээр нэг сугалаа худалдаж авахтай огт адилгүй юм. Энэ нь “Би мөнгөний төлөө ажиллах биш, мөнгийг өөрийнхөө төлөө ажиллуулах” гэсэн баячуудын сэтгэлгээний үндэс юм.

Зээлдүүлэгч (Хадгаламж эзэмшигч) байх нь аюулгүй, тухтай. Гэхдээ та хэзээ ч “Баяжих” хэмжээний үсрэлт хийж чадахгүй. Та зөвхөн инфляцаас мөнгөө хамгаалж л чадна. Харин Өмчлөгч (Хувьцаа эзэмшигч) байх нь эрсдэлтэй, савлагаатай. Гэхдээ танд ИРЭЭДҮЙ бий. Та баялаг бүтээгчдийн эгнээнд зогсож байна гэсэн үг.

Та өнөөдөр халаасандаа байгаа мөнгөөрөө зүгээр нэг гутал авах уу, эсвэл гутлын үйлдвэрийн нэгээхэн хэсгийг худалдаж авах уу? Энэ сонголт таныг “Хэрэглэгч” байх уу, эсвэл “Капиталист (Өмчлөгч)” байх уу гэдгийг шийднэ.

Хувьцаа бол өмч. Өмч бол эрх чөлөө юм.

Танд өгөх нэмэлт зөвлөмж: Хэрэв та одоог хүртэл хувьцаа авч үзээгүй бол, өөрийн хамгийн сайн мэддэг, өдөр тутам үйлчлүүлдэг компанийхаа (сүү, талх, ундаа, банк) хувьцаанаас туршилтаар ганцхан ширхгийг аваад үзээрэй. Тэр мөчөөс эхлэн та тэр компанийг харахдаа “Бусдын компани” биш, “Миний компани” гэж харж эхлэх болно. Энэ сэтгэлгээний өөрчлөлт хамгийн чухал шүү.

Монголчууд бид үндэсний бөхдөө хайртай. Хоёр бөх барилдаж байх үед нэг нь нөгөөгөө өвдөг шороодууллаа гэж бодъё. Гэтэл унасан бөх нь “Би унаагүй, түрүүлж тохойрдсон” гэж маргадаг. Яг энэ эгзэгтэй мөчид хэн гарч ирдэг вэ? Хөлийн цэц. Тэр бол талбайн шүүгч. Тэр маргааныг тасалдаг, дүрмийг сахиулдаг, шударга бус мэх хийсэн бөхийг торгодог, бүр барилдах эрхийг нь хасдаг.

Хэрэв хөлийн цэц байхгүй бол яах вэ? Бөхчүүд дүрэмгүй зодолдож, хүчтэй нь хүчгүйгээ, зальтай нь шударгаа дарж, наадам тэр чигтээ замбараагүй зодоон болон хувирах байсан биз.

Санхүүгийн зах зээл яг үүнтэй ижил. Энд мянга мянган компани, сая сая хөрөнгө оруулагч мөнгөний төлөө “барилдаж” байдаг. Хэрэв энд шүүгч байхгүй бол том компаниуд жижгийгээ залгиж, дотоод мэдээлэлтэй дарга нар жирийн иргэдийн халаасыг хоосолж, худал мэдээллээр хувьцааны үнийг хөөрөгдөж, жинхэнэ “Зэрлэг баруун” (Wild West) болох байв.

Тэгвэл энэ их айлын, энэ том тэмцээний “Ерөнхий шүүгч”, “Хөлийн цэц” нь хэн бэ? Тэр бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) юм. Тэдний хийдэг хамгийн чухал ажил бол “Хяналт шалгалт” (Surveillance) болон “Хэрэгжилт” (Enforcement) юм. Өөрөөр хэлбэл, тэд тоглоомыг шударга явагдаж байгааг дурандаж, дүрэм зөрчсөн нөхөрт улаан хуудас өгч талбайгаас хөөдөг хүмүүс юм.

Өнөөдөр бид СЗХ хэрхэн “Их нүд”-ээр зах зээлийг харж суудаг, “Дотоод мэдээлэл” гэж ямар аюултай зүйл байдаг, хувьцааны үнийг хэрхэн “Манипуляци” хийдэг тухай детектив кино шиг сонирхолтой сэдвээр аялах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: “VAR” СИСТЕМ БУЮУ ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХЯНАЛТ (MARKET SURVEILLANCE)

Хөл бөмбөгийн Дэлхийн аварга үзэж байхад маргаантай гоол ороход шүүгч “VAR” (Video Assistant Referee) буюу бичлэг ухрааж үздэг дээ. СЗХ-д яг ийм систем байдаг гэвэл та итгэх үү?

Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр өдөр бүр сая сая захиалга, гүйлгээ хийгдэж байна.

• “Бат АПУ-г 1000 төгрөгөөр авлаа.”

• “Дорж Говийг 200 төгрөгөөр зарлаа.” Энэ бүх урсгалыг хүн нүдээрээ хараад суух боломжгүй. Тиймээс СЗХ тусгай Программ хангамж (Software) ашигладаг.

Сэжигтэй үйлдлийг хэрхэн илрүүлдэг вэ?

Энэхүү “Их нүд” программ нь хэвийн бус үйлдлүүд дээр автоматаар “Улаан гэрэл” асаадаг.

1. Гэнэтийн үнийн өсөлт: Жирийн үед өдөрт 1% хөдөлдөг байсан нэг жижиг компанийн хувьцаа гэнэт ямар ч мэдээгүй байхад өдөрт 15% өсөөд, маргааш нь бас 15% өсөөд эхэлбэл систем дохио өгнө. “Энд нэг юм болоод байна, шалга!” гэж.

2. Эзлэх хувийн төвлөрөл: Хэрэв нэг өдөр хийгдсэн нийт арилжааны 90%-ийг ганцхан брокерын компани, эсвэл хоорондоо холбоотой 2-3 хүн хийсэн байвал сэжигтэй. Тэд хоорондоо тохиролцож үнэ хөөргөж байж магадгүй.

3. Мэдээллийн өмнөх арилжаа: Компани “Манайх ашигтай ажиллалаа” гэж мэдээлэхээс яг 1 цагийн өмнө хэн нэгэн их хэмжээгээр хувьцааг нь худалдаж авсан байвал систем түүнийг “Баривчилна”. Энэ хүн яаж мэдсэн бэ?

СЗХ-ны байцаагч нар энэ дохионы дагуу нарийвчилсан шалгалт хийж, брокерын утсыг сонсож (хуулийн зөвшөөрлөөр), дансны хуулгыг нь татаж, хэргийг задалдаг.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ХАМГИЙН ТОМ ГЭМТ ХЭРЭГ – “INSIDER TRADING” (ДОТООД МЭДЭЭЛЭЛ АШИГЛАХ)

Хөрөнгийн зах зээл дээрх хамгийн шударга бус, жирийн иргэдийн боломжийг хулгайлдаг гэмт хэрэг бол “Дотоод мэдээлэл ашиглах” буюу Insider Trading юм.

Үүнийг ойлгохын тулд нэгэн түүх зохиоцгооё.

Кейс: “Алтан Орд” ХК-ийн захирал Батын нууц

“Алтан Орд” гэдэг уул уурхайн компани Хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй. Олон нийт (Та, бид) түүний хувьцааг эзэмшдэг. Нэг өдөр захирал Бат геологичийнхоо тайланг уншив. Тайлан дээр: “Захирал аа, харамсалтай мэдээ байна. Бидний итгэж байсан орд газрын нөөц дуусчихжээ. Манай компани ирэх жил дампуурч магадгүй” гэж бичсэн байв.

Энэ бол “Дотоод мэдээлэл” юм. Үүнийг олон нийт хараахан мэдээгүй байгаа. Хуулиараа Бат энэ мэдээг СЗХ болон Биржээр дамжуулан бүх хүнд нэгэн зэрэг зарлах ёстой. Ингэвэл хувьцааны үнэ унаж, бүгд адилхан хохирно. Энэ бол шударга ёс.

Гэтэл Бат тэгсэнгүй. Тэр мэдээг зарлахаасаа өмнө эхнэр лүүгээ утасдав. “Хайраа, манай компанийн хувьцааг бүгдийг нь яг одоо зар. Хурдал!” Эхнэр нь бүх хувьцаагаа өндөр үнээр зарж амжив. Түүний зарсан хувьцааг юу ч мэдээгүй иргэн Дорж “Энэ компани сайн шүү” гэж бодоод худалдаж авав.

Маргааш нь Бат мэдээгээ зарлав. “Манай орд дууссан”. Хувьцааны үнэ навс унав.

• Үр дүн: Бат болон түүний эхнэр хохиролгүй үлдэв. Харин иргэн Дорж, мөн бусад жирийн хувьцаа эзэмшигчид хамаг мөнгөө алдав.

Энэ бол ГЭМТ ХЭРЭГ. Бат өөрийн давуу байдлаа ашиглаж, бусдыг “нүдээ боосон” байдалтай үлдээгээд, өөрөө ашиг хонжоо олсон (эсвэл алдагдлаас зайлсхийсэн). СЗХ-ны “Шүүгч” нар яг ийм үйлдлийг илрүүлж, Батыг шоронд явуулах, их хэмжээгээр торгох үүрэгтэй.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЗАХ ЗЭЭЛИЙГ ГАЖУУДУУЛАХ НЬ – “MARKET MANIPULATION” (АРИЛЖААНЫ ЛУЙВАР)

Дараагийн түгээмэл гэмт хэрэг бол “Зах зээлийг урвуулан ашиглах” буюу Манипуляци юм. Үүнийг “Үнэ хөөрөгдөх”, “Хиймэл эрэлт үүсгэх” гэж ойлгож болно.

Кейс: “Чонын сүрэг”

Хэсэг бүлэг нөхөд (Чонын сүрэг) нийлээд нэг жижигхэн, хэнд ч хэрэггүй компанийн хувьцааг онилжээ. Тэр компанийн нэгж хувьцаа 100 төгрөг байв. Тэдний төлөвлөгөө:

1. Цуглуулах: Тэд эхлээд чимээгүйхэн тэр хувьцааг 100 төгрөгөөр их хэмжээгээр худалдаж авна.

2. Хөөрөгдөх (Pump): Дараа нь тэд хоорондоо хувьцаагаа зарж эхэлнэ. А нь Б-д 110-аар, Б нь В-д 120-оор, В нь буцаагаад А-д 150-иар зарна.

   • Гаднаас харж байгаа хүмүүст (Танд) дэлгэцэн дээр “Пөөх, энэ хувьцаа өдөр бүр өсөөд байна. Ямар мундаг компани вэ?” гэж харагдана.

   • Дээрээс нь тэд фэйсбүүк, сошиал медиагаар “Энэ компани удахгүй тэсрэлт хийнэ, одоо л ав” гэж хуурамч мэдээ тараана.

3. Урхинд оруулах: Жирийн иргэд шуналдаа хөтлөгдөн 500 төгрөг болсон үед нь худалдаж авч эхэлнэ.

4. Хаях (Dump): Үнэ хангалттай өсмөгц нөгөө “Чонын сүрэг” цуглуулсан бүх хувьцаагаа гэнэт зарж, мөнгөө аваад гарна.

5. Сүйрэл: Чононууд гарсны дараа хувьцааны үнэ буцаад 100 төгрөг (эсвэл түүнээс доош) унана. 500-гаар авсан иргэд шатна.

СЗХ-ны “VAR” систем яг энэ “Хоорондоо хийсэн хиймэл арилжаа”-г илрүүлэх зориулалттай. Хэрэв нэг IP хаягнаас, эсвэл хамааралтай хүмүүс хоорондоо өдөржин арилжаа хийгээд байвал СЗХ шууд таслан зогсоож, тэр хүмүүсийг “Хар жагсаалт”-д оруулж, эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ШИЛЭН БАЙШИНГИЙН ДҮРЭМ – МЭДЭЭЛЛИЙН ИЛ ТОД БАЙДАЛ (TRANSPARENCY)

СЗХ-ны шүүгчийн өөр нэг чухал үүрэг бол “Тодруулга” (Disclosure) шаардах явдал юм. Хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй компани бол “Шилэн байшин” дотор амьдарч байгаатай адил. Тэд нууцтай байх ёсгүй.

Яагаад? Хөрөнгө оруулагч та “АПУ”-гийн хувьцааг авахдаа юунд итгэж авдаг вэ? Тэдний санхүүгийн тайланд итгэж авдаг.

• “Ашигтай ажилласан байна.”

• “Өр төлбөр бага байна.”

Хэрэв компани худлаа тайлан гаргавал, эсвэл муу мэдээгээ нуувал энэ нь хөрөнгө оруулагчдыг хуурч буй хэрэг.

СЗХ-ны шаардлага:

1. Улирал бүрийн тайлан: Компаниуд 3 сар тутамд санхүүгийн тайлангаа СЗХ-д болон олон нийтэд танилцуулах ёстой.

2. Чухал мэдээлэл: Захирал солигдсон, шүүхэд дуудагдсан, том гэрээ байгуулсан гэх мэт үйл явдал болсон даруйд 24 цагийн дотор нийтэд зарлах ёстой.

Торгууль ба Шийтгэл: Хэрэв компани тайлангаа хугацаанд нь өгөхгүй бол, эсвэл мэдээллээ нуувал СЗХ:

• Компанийг өндөр дүнгээр торгоно.

• Хувьцааны арилжааг нь зогсооно (Халт).

• Бүр цаашлаад Хөрөнгийн биржээс хөөж гаргана (Delisting).

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ШИЙТГЭЛ БУЮУ “УЛААН ХУУДАС”

Шүүгч зөвхөн шүгэл үлээгээд зогсохгүй, шийтгэх эрхтэй байж л хүмүүс дүрмийг баримтална. СЗХ ямар шийтгэл оногдуулдаг вэ?

1. Мөнгөн торгууль: Зөрчлийн тухай хуулиар хувь хүн болон компанийг сая саяар нь, заримдаа тэрбумаар нь торгох заалтууд бий. Ялангуяа зах зээлийг манипуляци хийж олсон ашгийг нь хурааж авдаг.

2. Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах: Энэ бол бизнесийн “Цаазын ял”. Брокерын компани харилцагчийн мөнгөөр тоглосон бол лицензийг нь цуцална. Тэр компани дахиж хэзээ ч санхүүгийн салбарт ажиллах эрхгүй болно.

3. Эрүүгийн хариуцлага: СЗХ өөрөө хүн баривчлахгүй ч, ноцтой хэргүүдийг (Insider Trading, Ponzi scheme) баримтжуулаад Цагдаагийн газар, Прокурорт шилжүүлдэг. Санхүүгийн луйварчид шоронд орох ялтай.

4. Хар жагсаалт: Зөрчил гаргасан захирал, нягтлан, брокеруудыг “Хар жагсаалт”-д оруулдаг. Тэд дахиж ямар ч санхүүгийн байгууллагад (Банк, Даатгал, ББСБ) удирдах албан тушаал хаших эрхгүй болдог.

ДҮГНЭЛТ: ШҮҮГЧ ТАНЫ ТАЛД БАЙНА

Эцэст нь дүгнэхэд, Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ)-ны хяналт шалгалтын үйл ажиллагаа нь хэн нэгнийг дарамтлах гэсэн зүйл биш юм. Энэ бол жирийн хөрөнгө оруулагч ТАНЫГ хамгаалах цорын ганц бамбай юм.

• СЗХ “Их нүд”-ээрээ харж байгаа учраас л таны худалдаж авсан хувьцааны үнэ зохиомол биш, бодитой гэдэгт итгэж болно.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л компанийн захирлууд дотоод мэдээллээ ашиглаж таныг шулж чадахгүй байна.

• СЗХ шаардаж байгаа учраас л компаниуд тайлангаа үнэн зөв гаргаж байна.

Тиймээс, СЗХ бол санхүүгийн зах зээлийн хатуу боловч шударга “Шүүгч” юм. Шүүгч талбай дээр байхад та айх зүйлгүйгээр, өөрийн ур чадвараар тоглож, хожих боломжтой.

Танд өгөх зөвлөгөө: Хэрэв та ямар нэгэн компанийн хувьцааг авахаар судалж байгаа бол, эсвэл хэн нэгэн танд “Энэ хувьцааг авчих, баталгаатай өснө” гэж шивнэвэл болгоомжтой хандаарай.

• Тэр хүн дотоод мэдээлэл ашиглаж байж магадгүй (Тэгвэл та хамсаатан болно).

• Тэр хүн таныг “Pump and Dump” схемийн золиос болгох гэж байж магадгүй.

Сэжигтэй зүйл анзаарвал СЗХ-нд мэдээлэх нь өөрийгөө болон бусдыг хамгаалах иргэний үүрэг шүү. Шудрага зах зээл дээр л бид бүгд хожно.