Олон хүн банкнаас зээл авахдаа зөвхөн “Хүү”-г нь хардаг. Хадгаламж нээхдээ зөвхөн “Хугацаа”-г нь хардаг. Гэтэл “Чөтгөр нарийн ширийн зүйлд нуугддаг” (The devil is in the details) гэж үг бий.

Өнөөдөр бид банкны картын нууц, зээлийн эргэн төлөлтийн хоёр өөр аргын ялгаа, мөн “Бодит хүү” гэж юу болохыг маш энгийнээр, тооцоололтой задлан шинжлэх болно.

1. Зээлийн бүтээгдэхүүн: Таны мэдэх ёстой “Далд” үнэн

Банкны сурталчилгаан дээр “Сарын 1.2% хүүтэй зээл” гэж бичсэн байдаг. Энэ бол Нэрлэсэн хүү юм. Гэхдээ таны халааснаас гарах бодит зардал үүнээс их байж мэднэ.

А. Нэрлэсэн хүү vs Бодит өртөг (ХҮН)

Монголын банкууд хуулиараа “Хүүгийн Үр Ашигт Нэмэгдэл” (ХҮН) буюу Effective Interest Rate-ийг гэрээн дээр заавал бичих ёстой болсон.

• Нэрлэсэн хүү (Nominal Rate): Зөвхөн зээлийн хүү. (Жишээ нь: Жилийн 16%).

• Бодит өртөг (Effective Rate): Хүү + Зээл олголтын шимтгэл (1%) + Барьцааны бүртгэлийн хураамж + Даатгал + Бусад зардал.

Жишээ: Та 10 сая төгрөгийн зээл авах гэж байна.

• Банк А: Хүү 18%, Шимтгэл 0%.

• Банк Б: Хүү 16%, Шимтгэл 2%.

Энгийн хүн “Банк Б”-г сонгоно (Хүү бага учраас). Гэтэл бодит байдал дээр 1 жилийн хугацаатай зээл дээр “Банк Б”-ийн 2%-ийн шимтгэл нь хүүг огцом өсгөж, танд “Банк А” илүү ашигтай байж мэднэ.

Зөвлөгөө: Банкны ажилтнаас “Танай ХҮН (Бодит хүү) нь хэд вэ?” гэж заавал асуу.

Б. Эргэн төлөлтийн арга: Тэнцүү төлбөрт vs Тэнцүү үндсэн

Зээлийн гэрээ хийхэд банкны ажилтан “Та зээлээ яаж төлөх вэ? Тогтмол дүнгээр үү, эсвэл буурах дүнгээр үү?” гэж асуудаг. Ихэнх хүмүүс үүнийг ойлгодоггүй.

1. Тэнцүү төлбөрт (Annuity): Сар бүр яг ижил мөнгө төлнө.

   • Давуу тал: Төлөвлөхөд амар. Сар бүр 500,000 төгрөг.

   • Сул тал: Эхний саруудад таны төлсөн 500,000 төгрөгийн 450,000 нь зөвхөн хүүнд явж, үндсэн зээлээс маш бага хасагддаг. Нийт төлөх хүүгийн дүн өндөр гардаг.

2. Тэнцүү үндсэн (Equal Principal): Үндсэн зээлээс сар бүр ижил дүн хасагдана, хүү нь буурна.

   • Давуу тал: Нийт төлөх хүүгийн хэмжээ бага. Зээл хурдан багасна.

   • Сул тал: Эхний саруудад төлөх дүн маш өндөр байна. (Жишээ нь: Эхний сард 800,000, сүүлийн сард 100,000).

Зөвлөгөө: Хэрэв таны сарын орлого хангалттай бол “Тэнцүү үндсэн төлбөрт” аргыг сонгоорой. Та банканд бага хүү төлнө.

2. Картын бүтээгдэхүүн: Хуванцар мөнгөний занга ба боломж

Картыг зүгээр л уншуулах хэрэгсэл гэж бүү хар. Энэ бол санхүүгийн нарийн хэрэгсэл.

А. Кредит картын “Хүүгүй үе” (Grace Period)

Кредит карт бол “Чөтгөрийн гэрээ” биш, хэрэв ухаалаг ашиглавал “Бэлэг” юм. Ихэнх картууд 45 хүртэлх хоног хүүгүй байдаг.

Механизм:

• Та 1-р сарын 1-нд зурагт авлаа (1 сая төгрөг).

• Банк танд “2-р сарын 15-ны дотор төлбөл хүү авахгүй” гэж хэлнэ.

• Хэрэв та 2-р сарын 14-нд цалингаараа төлчихвөл та банкны мөнгийг 44 хоног үнэгүй ашиглалаа гэсэн үг.

Аюул (Minimum Payment Trap): Банк танд “Та заавал 1 саяыг төлөх албагүй ээ, энэ сард 50,000 төгрөг (Доод төлбөр) төлчих” гэдэг мессеж явуулна. Хэрэв та үүнийг зөвшөөрч 50,000 төгрөг төлбөл, үлдсэн 950,000 төгрөгт маш өндөр хүү (жилийн 24-36%) бодогдож эхэлнэ.

Дүрэм: Кредит картын төлбөрөө үргэлж 100% төлж бай. Доод төлбөрийг нь хэзээ ч бүү сонго.

Б. Мультивиза (Multi-Currency) картын ид шид

Хэрэв та Amazon, Taobao эсвэл гадаадад аялахдаа энгийн төгрөгийн карт ашигладаг бол та мөнгөө алдаж байна.

• Төгрөгийн карт: Та 100$ гүйлгээ хийнэ -> Банк таны төгрөгийг тухайн өдрийн “Бэлэн бус ханш”-аар хөрвүүлнэ -> Дээр нь 1%-2% “Гүйлгээний шимтгэл” нэмнэ.

• Долларын карт: Та 100$ гүйлгээ хийнэ -> Данснаас яг 100$ хасагдана. Ямар ч ханшийн зөрүү, шимтгэл байхгүй.

Зөвлөгөө: Хэрэв та гадаад гүйлгээ хийдэг бол заавал ам.долларын данстай карт нээлгэ. Цалин буухад картаа цэнэглэж бай.

3. Хадгаламжийн нарийн ширийн: Мөнгөө хамгаалах ухаан

“14% хүүтэй хадгаламж” гэдэг нь таны гар дээр 14% ирнэ гэсэн үг биш юм.

А. Татвар ба Инфляц

Таны хадгаламжийн дайснууд.

1. ХХОАТ (10%): Таны олсон хүүгийн орлогоос төр шууд 10% суутгана.

   • Жишээ: 1 сая төгрөгийн хүү бодогдлоо -> 100,000 нь татварт явна -> Танд 900,000 ирнэ.

2. Инфляц: Хэрэв хадгаламжийн хүү 12%, инфляц 10% байвал таны Бодит өгөөж ердөө 0.8% байна. (12% * 0.9 – 10% = 0.8%).

Б. Урьдчилсан хүүт хадгаламж (Prepaid Interest)

Зарим банкууд “Хүүгээ урьдчилж ав” гэдэг. Энэ сайхан сонсогдож байгаа ч, санхүүгийн хувьд “Нийлмэл хүү”-гийн боломжийг алдаж байна гэсэн үг.

• Энгийн хадгаламж: Хүүгээс хүү бодогдоно (Exponential growth).

• Урьдчилсан хүү: Та мөнгөө аваад үрчихнэ. Үндсэн мөнгө өсөхгүй.

Зөвлөгөө: Хэрэв танд яг одоо бэлэн мөнгө хэрэггүй бол хүүгээ сар бүр дансандаа үлдээж (Capitalization), нийлмэл хүүгийн шидийг хүртээрэй.

4. Шимтгэлүүд: “Цус сорогч” жижиг зардлууд

Та анзаардаггүй байж магадгүй ч, банкны жижиг шимтгэлүүд жилдээ хөөрхөн дүн болдог.

• Данс хөтөлсөний хураамж: Зарим банк сар бүр 100-500 төгрөг суутгадаг. Ашигладаггүй дансаа хаалгах хэрэгтэй.

• Гүйлгээний шимтгэл: Өөр банк руу шилжүүлэхэд 100-300 төгрөг.

• АТМ-ын шимтгэл: Өөр банкны АТМ-аас мөнгө авахад 500+ төгрөг.

• Мэдэгдэл (SMS) төлбөр: Сар бүр 500-1000 төгрөг. Хэрэв танд “Push Notification” (Апп-ын мэдэгдэл) ирдэг бол SMS үйлчилгээг цуцлуулж болно.

Тооцоо: Эдгээр жижиг зардлууд нийлээд жилд 30,000 – 50,000 төгрөг болж мэднэ. Энэ нь нэг өдрийн хоолны мөнгө шүү дээ.

5. Дижитал аюулгүй байдлын тохиргоо

Эцэст нь, мөнгөө алдахгүйн тулд банкны апп дээрээ дараах тохиргоог заавал шалгаарай.

1. Гүйлгээний лимит: Өдөрт шилжүүлэх дээд хэмжээгээ багасга. (Ж нь: 1 сая төгрөг). Хэрэв их мөнгө шилжүүлэх болвол тэр үедээ түр өсгөж болно. Хакердлаа гэхэд бүх мөнгөө алдахгүй.

2. E-Pin / Интернэт гүйлгээний эрх: Картынхаа энэ тохиргоог “Хаалттай” (Off) байлга. Зөвхөн юм худалдаж авахдаа нээгээд, буцаагаад хаа.

3. Нэвтрэх нууц үг: Төрсөн он сар өдөр, утасны дугаараа хэзээ ч бүү хий.

Дүгнэлт: Ухаалаг харилцагч болох нь

Банкны бүтээгдэхүүн бүрд давуу болон сул тал бий. Банкны ажилтан танд зөвхөн давуу талыг нь ярьж магадгүй. Харин та одоо “Нарийн ширийн”-ийг мэддэг боллоо.

Таны шалгах хуудас (Checklist):

• [ ] Зээл авахдаа “Нэрлэсэн хүү” биш “ХҮН” (Бодит өртөг)-ийг асуух.

• [ ] Зээлийн эргэн төлөлтийг “Тэнцүү үндсэн” аргаар хийх боломжтой эсэхийг лавлах.

• [ ] Кредит картынхаа төлбөрийг 100% төлж, хүү төлөхгүй байх.

• [ ] Гадаад худалдан авалтад Долларын карт ашиглах.

• [ ] Ашигладаггүй данснуудаа хаалгаж, шимтгэл хэмнэх.

Мөнгөний нарийн ширийн зүйлд анхаарал хандуулах нь таныг санхүүгийн эрх чөлөөнд хүргэх гүүр юм. Амжилт хүсье!

Монгол Улс 1990 онд нийгмийн шилжилт хийхдээ зөвхөн дэлгүүрийн лангуу өөрчлөгдөөгүй, мөнгөний систем тэр чигтээ “хувьсгал” хийсэн юм. Энэ бол Хоёр шатлалт банкны систем (Two-Tier Banking System) юм.

Энэ сэдэв нь хуурай онол мэт сонсогдож магадгүй ч, яг үнэндээ таны хадгаламжийн хүү яагаад өсөж буурдаг, талхны үнэ яагаад нэмэгддэг, банк дампуурахад таны мөнгө яагаад хамгаалагддаг вэ гэдгийн ҮНДСЭН ШАЛТГААН нь энэ системд оршдог.

Өнөөдөр бид 1991 оны түүхэн шилжилт, эрх мэдлийн хуваарилалт, мөн Төв банк болон Арилжааны банкуудын “Шүүгч ба Тамирчин” шиг харилцааг маш энгийнээр, дэлгэрэнгүй задлан шинжлэх болно.

Хэсэг 2: Банкны системийн бүтэц – Хоёр шатлалт тогтолцоо

1. Түүхэн нөхцөл байдал: 1991 оноос өмнө бид ямар байсан бэ?

Орчин үеийн системийг ойлгохын тулд бид өнгөрсөн үеэ санах хэрэгтэй.

Нэг шатлалт систем (Социализмын үе)

1991 оноос өмнө буюу Социализмын үед Монгол Улсад “Улсын Банк” (State Bank) гэж ганцхан том банк байсан. Одоогийнх шиг ХААН, Голомт, ХХБ гэж байгаагүй.

Тэр үеийн систем иймэрхүү ажилладаг байв:

• Бүгд нэг дор: Улсын банк нь мөнгөө ч хэвлэдэг, үйлдвэрүүдэд зээл ч олгодог, иргэдийн хадгаламжийг ч авдаг байв.

• Төлөвлөгөөт эдийн засаг: Зээлийг “эрсдэл тооцож” биш, “Намын даалгавраар” олгодог байв. Гутлын үйлдвэр алдагдалтай ажилласан ч цалингаа тавих мөнгийг Улсын банк зүгээр л хэвлээд өгчихдөг байсан.

• Үр дагавар: Энэ нь “Мөнгөний үнэ цэнэ”-ийг алдагдуулж, барааны хомсдол үүсгэдэг байв (Мөнгө байвч бараа байхгүй).

1991 оны “Их тэсрэлт”

Зах зээлийн эдийн засагт шилжихэд энэ систем тохирохгүй болсон. Яагаад гэвэл, хэрэв мөнгө хэвлэдэг хүн нь зээл олгодог хүн нь нэг байвал тэр хэзээ ч дампуурахгүй, гэхдээ улс орон нь инфляцад идэгдэж дуусна.

Тиймээс 1991 оны Банкны тухай хууль батлагдаж, Монгол Улсын банкны системийг голоор нь “тас цавчсан” юм. Үүнийг Хоёр шатлалт систем гэнэ.

2. Хоёр шатлалт банкны систем: Шүүгч ба Тамирчид

Энэ системийг ойлгох хамгийн энгийн арга бол Хөлбөмбөгийн тэмцээн юм.

• 1-р шатлал (Төв банк): Шүүгч. Тэр тоглохгүй. Тэр гоол оруулах гэж гүйхгүй. Түүний үүрэг бол дүрмээ сахиулах, тоглолтыг шударга явуулах, талбайг (эдийн засгийг) бэлдэх.

• 2-р шатлал (Арилжааны банкууд): Тамирчид. Тэд талбай дээр тоглоно. Тэдний зорилго бол гоол оруулах (ашиг олох). Тэд хоорондоо өрсөлдөнө.

[Диаграм: Хоёр шатлалт системийн бүдүүвч] (Дээд хэсэгт Монголбанк, Доод хэсэгт Арилжааны банкууд, Дунд нь сумнууд – Мөнгөний бодлого, Хяналт шалгалт)

Одоо шатлал тус бүрийг нарийвчлан авч үзье.

Шатлал 1: Монголбанк (Төв банк) – Бодлого тодорхойлогч

Монголбанк бол ашгийн төлөө бус төрийн байгууллага юм. Та Монголбанкинд очиж хадгаламж нээлгэх эсвэл зээл авах боломжгүй. Тэдний харилцагч нь иргэд биш, харин Арилжааны банкууд болон Засгийн газар юм.

Үндсэн 4 үүрэг:

А. Мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд гаргах (Эмиссия)

Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр зөвхөн Монголбанк л “Төгрөг” хэвлэх эрхтэй. Өөр хэн ч мөнгө хэвлэж болохгүй.

• Зорилго: Мөнгөний нийлүүлэлтийг хянах. Хэрэв хэт их мөнгө хэвлэвэл инфляц болно (Талхны үнэ өснө). Хэт бага хэвлэвэл эдийн засаг гацна (Хүмүүс юм худалдаж авч чадахгүй).

Б. Мөнгөний бодлого хэрэгжүүлэх (Инфляцын удирдлага)

Энэ бол Төв банкны хамгийн чухал үүрэг. Тэдний гол зорилго бол Үнийн тогтвортой байдал юм.

• Хэрэгсэл: Бодлогын хүү. Та зурагтаар “Монголбанк бодлогын хүүгээ 13% болголоо” гэж сонсдог байх. Энэ нь:

  • Хүүг өсгөх: Эдийн засаг хэт халж, юмны үнэ өсөөд байвал хүүг өсгөдөг. Ингэснээр арилжааны банкны зээлийн хүү дагаж өснө -> Иргэд зээл авахаа болино -> Худалдан авалт багасна -> Юмны үнэ буурна.

  • Хүүг бууруулах: Эдийн засаг зогсонги байвал (ж нь: Ковид-19 үед) хүүг бууруулдаг. Ингэснээр зээл хямдарна -> Бизнесүүд зээл авч өргөжнө -> Ажлын байр нэмэгдэнэ.

В. Банкны хяналт шалгалт (Supervision)

Монголбанк бол “Банкуудын цагдаа” юм. Арилжааны банкууд иргэдийн мөнгөөр тоглоом хийж байгаа эсэхийг тэд хянадаг.

• Дүрмүүд: Жишээ нь, “Та өөрийн хөрөнгөөсөө 10 дахин их мөнгө зээлүүлж болохгүй”, “Нэг компанид хэт их зээл өгч болохгүй” гэх мэт хатуу дүрэм тогтоодог. Хэрэв банк дүрмээ зөрчвөл Монголбанк тусгай зөвшөөрлийг нь цуцалдаг (Жишээ нь: Капитал банк, Анод банкны дампуурал).

Г. Гадаад валютын нөөцийн удирдлага

Улсын “Аюулгүйн дэр” буюу доллар, алтны нөөцийг Монголбанк удирддаг. Ханшийн огцом савлагаа үүсэхэд тэд интервенц хийж (доллар зарж эсвэл худалдаж авч) зах зээлийг тайвшруулдаг.

Шатлал 2: Арилжааны банкууд – Санхүүгийн зуучлагчид

Энэ бол бидний өдөр тутам үйлчлүүлдэг ХААН, Худалдаа Хөгжил, Голомт, Төрийн банк гэх мэт банкууд юм. Тэдний гол зорилго бол АШИГ ОЛОХ.

Тэдний үүрэг:

1. Эх үүсвэр татах: Иргэд, байгууллагаас хадгаламж цуглуулах.

2. Хөрөнгө байршуулах: Цуглуулсан мөнгөө зээл болгон гаргах.

3. Төлбөр тооцоо: Гүйлгээ хийх.

Арилжааны банкууд бол эдийн засгийн хөдөлгүүр юм. Тэд мөнгөгүй боловч санаатай хүмүүсийг (бизнес), мөнгөтэй боловч санаагүй хүмүүстэй (хадгаламж эзэмшигчид) холбож өгдөг.

3. Эрх мэдлийн хуваарилалт: Яагаад салгасан бэ?

1991 онд энэ хоёр шатлалыг салгахгүй бол зах зээлийн эдийн засаг хөгжих боломжгүй байв. Яагаад гэдгийг дараах 3 үндсэн шалтгаанаар тайлбарлая.

[График: Ашиг сонирхлын зөрчил – Төр vs Банк]

Шалтгаан 1: Ашиг сонирхлын зөрчлийг арилгах

Хэрэв мөнгө хэвлэдэг хүн (Төв банк) нь зээл өгдөг хүн (Арилжааны банк) мөн байвал юу болох вэ?

• Төсөөл: Та банкны захирал бөгөөд танай банк мөнгө хэвлэдэг машинтай. Таны найз “Бизнес хийе, мөнгө зээлээч” гэнэ. Та машин ажиллуулаад л мөнгө хэвлээд өгчихнө. Найз тань дампуурчихлаа. Та дахиад л мөнгө хэвлээд алдагдлаа хаачихна.

• Үр дүн: Эдийн засагт цаас (мөнгө) ихсэх боловч бодит баялаг (бараа) бүтээгдэхгүй. Энэ бол Гиперинфляц-ын жор юм.

Хоёр шатлалт системд Арилжааны банк мөнгө хэвлэж чадахгүй. Тэд зээл олгохын тулд заавал хэн нэгнээс хадгаламж татах ёстой. Хэрэв муу зээл олгож алдагдал хүлээвэл тэд өөрсдийн хөрөнгөөрөө хариуцлага хүлээж, дампуурах эрсдэлтэй нүүр тулдаг. Энэ нь тэднийг хариуцлагатай болгодог.

Шалтгаан 2: Төсөв ба Мөнгөний бодлогыг тусгаарлах

• Засгийн газар (Сангийн яам): Улс төрийн зорилготой. Тэд зам тавьж, цалин нэмж, сонгуульд ялахын тулд их мөнгө үрэх сонирхолтой байдаг.

• Төв банк: Эдийн засгийн зорилготой. Тэд мөнгөний үнэ цэнийг хадгалах сонирхолтой.

Хэрэв энэ хоёр нэг байвал Засгийн газар Төв банкийг “Мөнгө хэвлэж миний төсвийн алдагдлыг бөглө” гэж шахна. Үүнийг “Төсвийн давамгайлал” (Fiscal Dominance) гэдэг. Хоёр шатлалт системд Төв банк нь Засгийн газраас Хараат бус байдаг. Монголбанкны Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүн биш, УИХ-д ажлаа тайлагнадаг. Энэ нь Засгийн газрын “мөнгө үрэх хүсэл”-д хазаар болдог.

Шалтгаан 3: Өрсөлдөөн ба Үр ашиг

Хуучин цагт ганцхан Улсын банктай байхад иргэдэд сонголт байгаагүй. Үйлчилгээ удаан, хүү бага, харилцаа муухай байсан ч та тэнд л очих ёстой байв. Одоо 2-р шатлалд олон банк байгаа тул тэд өрсөлддөг.

• “Манайд хадгалуулбал өндөр хүү өгье.“

• “Манайхаас зээл авбал хурдан шийдэж өгье.“

• “Манай аппликейшн илүү гоё.” Энэ өрсөлдөөн нь санхүүгийн үйлчилгээг хямд, чанартай, хүртээмжтэй болгодог.

4. Систем хоорондын харилцан үйлчлэл: Тэд хэрхэн холбогддог вэ?

Төв банк болон Арилжааны банкууд тусдаа боловч хоорондоо салшгүй холбоотой “Хүй”-гээр холбогдсон байдаг. Тэдний харилцаа дараах сувгуудаар явагддаг.

[Диаграм: Мөнгөний урсгалын схем – Төв банкнаас Банкууд руу]

А. Заавал байлгах нөөц (Reserve Requirement)

Энэ бол Төв банкны “Тоормос”-ны систем юм. Арилжааны банк иргэн Батаас 100 төгрөгийн хадгаламж авлаа гэж бодъё. Банк 100 төгрөгийг бүгдийг нь зээлүүлж болохгүй. Монголбанк: “Наад 100 төгрөгийнхөө 10 төгрөгийг нь (10%) миний дансанд ‘Заавал байлгах нөөц’ болгож түгж. Үлдсэн 90 төгрөгийг нь зээлүүлж болно.”

• Энэ нь нэг талаас хадгаламж эзэмшигчийг хамгаалж, нөгөө талаас мөнгөний нийлүүлэлтийг хянадаг.

Б. Төв банкны үнэт цаас (ТБҮЦ)

Арилжааны банкуудад зээл гаргах гэхээр эрсдэлтэй, эсвэл зээлийн эрэлт бага үед их хэмжээний сул мөнгө үлддэг. Энэ үед Монголбанк тэдэнд санал тавьдаг:“Та нар тэр мөнгөө эрсдэлтэй зээл болгож гаргахын оронд надад өгчих. Би та нарт Бодлогын хүүгээр (ж нь: 11%) хүү төлье.” Үүнийг ТБҮЦ гэнэ. Энэ нь банкуудын илүүдэл мөнгийг татаж, инфляцыг хязгаарлах гол арга хэрэгсэл юм.

В. Эцсийн зээлдүүлэгч (Lender of Last Resort)

Хэрэв Арилжааны банканд гэнэт хүндрэл учирч (ж нь: Хадгаламж эзэмшигчид гэнэт бүгд мөнгөө татах гээд дайрвал), өөр хаанаас ч мөнгө олж чадахгүй болбол Монголбанк Эцсийн найдвар болж зээл олгодог. Энэ нь банкны системийг бүхэлд нь нурахаас сэргийлдэг хамгаалалт юм.

5. Иргэн танд энэ систем ямар ашигтай вэ?

Та магадгүй “Энэ том бүтэц надад ямар хамаатай юм бэ?” гэж бодож байж магадгүй. Таны өдөр тутмын амьдралд дараах байдлаар нөлөөлдөг:

1. Хадгаламжийн аюулгүй байдал: Хоёр шатлалт системийн хяналтын ачаар таны банк дампуурах эрсдэл багасдаг. Хэрэв дампуурлаа ч гэсэн Хадгаламжийн даатгалын систем (Төрийн зохицуулалттай) таны мөнгийг хамгаална.

2. Үнийн тогтвортой байдал: Төв банк “Бодлогын хүү”-гээрээ дамжуулан инфляцыг онилдог тул таны цалингийн худалдан авах чадвар огцом унахаас сэргийлдэг.

3. Төлбөр тооцооны найдвартай байдал: Та ХААН банкнаас Голомт банк руу мөнгө шилжүүлэхэд тэр гүйлгээ Монголбанкны сүлжээгээр дамждаг. Энэ систем байхгүй бол банк хоорондын гүйлгээ маш удаан бөгөөд эрсдэлтэй байх байсан.

6. Ирээдүйн чиг хандлага: Гурав дахь шатлал үүсэх үү?

Технологийн хөгжил банкны уламжлалт бүтцийг эвдэж байна.

• Финтекүүд (Fintech): LendMN, Storepay зэрэг аппликейшнууд банк биш мөртлөө зээл олгож байна.

• Дижитал валют (CBDC): Төв банкууд өөрсдөө “Дижитал төгрөг” гаргахаар судалж байна. Хэрэв Төв банк иргэдэд шууд дижитал хэтэвч нээж өгвөл Арилжааны банкны үүрэг бүдгэрч, систем дахин өөрчлөгдөж магадгүй юм.

Дүгнэлт

1991 онд Монгол Улс Хоёр шатлалт банкны систем-д шилжсэн нь эдийн засгийн тусгаар тогтнолын нэгэн баталгаа болсон юм.

• Бид мөнгөний бодлогыг улс төрөөс салгаж чадсан.

• Бид өрсөлдөөнт банкны зах зээлийг бий болгосон.

• Бид олон улсын жишигт нийцсэн хяналтын тогтолцоотой болсон.

Энэ систем бол байшингийн Суурь юм. Суурь нь газар доор байдаг тул харагддаггүй, гэхдээ байшин нурахгүй байгаа нь түүний ач тус билээ. Таны хадгаламж найдвартай, төгрөгийн ханш харьцангуй тогтвортой, зээл авах боломж нээлттэй байгаа нь энэхүү системийн эрх мэдлийн хуваарилалт зөв ажиллаж байгаагийн илрэл юм.

Ирэх хэсэгт бид энэ системийн 2-р шатлал болох Арилжааны банкууд яг ямар бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээр дамжуулан танд үнэ цэнэ бүтээдэг тухай, тухайлбал “Хадгаламжийн даатгал ба Эрсдэлийн удирдлага” сэдвийг судлах болно.

Түгээмэл асуулт, хариулт (FAQ)

1. Монголбанкнаас би ипотекийн зээл авч болох уу?Хариулт: Үгүй. Монголбанк бол 1-р шатлалын банк. Тэд иргэдтэй харьцдаггүй. Та ипотекийн зээлийг зөвхөн 2-р шатлалын арилжааны банкуудаас (ХААН, Төрийн банк г.м) авах боломжтой. Монголбанк зөвхөн санхүүжилтийг нь шийдэж, дүрмийг нь зохиодог.

2. Арилжааны банк дампуурвал Төв банк миний мөнгийг төлөх үү?Хариулт: Шууд утгаараа биш. Гэхдээ “Хадгаламжийн Даатгалын Корпораци” гэж байгууллага бий. Банк дампуурвал таны 20 сая төгрөг хүртэлх хадгаламжийг энэ байгууллага нөхөн олгоно. Энэ тогтолцоог Төв банк дэмжиж ажилладаг.

3. Яагаад Төв банк зүгээр л мөнгө хэвлээд иргэдэд тарааж болдоггүй юм бэ?Хариулт: Хэрэв тэгвэл хүн бүр мөнгөтэй болох ч, дэлгүүрт байгаа барааны тоо нэмэгдэхгүй. Ингээд талхны үнэ 1 сая төгрөг болно. Үүнийг инфляц гэнэ. Төв банкны гол ажил бол үүнээс сэргийлэх юм.

Иргэд Монголбанк руу орж хадгаламж нээлгэж болох уу? Яагаад инфляц өсөөд байна вэ? Долларын ханшийг хэн барьдаг вэ? Энэ бүх асуултын хариулт зөвхөн Төв банкны үйл ажиллагаанд оршдог.

Энэхүү нийтлэлээр бид Монголбанкны үндсэн 4 чиг үүрэг, түүний шийдвэр таны амьдралд хэрхэн нөлөөлдөг тухай маш энгийнээр, жишээ, диаграмм ашиглан 2500 үгэнд багтаан тайлбарлая.

1-р Шатлал: Төв Банк (Монголбанк) – Эдийн засгийн “Тархи” ба “Зүрх”

1. Монголбанк гэж хэн бэ?

Монголбанк (Bank of Mongolia) нь Монгол Улсын Төв банк юм. Энэ бол төрийн байгууллага мөн боловч, Засгийн газраас (Яамдаас) хараат бус байх хуультай тусгай статус бүхий институт юм.

Үндсэн зарчим: Монголбанкны харилцагч нь жирийн иргэд биш. Та тэнд очиж данс нээлгэх, зээл авах боломжгүй. Түүний харилцагчид нь:

1. Арилжааны банкууд: (Банкуудын банк)

2. Засгийн газар: (Засгийн газрын санхүүгийн зөвлөх)

Монголбанкны үндсэн зорилго нь ашиг олох БИШ. Түүний цорын ганц бөгөөд эрхэм зорилго бол Үндэсний мөнгөн тэмдэгт – Төгрөгийн тогтвортой байдлыг хангах явдал юм.

Энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд Монголбанк дараах 4 том “зэвсэг”-ийг ашигладаг. Үүнд:

1. Мөнгөн тэмдэгт хэвлэх (Эмиссия)

2. Мөнгөний бодлого боловсруулах (Инфляцыг удирдах)

3. Банкны хяналт шалгалт (Системийн аюулгүй байдал)

4. Гадаад валютын нөөцийг удирдах (Улсын аюулгүйн дэр)

Одоо тус бүрийг нь задалж үзье.

Чиг үүрэг 1: Мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд гаргах (Эмиссия)

Монгол Улсын газар нутаг дээр төлбөр тооцоонд хэрэглэгдэж буй бүх бэлэн мөнгө (цаасан дэвсгэрт) болон зоосон мөнгийг зөвхөн Монголбанк үйлдвэрлэж, гүйлгээнд гаргах онцгой эрхтэй. Өөр хэн ч мөнгө хэвлэж болохгүй.

Мөнгө хэвлэх үйл явц: Зүгээр л цаас биш

Хүмүүс “Улс мөнгөгүй болчихлоо, Монголбанк зүгээр л мөнгө хэвлээд тараачихаж болдоггүй юм уу?” гэж их асуудаг. Хариулт нь: Болохгүй.

Хэрэв Монголбанк хэт их мөнгө хэвлэвэл тэр мөнгөний үнэ цэнэ “0” руу тэмүүлнэ. Жишээ: Нэг арал дээр 10 хүн амьдардаг, тэнд нийт 10 ширхэг алим л байдаг гэж бодъё. Хүн бүр 1 доллартай. Тэгвэл 1 алим = 1 доллар байна. Гэнэт Төв банк нь хүн бүрд нэмж 9 доллар хэвлэж өгөөд, хүн бүр 10 доллартай боллоо. Гэвч алимны тоо нэмэгдээгүй (10 хэвээрээ). Одоо хүн бүр алим авахын тулд үнэ хаялцана. Үр дүнд нь 1 алим = 10 доллар болно. Мөнгөний тоо 10 дахин өссөн ч, худалдан авах чадвар нь хэвээрээ л байна. Үүнийг Инфляц гэнэ.

Мөнгөн тэмдэгтийн хамгаалалт ба шинэчлэлт

Монголбанкны нэг үүрэг бол мөнгөн тэмдэгтийг хуурамчаар үйлдэхээс сэргийлэх юм.

• Нууцлал: Таны түрийвчинд байгаа 20,000-тын дэвсгэрт дээр усан хээ, металл утас, голограмм, харааны бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан тэмдэг гээд олон арван нууцлал бий.

• Элэгдэл: Мөнгө гараас гарт дамжиж хуучирдаг. Монголбанк байнга хуучин мөнгөн тэмдэгтүүдийг татан авч, устгалд оруулан, оронд нь шинэ мөнгө гүйлгээнд гаргадаг.

Чиг үүрэг 2: Мөнгөний бодлого (Эдийн засгийн жолооны хүрд)

Энэ бол Төв банкны хамгийн чухал, бас хамгийн нарийн төвөгтэй ажил юм. Мөнгөний бодлого гэдэг нь эдийн засагт эргэлдэж буй мөнгөний хэмжээ болон мөнгөний үнэ цэнийг (хүүг) удирдах үйл ажиллагаа юм.

Монголбанкны үндсэн зорилт бол Инфляцыг нам, тогтвортой түвшинд (ихэвчлэн 6% +/- 2%) барих явдал юм.

Гол хэрэгсэл: Бодлогын хүү (Policy Rate)

Та зурагтаар “Монголбанк Бодлогын хүүг 13% болголоо” гэж сонсдог. Энэ ямар учиртай вэ?

Бодлогын хүү бол эдийн засгийн Тоормос ба Хааз юм.

Сценари А: Эдийн засаг хэт халсан үед (Инфляц өндөр)

• Нөхцөл: Хүмүүс хэт их мөнгө үрж, барааны үнэ өсөөд байна. Талх, бензин үнэтэй боллоо.

• Монголбанкны үйлдэл: Бодлогын хүүг ӨСГӨНӨ (Ж нь: 10%-аас 13% болгоно).

• Дамжих нөлөө (Transmission Mechanism):

  1. Төв банкны хүү өсөхөд Арилжааны банкуудын Төв банкнаас зээл авах зардал өснө.

  2. Арилжааны банкууд иргэдэд өгөх зээлийн хүүгээ нэмнэ (Ж нь: 16%-аас 20% болгоно).

  3. Зээл үнэтэй болохоор иргэд, бизнесүүд зээл авахаа багасгана.

  4. Худалдан авалт багасна.

  5. Эрэлт багасахаар барааны үнэ буурна (эсвэл өсөлт нь зогсоно).

• Дүгнэлт: Тоормос гишгэж, инфляцыг буурууллаа.

Сценари Б: Эдийн засаг хямралд орсон үед (Recession)

• Нөхцөл: Ковид-19 шиг үед бизнесүүд зогсож, хүмүүс мөнгөө үрэхгүй, эдийн засаг гацсан байна.

• Монголбанкны үйлдэл: Бодлогын хүүг БУУРУУЛНА (Ж нь: 11%-аас 6% болгоно).

• Дамжих нөлөө:

  1. Зээлийн хүү хямдарна.

  2. Бизнесүүд зээл авч үйлдвэрлэлээ өргөжүүлнэ.

  3. Иргэд ипотекийн зээл, лизинг авах сонирхолтой болно.

  4. Мөнгөний эргэлт сайжирч, эдийн засаг сэргэнэ.

• Дүгнэлт: Хааз гишгэж, эдийн засгийг хөдөлгөлөө.

Нээлттэй захын үйл ажиллагаа (Төв банкны үнэт цаас – ТБҮЦ)

Бодлогын хүүгээс гадна Монголбанк өөрийн гэсэн “Үнэт цаас”-ыг банкуудад зардаг.

• Мөнгө татах: Хэрэв зах зээл дээр мөнгө хэт их байвал Монголбанк ТБҮЦ гаргана. Арилжааны банкууд сул мөнгөөрөө ТБҮЦ худалдаж авна. Ингэснээр зах зээл дээрх илүүдэл мөнгө Монголбанк руу орж “түгжигдэнэ”.

• Мөнгө нийлүүлэх: Мөнгө дутагдвал Монголбанк ТБҮЦ-аа буцааж худалдаж аваад, зах зээл рүү мөнгө цутгана.

Чиг үүрэг 3: Банкны хяналт шалгалт (Санхүүгийн цагдаа)

Монголбанк бол банкны системийн Шүүгч бөгөөд Цагдаа юм. Иргэд мөнгөө арилжааны банканд хадгалуулдаг. Хэрэв тэр банк дампуурвал иргэд хохирно. Тиймээс Монголбанк арилжааны банкуудыг маш хатуу хянадаг.

Яагаад хяналт хэрэгтэй вэ?

Банк бол бусдын мөнгөөр бизнес хийдэг газар. Банкны эзэд шуналдаа хөтлөгдөөд хадгаламж эзэмшигчдийн мөнгийг эрсдэлтэй төсөл рүү (жишээ нь, эргэлзээтэй барилга, уул уурхай) хийчих вий гэдгээс сэргийлэх ёстой.

Хяналтын гол хэрэгсэл: Заавал байлгах нөөц (Reserve Requirement)

Энэ бол маш чухал ойлголт. Та ХААН банканд 100,000 төгрөг хадгалууллаа гэж бодъё. Банк тэр 100,000 төгрөгийг бүгдийг нь зээлүүлж болохгүй. Монголбанкнаас тогтоосон дүрэм бий: “Та нар хадгаламж бүрийн 10%-ийг (тоо өөрчлөгдөж болно) миний дансанд авчирч түгжих ёстой.”

• Таны хадгаламж: 100,000 төгрөг.

• Заавал байлгах нөөц (10%): 10,000 төгрөгийг банк Монголбанкинд байршуулна. Энэ мөнгөнд хэн ч гар хүрэхгүй.

• Зээлүүлэх эрх: Үлдсэн 90,000 төгрөгийг л банк зээл болгон гаргаж болно.

Энэ нь иргэд гэнэт мөнгөө татах үед банканд бэлэн мөнгө байх баталгаа болдог.

Стресс тест (Stress Testing)

Монголбанк банкуудыг тогтмол “Стресс тест”-д оруулдаг. “Хэрэв маргааш нүүрсний экспорт зогсож, эдийн засаг 5% унавал танай банк тэсч үлдэх үү?” гэсэн асуултад банкууд тооцооллоор хариулах ёстой. Хэрэв тэсэхгүй гэж гарвал Монголбанк тэднийг “Өөрийн хөрөнгөө нэмэгдүүл, эсвэл зээл гаргахаа зогсоо” гэж тушаадаг.

Чиг үүрэг 4: Гадаад валютын нөөцийн удирдлага (Улсын аюулгүйн дэр)

Монгол Улс бараг бүх хэрэглээгээ (шатахуун, хүнс, машин, эм) гадаадаас импортолдог. Импортын төлбөрийг төгрөгөөр биш, Ам.доллар, Юань, Евро-гоор төлдөг. Хэрэв Монгол Улс ямар ч валютгүй болбол бид гаднаас шатахуун ч авч чадахгүй, улсаараа тэг зогсолт хийнэ.

Үүнээс сэргийлэхийн тулд Монголбанк Гадаад валютын албан нөөц (ГВАН)-ийг бүрдүүлж, удирддаг.

Нөөц юунаас бүрддэг вэ?

1. Гадаад валют: Ихэнхдээ Ам.доллар, Юань (Хятадын төв банктай хийсэн своп хэлцэл), Евро.

2. Мөнгөжсөн алт: Монголбанк дотоодын уурхайчид болон иргэдээс алт худалдаж авдаг. Түүнийгээ гадаадад цэвэршүүлээд “Мөнгөжсөн алт” болгож, олон улсын зах зээл дээр зарж доллар болгодог.

3. SDR (Зээлжих тусгай эрх): ОУВС (IMF)-ийн гаргадаг хийсвэр валют.

Валютын нөөц яагаад чухал вэ?

Үүнийг “Улсын машины аюулгүйн дэр” гэж ойлгож болно. Жишээ: Ковид-19 цар тахал

• Хил хаагдаж, нүүрсний экспорт зогсов. Монгол руу орж ирэх долларын урсгал тасарсан.

• Гэтэл бид шатахуун, эм тариагаа гаднаас авахын тулд доллар төлөх хэрэгцээ хэвээрээ байв.

• Энэ хүнд үед Монголбанк хуримтлуулсан Валютын нөөцөөсөө доллар гаргаж, шатахуун импортлогчдод нийлүүлсэн. Хэрэв нөөц байгаагүй бол шатахууны хомсдол үүсч, ханш тэнгэрт хадах байв.

Ханшийн интервенц

Долларын ханш огцом өсөх үед Монголбанк нөөцөөсөө доллар зарж, ханшийн өсөлтийг сааруулдаг. Гэхдээ нөөц хязгаартай тул байнга ингэж чадахгүй. Монголбанкны зорилго бол ханшийг нэг тоон дээр барих биш, харин огцом савлагааг зөөлрүүлэх юм.

Яагаад Төв банк иргэдтэй шууд харьцдаггүй вэ?

Олон хүн “Би Монголбанкнаас хямд хүүтэй зээл авмаар байна” гэж боддог. Гэвч энэ нь хоёр шатлалт банкны системийн зарчмаар хориотой.

1. Ашиг сонирхлын зөрчил: Хэрэв Монголбанк мөнгө хэвлэдэг атлаа, тэр мөнгөөрөө зээл олгодог болчихвол хэзээ ч дампуурахгүй, хэт их мөнгө хэвлэж эдийн засгийг сүйрүүлнэ.

2. Шүүгч тамирчин байж болохгүй: Монголбанк бол банкуудыг хянадаг шүүгч. Шүүгч өөрөө талбай дээр гүйгээд гоол хийгээд байвал тоглоом шударга бус болно. Монголбанк арилжааны банкуудтай өрсөлдөх ёсгүй.

Монголбанкны Хараат бус байдал (Independence)

Энэ бол маш чухал сэдэв. Монголбанк нь Засгийн газраас (Улс төрчдөөс) хараат бус байх ёстой.

Яагаад? Улс төрчид (Засгийн газар) богино хугацаанд сонгуульд ялахын тулд эдийн засгийг “хиймлээр” сайхан харагдуулах сонирхолтой байдаг.

• Тэд Монголбанкийг “Мөнгө хэвлэ, хүүгээ бууруул, хүмүүст зээл өг” гэж шахаж магадгүй.

• Хэрэв Төв банк үүнийг дагавал богино хугацаанд хүмүүс мөнгөтэй болох ч, 1-2 жилийн дараа аймшигтай инфляц (юмны үнэ өсөх) нүүрлэнэ.

Тиймээс хуулиар Монголбанкны Ерөнхийлөгч нь УИХ-д ажлаа тайлагнадаг ч, мөнгөний бодлогын шийдвэрээ (Хүүг өсгөх, бууруулах) мэргэжлийн түвшинд, улс төрөөс ангид гаргах эрхтэй байдаг.

Орчин үеийн чиг хандлага: Дижитал Төгрөг (CBDC)

Дэлхийн Төв банкуудын нэгэн адил Монголбанк ч бас технологийн хувьсгал хийж байна. Одоо судлагдаж буй төсөл бол Төв банкны дижитал валют (CBDC) юм. Энэ нь крипто валют (Bitcoin) биш, харин дижитал хэлбэртэй төгрөг юм.

• Ирээдүйд: Магадгүй иргэд Монголбанкинд шууд “Дижитал хэтэвч” нээлгэж, төлбөр тооцоог ямар ч банкны зуучлалгүйгээр хийдэг болох боломжтой. Энэ нь төлбөрийн системийн хурдыг нэмэгдүүлж, зардлыг бууруулна.

Дүгнэлт: Таны амьдрал дахь Монголбанкны үүрэг

Монголбанк тантай шууд уулздаггүй, таны гар утсанд аппликейшн нь байдаггүй байж болно. Гэхдээ:

• Таны дэлгүүрээс авч буй талхны үнэ хэд байх вэ?

• Таны ипотекийн зээлийн хүү өсөх үү, буурах уу?

• Таны машины банканд хийж буй бензин олдоцтой байх уу?

• Таны хадгаламжтай банк дампуурвал мөнгө тань найдвартай юу?

Энэ бүх асуултын хувь заяаг Монголбанк шийддэг.

Тиймээс санхүүгийн боловсролтой иргэн хүн зөвхөн арилжааны банкны сурталчилгааг биш, харин Монголбанкны “Бодлогын хүүгийн мэдэгдэл”-ийг анхааралтай сонсдог байх хэрэгтэй. Учир нь тэр мэдэгдэл таны ирэх жилийн санхүүгийн цаг агаарыг урьдчилан хэлж өгдөг юм.

Харин өнөөдөр бид Монголын банкны салбарт сүүлийн 30 жилд гараагүй том “ХУВЬСГАЛ”-ын тухай ярилцана. Энэ бол 2021 онд эхэлсэн Банкны реформ буюу “Бүгд Нээлттэй Хувьцаат Компани (Public JSC)” болох үйл явц юм.

Өмнө нь банк гэдэг нь хэдхэн гэр бүлийн, хаалттай хананы цаана байдаг “Нууцлаг цайз” байв. Харин одоо тэр цайзын хаалга нээгдэж, та бид тэр цайзын эзэн (хувьцаа эзэмшигч) болох боломж нээгдсэн.

Энэ шилжилт яагаад хийгдэх болов? Хуульд яг юу гэж заасан бэ? Энэ нь таны хадгаламж, зээл, ирээдүйд хэрхэн нөлөөлөх вэ? Энэ бүхнийг энгийн үгээр, дэлгэрэнгүй задлан шинжилье.

Хэсэг 4: Шинэ чиг хандлага – Нээлттэй банкны эрин үе

1. Өмнөх нөхцөл байдал: “Хаалттай хаалга”-ны цаана

2021 оноос өмнө Монголын банкууд (Төрийн банкнаас бусад нь) бүгд ХХК (Хязгаарлагдмал Хариуцлагатай Компани) хэлбэртэй байсан. Энэ нь юу гэсэн үг вэ?

• Эзэмшил: Банкийг ганц хүн, эсвэл ганц гэр бүл, эсвэл цөөн хэдэн найзууд эзэмшдэг байв.

• Эрсдэл (Төвлөрөл): “Нэг хүний засаглал” ноёрхож байв. Банкны эзэн өөрийнхөө өөр компанид (барилга, уул уурхай) давуу эрхээр зээл олгох эрсдэлтэй байсан. Үүнийг мэргэжлийн хэллэгээр “Хамаарал бүхий этгээдийн зээл” (Related Party Lending) гэдэг.

• Ил тод байдал: ХХК учраас санхүүгийн тайлангаа олон нийтэд нарийн тайлагнах үүрэг харьцангуй сул байв.

Монголын эдийн засаг томрохын хэрээр банкууд нь “Хувийн компани” шиг байх нь эрсдэлтэй болсон. Хэрэв эзэн нь буруу шийдвэр гаргавал нийт хадгаламж эзэмшигчид хохирох аюултай байсан тул Төрөөс “Реформ” (Шинэчлэл) хийхээр шийдсэн юм.

2. 2021 оны Банкны тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлт: Тоглоомын дүрэм өөрчлөгдсөн нь

2021 оны 1-р сарын 29. Энэ өдөр УИХ-аас “Банкны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хууль”-ийг баталсан. Энэ бол Монголын хөрөнгийн зах зээл болон банкны салбарын түүхэн дэх хамгийн том үйл явдал байв.

Энэ хууль үндсэн ХОЁР ТОМ ШААРДЛАГА-ыг банкуудад тавьсан.

Шаардлага 1: “Бүгд нээлттэй бол” (IPO хийх)

Системийн нөлөө бүхий банкууд (D-SIBs) заавал Нээлттэй Хувьцаат Компани (Open Joint Stock Company) болох ёстой гэж хуульчилсан.

• Утга нь: ХААН, Голомт, Худалдаа Хөгжил, Төрийн Банк, ХасБанк зэрэг топууд хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг Монголын Хөрөнгийн Бирж (MSE) дээр иргэдэд зарах ёстой.

• Хугацаа: 2022 оны 6-р сарын 30-ны дотор багтаан статусаа өөрчлөх үүрэг өгсөн.

Шаардлага 2: “20%-ийн хязгаар” (Эзэмшлийн төвлөрлийг задлах)

Энэ бол хуулийн хамгийн “хатуу” бөгөөд чухал заалт юм. Нэг хувьцаа эзэмшигч (болон түүний хамаарал бүхий хүмүүс) дангаараа банкны нийт хувьцааны 20%-иас ихийг эзэмшиж болохгүй.

• Өмнө нь: Нэг хүн банкны 100% эсвэл 90%-ийг эзэмшдэг байв.

• Одоо: Тэр хүн хувьцаагаа зарж, хуваалцаж, хамгийн ихдээ 20%-ийг л авч үлдэх ёстой.

• Зорилго: Банк нэг хүнээс хараат бус болж, олон мянган жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн хяналтад орох.

3. Яагаад энэ реформ хэрэгтэй байсан бэ? (Why?)

Зүгээр байсан банкуудыг яагаад ингэж “шахах” болов? Үүний цаана эдийн засгийн 3 том шалтгаан бий.

А. Баялгийн хуваарилалт (Wealth Distribution)

Банкууд бол Монголын хамгийн ашигтай бизнесүүд. Жилдээ хэдэн зуун тэрбумын ашиг хийдэг. Өмнө нь энэ ашгийг ганц, хоёрхон эзэн л хүртдэг байв. Реформ хийснээр иргэн Дорж, малчин Бат нар банкны хувьцааг авч, тэр ашгаас (Ногдол ашиг хэлбэрээр) хүртэх боломжтой болсон. Энэ нь баялгийг цөөнхөөс олонх руу шилжүүлэх бодлого юм.

Б. Ил тод байдал ба Сайн засаглал

Нээлттэй ХК болно гэдэг нь шилэн хоргонд орно гэсэн үг.

• Санхүүгийн тайлангаа улирал бүр олон нийтэд зарлана.

• Төлөөлөн Удирдах Зөвлөл (ТУЗ)-д нь Хараат бус гишүүд орж ирнэ. Эдгээр гишүүд нь том эзний талд биш, жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг хамгаалж “Шүгэл үлээх” үүрэгтэй.

• Энэ нь банкийг илүү эрүүл, найдвартай болгодог.

В. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил

2021 оноос өмнө Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр олигтой хувьцаа байдаггүй байв. Харин Топ-5 банк орж ирснээр биржийн үнэлгээ хэд дахин өсөж, гадаадын хөрөнгө оруулагчид Монголыг сонирхож эхэлсэн.

4. Их Нүүдэл: Банкуудын IPO (Initial Public Offering)

IPO гэдэг нь Initial Public Offering буюу “Анх удаа олон нийтэд хувьцаагаа санал болгох” гэсэн үг. Энгийнээр бол банк өөрийнхөө нэг хэсгийг зах дээр зарж байна гэсэн үг.

2022-2023 онд Монголын түүхэн дэх “IPO-ийн жилүүд” болж өнгөрсөн. Системийн нөлөө бүхий 5 банк бүгд амжилттайгаар Хөрөнгийн бирж дээр гарлаа.

Кейс 1: Төрийн Банк – Анхдагч

2022 оны намрын эхэн сард Төрийн банк хамгийн түрүүнд салхийг хагалж IPO хийсэн. Тэд хувьцааныхаа 5%-ийг олон нийтэд санал болгож, амжилттай хөрөнгө босгосон. Энэ нь бусад банкуудад “Боломжтой юм байна” гэсэн итгэлийг өгсөн.

Кейс 2: Голомт Банк – Инноватор

Тэд “Нээлттэй Голомт” нэрийн дор томоохон кампанит ажил өрнүүлж, мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчид болон харилцагчдаасаа өндөр дүнтэй хөрөнгө татаж чадсан.

Кейс 3: ХААН Банк – Аварга загас

Монголын хамгийн том банк IPO хийх үед хөрөнгийн зах зээл дээр “мөнгө сорогч” ажиллах шиг л болсон. Маш олон иргэд, байгууллагууд ХААН банкны хувьцааг авахын тулд оочерлосон. Энэ бол Монголын түүхэн дэх хамгийн том IPO байв.

Кейс 4: ХасБанк ба Худалдаа Хөгжлийн Банк

Тэд ч мөн хуулийн хугацаандаа багтаж, амжилттайгаар нээлттэй компаниуд болсон.

Үр дүн: Өнөөдөр та гар утсаа нээгээд үнэт цаасны аппликейшнаар дамжуулан Монголын эдийн засгийн 90%-ийг бүрдүүлдэг эдгээр 5 банкны аль дуртайгийнхаа эзэн болох боломжтой болсон.

5. 20%-ийн хязгаар: Дуусаагүй ажил

Хэдийгээр банкууд IPO хийж, 5-10%-иа олон нийтэд зарсан ч, цаана нь үлдсэн 90%-ийг хуучин эзэд нь эзэмшсэн хэвээр байна.

Хуулийн дагуу 2023 оны 12-р сарын 31 гэхэд нэг эзэн 20%-иас илүүг эзэмшиж болохгүй гэсэн заалт байсан. Гэвч энэ нь бодит амьдрал дээр маш хэцүү даалгавар болж хувирсан.

Яагаад хэцүү байна вэ?

1. Хэт том дүн: Том банкны 80%-ийн хувьцаа гэдэг нь их наяд төгрөгөөр яригдана. Монголын зах зээл дээр үүнийг худалдаж авах бэлэн мөнгөтэй хүн байхгүй.

2. Гадаадын хөрөнгө оруулагч хэрэгтэй: Үүнийг шийдэх црын ганц зам нь гадны том сангууд, банкуудад зарах. Гэвч дэлхийн эдийн засаг, геополитикийн байдлаас болоод гадныхан орж ирэхдээ болгоомжтой байна.

Тиймээс Төв банк энэ хугацааг сунгах эсвэл шат дараатай арга хэмжээ авахаар ажиллаж байна. Энэ бол реформын “Хоёрдугаар үе шат” бөгөөд одоо ч үргэлжилж буй процесс юм.

6. Иргэн танд энэ хувьсгал ямар ашигтай вэ?

Та заавал хувьцаа авах албагүй. Гэхдээ энэ өөрчлөлт танд шууд болон шууд бусаар нөлөөлнө.

А. Хөрөнгө оруулалтын шинэ боломж

Өмнө нь та мөнгөө зөвхөн хадгаламжид хийдэг байсан (Жилийн 12% хүү). Одоо та банкны хувьцаа авч болно.

• Ногдол ашиг (Dividend): Банк ашигтай ажиллавал жил бүр танд ашгаасаа хуваарилна. (Зарим банкны ногдол ашгийн өгөөж хадгаламжийн хүүнээс өндөр байх тохиолдол бий).

• Ханшийн өсөлт (Capital Gain): Банк томрох тусам хувьцааны үнэ өсөж, таны хөрөнгө арвижна.

• Анхаар: Хувьцаа бол хадгаламж биш. Ханш унаж ч болно. Эрсдэлтэй.

Б. Зээлийн хүү буурах хүлээлт

Банкууд нээлттэй болж, хөрөнгийн биржээс хямд эх үүсвэр татсанаар, урт хугацаандаа зээлийн хүү буурах нөхцөл бүрдэнэ. Мөн засаглал сайжирч, “танил тал”-ын зээл багассанаар зээл жинхэнэ бизнес эрхлэгчдэд илүү шударгаар очих ёстой.

В. Банкны найдвартай байдал

Нээлттэй компани болох нь банкны хяналтыг сайжруулдаг. Олон мянган нүд (хувьцаа эзэмшигчид) хянаж байгаа учраас банкны захирлууд дураараа дургиж, банкийг дампууруулах эрсдэл эрс багасдаг. Энэ нь таны хадгаламж илүү аюулгүй боллоо гэсэн үг.

Дүгнэлт: Шилэн банкны эрин үе

2021 оны Банкны реформ бол Монголын санхүүгийн салбарыг “Насанд хүргэсэн” үйл явдал байв. Бид гэр бүлийн засаглалтай жижиг банкуудаас олон нийтийн эзэмшилтэй, олон улсын жишигт нийцсэн Корпораци руу шилжиж байна.

Энэ шилжилт нэг өдөр дуусчихгүй. 20%-ийн хязгаарлалтыг хэрэгжүүлэх, жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрхийг хамгаалах гээд хийх ажил их бий. Гэхдээ нэг зүйл тодорхой: Банкны хаалга одоо нээлттэй болсон.

Та одоо зүгээр нэг харилцагч биш, тухайн банкны ЭЗЭН нь болох боломжтой.

Таны дараагийн алхам: Та аль нэг банкны хувьцааг эзэмшдэг үү? Хэрэв үгүй бол Монголын Хөрөнгийн Биржийн мэдээг сонирхож, банкуудын санхүүгийн тайланг (одоо нээлттэй болсон шүү дээ) уншиж үзэхийг зөвлөж байна. Магадгүй таны ирээдүйн хамгийн сайн хөрөнгө оруулалт тэнд байж мэднэ.

Түгээмэл асуулт, хариулт (FAQ)

1. Би банкны хувьцаа авбал хадгаламж шиг баталгаатай юу? Хариулт: Үгүй. Хадгаламж эрсдэлгүй (даатгалтай). Хувьцаа эрсдэлтэй. Хувьцааны үнэ өсөж бас унаж болно. Гэхдээ урт хугацаанд (5-10 жил) хувьцааны өгөөж хадгаламжаас өндөр байх магадлалтай.

2. 20% хүрэхгүй бол банкны тусгай зөвшөөрлийг цуцлах уу? Хариулт: Хуульд хатуу заасан ч, бодит байдал дээр системийг нураахгүйн тулд шууд цуцлахгүй байх магадлалтай. Төв банк торгууль тавих, эрхийг нь хязгаарлах зэрэг арга хэмжээ авч, аажмаар 20% руу буулгах шахалт үзүүлэх байх.

3. Аль банкны хувьцааг авах вэ? Хариулт: Санхүүгийн зөвлөхийн хувьд би шууд “Үүнийг ав” гэж хэлж болохгүй. Та тухайн банкны: 1. Ногдол ашиг тараах бодлого, 2. Ашигт ажиллагаа (P/E харьцаа), 3. Ирээдүйн стратеги зэргийг судалж байж шийдэх хэрэгтэй.