Энэхүү нийтлэлээр бид арилжааны банкны бизнесийн моделийг задлан шинжилж, энэ систем хэрхэн ажилладаг, эдийн засагт ямар үнэ цэн бүтээдэг болохыг зөвлөхийн байр сууринаас тайлбарлая.

1. Үндсэн тодорхойлолт: Арилжааны банк гэж юу вэ?

Бизнесийн талаас нь харвал арилжааны банк нь мөнгийг худалдаж аваад, буцаан зардаг онцгой төрлийн аж ахуйн нэгж юм.

Албан ёсны тодорхойлолт:

Арилжааны банк гэдэг нь илүүдэл мөнгөн хөрөнгөтэй тал (хадгаламж эзэмшигчид)-аас эх үүсвэр татан төвлөрүүлж, санхүүжилт шаардлагатай тал (хөрөнгө оруулагчид, бизнес эрхлэгчид)-д шилжүүлэн хуваарилдаг, ашгийн төлөөх санхүүгийн зуучлагч байгууллага юм.

Энэ тодорхойлолтыг задалбал гурван тулгууртай:

1. Санхүүгийн зуучлал: “Гүүр болох”

2. Хөрөнгийг хөрвүүлэх (Asset Transformation): “Үнэ цэн нэмэх процесс”

3. Ашгийн төлөөх үйл ажиллагаа: “Бизнесийн зорилго”

А. Санхүүгийн зуучлагч (Trust Broker)

Бодит жишээгээр авч үзье.

Төв аймагт амьдардаг малчин Бат ноолуураа тушаагаад 20 сая төгрөгийн орлого олжээ. Тэрээр энэ мөнгийг одоо үрэхгүй, ирээдүйдээ зориулж хадгалах сонирхолтой байна.

Нөгөө талд, Сүхбаатар дүүрэгт бизнес эрхлэгч Туяа шинээр кофе шоп нээх төсөл бичсэн ч, тоног төхөөрөмж авахад 20 сая төгрөг дутаж байна.

Банк байхгүй бол:

• Туяа хөрөнгө оруулагч хайж цаг алдана.

• Бат мөнгөө гэртээ хадгалах нь эрсдэлтэйгээс гадна ямар ч өгөөж хүртэхгүй.

• Хамгийн гол нь, Бат Туяад итгэхгүй байж мэднэ. “Энэ хүний бизнес дампуурвал би яах вэ?” гэсэн айдас бий.

Банкны шийдэл:

Банк тэдний дунд “Итгэлцлийн зуучлагч”-аар орж ирдэг. Бат мөнгөө банкинд байршуулна. Банк мэргэжлийн түвшинд Туяагийн бизнесийг судалж, эрсдэлийг нь даагаад мөнгийг зээлүүлнэ. Бат Туяаг таних шаардлагагүй, тэр зөвхөн банкны найдвартай байдалд л итгэнэ.

Б. Хөрөнгийн хөрвүүлэлт: Мөнгөний шинж чанарыг өөрчлөх нь

Банкууд зүгээр нэг мөнгө дамжуулдаг шууданч биш юм. Тэд “Asset Transformation” буюу хөрөнгийн чанарын хөрвүүлэлт хийдэг.

• Хэмжээний хөрвүүлэлт (Size Transformation): Батад зөвхөн 5 сая төгрөг байж магадгүй, харин Туяад 20 сая хэрэгтэй. Банк олон хүний жижиг хадгаламжуудыг багцлан нэг том санхүүжилт болгодог.

• Хугацааны хөрвүүлэлт (Maturity Transformation): Бат мөнгөө хэзээ ч буцааж авч магадгүй (богино хугацаа). Харин Туяа зээлээ төлөхийн тулд 3 жил шаардлагатай (урт хугацаа). Банк энэ хугацааны зөрүүг өөрийн нөөцөөр удирддаг.

• Эрсдэлийн хөрвүүлэлт (Risk Transformation): Туяа дампуурвал хувь хүн (Бат) хохирохгүй. Банк өөрийн эрсдэлийн сан, өөрийн хөрөнгөөр алдагдлыг хааж, Батын хадгаламжийг буцаан олгодог.

В. Ашгийн төлөөх үйл ажиллагаа

Монголын томоохон арилжааны банкууд (ХААН, ХХБ, Голомт г.м) бүгд хувьцаат компаниуд юм. Тэдний ашгийн гол эх үүсвэр нь Spread буюу хүүгийн зөрүү юм.

Банкны алтан дүрэм:

“Бага хүүтэй татан төвлөрүүлж, өндөр хүүтэй байршуул.”

Хэрэв банк хадгаламжид 10%-ийн хүү (Зардал) төлж, зээлдэгчээс 18%-ийн хүү (Орлого) авч байвал, тэр 8%-ийн зөрүү нь банкны үйл ажиллагааны зардал, ажилчдын цалин, технологийн хөгжүүлэлт болон эрсдэлийн санг бүрдүүлдэг. Үлдсэн нь цэвэр ашиг болно.

2. Баланс: Банкны анатоми ба эсрэгцэл

Санхүүч, зөвлөх хүний нүдээр банкыг харахын тулд Баланс (Balance Sheet)-ыг нь ойлгох ёстой. Энд нэг сонирхолтой “эсрэгцэл” байдаг. Энгийн компанийн хувьд мөнгө нь хөрөнгө байдаг бол банкны хувьд харилцагчийн мөнгө нь Өр байдаг.

Үндсэн тэгшитгэл:

А. Өр төлбөр (Эх үүсвэр тал)

Банкны хувьд хадгаламж бол Өр төлбөр (Liability).

Та дансандаа цалингаа хүлээж авах үед банк танаас “зээл авч байна” гэсэн үг. Банк тэр мөнгийг танд буцааж өгөх үүрэгтэй.

• Харилцах данс (Demand Deposits): Хүү маш бага, учир нь та хэзээ ч мөнгөө татах боломжтой (Хөрвөх чадвар өндөр).

• Хугацаатай хадгаламж (Time Deposits): Банк энэ мөнгийг тодорхой хугацаанд (ж нь: 1 жил) ашиглах баталгаатай болдог тул өндөр хүү төлдөг.

• Гадаад эх үүсвэр: Олон улсын зах зээлээс бонд босгох эсвэл гадны банкнаас зээл авах.

Б. Хөрөнгө (Байршуулалт тал)

Банкны хувьд олгосон зээл бол Хөрөнгө (Asset).

Учир нь зээл нь ирээдүйд мөнгөн урсгал (хүү + үндсэн төлбөр) оруулж ирэх үнэ цэнтэй актив юм.

• Зээл (Үндсэн хөрөнгө):

  • Корпорацын зээл: Уул уурхай, барилга, үйлдвэрлэл.

  • Жижиг дунд бизнесийн зээл (SME): Худалдаа, үйлчилгээ.

  • Иргэдийн зээл: Ипотекийн зээл, цалингийн зээл.

• Үнэт цаас: Засгийн газрын бонд, Төв банкны үнэт цаас (эрсдэл багатай, баталгаатай орлого).

3. Эдийн засаг дахь бодит нөлөөлэл

Монголын эдийн засагт банкууд дараах 3 гол үүргийг гүйцэтгэдэг:

1. Төлбөр тооцооны судас

Банкууд мөнгөний урсгалын дэд бүтцийг эзэмшдэг. Уул уурхайн экспорт, шатахууны импортын олон сая ам.долларын гүйлгээнээс эхлээд дэлгүүрт талх авах QPay гүйлгээ хүртэл бүгд банкны системээр дамждаг. Энэ нь эдийн засгийн хурдыг тодорхойлдог.

2. Мөнгө бүтээх процесс (Money Multiplier)

Банк зөвхөн мөнгө хадгалдаггүй, мөнгө шинээр бүтээдэг.

Жишээ: Иргэн А банканд 100 сая төгрөг хадгалуулна. Банк хуулийн дагуу 10%-ийг (10 сая) Төв банкинд нөөцөлж үлдээгээд, 90 саяыг бизнес эрхлэгч Б-д зээлнэ. Б тэр мөнгөөр барилгын материал авна. Материал зарсан В компани тэр 90 саяыг буцаагаад банкинд хийнэ.

Энэ мөнгө эргэлдсээр анхны 100 сая төгрөг эдийн засагт хэд дахин өсөж нөлөөлдөг. Үүнийг Мөнгөний үржүүлэгч гэнэ.

3. Бодлогын дамжуулагч

Монголбанк (Төв банк) инфляцыг удирдахдаа арилжааны банкуудыг ашигладаг. “Бодлогын хүү”-г өсгөхөд арилжааны банкны зээлийн хүү дагаж өснө. Ингэснээр зээл хумигдаж, эдийн засгийн хэт халалт (инфляц) буурдаг механизмтай.

4. Банкны удирдлагын “Гурвалсан сорилт”

Банкны Гүйцэтгэх захирлын (CEO) хувьд өдөр тутам шийдэх ёстой стратегийн гурван том асуудал байдаг. Үүнийг Банкны Трилемма гэж нэрлэдэг.

Тулгуур 1: Хөрвөх чадвар (Liquidity) – “Өнөөдөр төлөх чадвар”

Харилцагч мөнгөө авахыг хүсэхэд банк бэлэн мөнгөтэй байх ёстой. Хэрэв банк бүх мөнгөө урт хугацааны барилгын төсөлд зээлүүлчихсэн бол харилцагчийн мөнгийг өгч чадахгүй. Энэ нь Bank Run (Банкны сандрал) үүсгэх аюултай.

• Сорилт: Бэлэн мөнгө кассанд байлгах нь аюулгүй ч, сул мөнгө ашиг олдоггүй.

Тулгуур 2: Ашигт ажиллагаа (Profitability) – “Өсөх чадвар”

Хувьцаа эзэмшигчид ногдол ашиг хүснэ. Ашгаа нэмэхийн тулд банк илүү эрсдэлтэй, өндөр хүүтэй зээл олгох сонирхолтой болдог.

• Сорилт: Ашиг хөөх нь эрсдэлийг нэмэгдүүлж, “Муу зээл” үүсгэх магадлалтай.

Тулгуур 3: Төлбөрийн чадвар (Solvency) – “Амьд үлдэх чадвар”

Банкны Хөрөнгө нь Өр төлбөрөөсөө давах ёстой. Хэрэв олгосон зээлүүд төлөгдөхгүй (Чанаргүй зээл – NPL) болж, хөрөнгийн хэмжээ буурсаар өр төлбөрөөс бага болвол банк дампуурна.

• Монголын контекст: Зуд болох, эсвэл нүүрсний экспорт зогсох үед зээл эргэн төлөлт муудаж, энэ тулгуур ганхдаг.

5. Орчин үеийн банкны хувьсал: Санхүүгийн супермаркет

Өнөөдөр банкны салбар руу очих шаардлага эрс багассан. Банкууд технологийн компани шиг ажиллаж байна.

А. Худалдааны санхүүжилт (Trade Finance)

Монголын импортоос хамааралтай эдийн засагт Аккредитив (LC), Банкны баталгаа чухал үүрэгтэй. Гадаадаас бараа авахад банк “Хэрэв манай харилцагч төлөхгүй бол бид төлнө” гэсэн баталгааг гаргаж, олон улсын худалдааг хөдөлгөдөг.

Б. Дижитал шилжилт

• Fintech интеграц: Банкууд “LendMN”, “StorePay” шиг үйлчилгээг өөрсдөө нэвтрүүлж, зээлийн шийдвэрийг хиймэл оюун ухаан (AI) ашиглан хормын дотор гаргаж байна.

• Open Banking: Харилцагчийн санхүүгийн өгөгдлийг (зөвшөөрөлтэйгээр) ашиглан илүү нарийн, хувь хүнд тохирсон үйлчилгээг санал болгох чиг хандлага.

6. Кейс шинжилгээ: “Эрдэнэт Ноос” ХХК

Онолыг бодит амьдрал дээр буулгаж үзье.

Харилцагч: Эрдэнэт хотод үйл ажиллагаа явуулдаг “Эрдэнэт Ноос” үйлдвэр.

Нөхцөл байдал: Италиас 1 сая ам.долларын тоног төхөөрөмж авах гэрээ байгуулсан. Тэдэнд урьдчилгаа 30%-ийг төлөх бэлэн мөнгө байхгүй, мөн үлдсэн төлбөрийг тоног төхөөрөмж ирсний дараа төлөх баталгаа хэрэгтэй.

Алхам 1: Эх үүсвэр (Liability Generation)

Банк хадгаламж эзэмшигчдийн мөнгө болон олон улсын зах зээлээс босгосон хямд эх үүсвэрийг ашиглахаар төлөвлөнө.

Алхам 2: Зээлийн шинжилгээ (Risk Analysis)

Банк төслийг судална:

• Санхүүгийн чадамж: Компанийн өнгөрсөн 3 жилийн тайлан.

• Бизнес төлөвлөгөө: Итали тоног төхөөрөмж ирснээр үйлдвэрлэл хэд дахин өсөх вэ?

• Барьцаа (Collateral): Үйлдвэрийн барилга болон ирээдүйд орж ирэх тоног төхөөрөмжийг барьцаална.

Алхам 3: Шийдэл (Asset Generation)

Банк хосолсон бүтээгдэхүүн санал болгоно:

1. Урьдчилгаа төлбөрт зориулж Урт хугацаат хөрөнгө оруулалтын зээл олгоно.

2. Үлдсэн төлбөрт Аккредитив (Letter of Credit) нээж, Италийн талд төлбөрийн баталгаа гаргаж өгнө.

Алхам 4: Үр дүн ба Эрсдэл

• Амжилттай бол: Үйлдвэрлэл өсөж, экспорт нэмэгдэнэ. Банк зээлийн хүү болон шимтгэлээс ашиг олно.

• Амжилтгүй бол: Тоног төхөөрөмж ажиллахгүй, эсвэл зах зээл хумигдвал зээл “Чанаргүй” ангилалд орно. Банк барьцаа хөрөнгийг борлуулж алдагдлаа нөхөх хүндхэн процесс руу орно.

Дүгнэлт

Арилжааны банк бол эдийн засгийн “цусны эргэлтийн систем” юм. Тэд мөнгөн хуримтлалтай иргэд (Savers) болон бизнес санаачилга, хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээтэй талууд (Borrowers/Investors)-ын хоорондох цаг хугацаа, орон зай, эрсдэлийн зөрүүг арилгаж өгдөг.

Энэхүү систем зөв ажиллаж байж гэмээнэ бизнесүүд өргөжин тэлж, иргэд орон байртай болж, улс орон хөгждөг зүй тогтолтой. Гэвч энэ нь асар нарийн тооцоолол, эрсдэлийн удирдлага шаарддаг, хариуцлага өндөртэй бизнес юм.

Дараагийн хэсэгт бид банкны зүрх болсон “Зээлийн эрсдэлийн шинжилгээ” (Credit Risk Analysis) буюу банк хэрхэн “Тийм” эсвэл “Үгүй” гэсэн шийдвэр гаргадаг нарийн аргачлалыг задлан үзэх болно.

Ашигласан ах сурвалж, хэрэгтэй линкүүд:

1. Төрийн болон Зохицуулагч байгууллагууд (Анхдагч эх сурвалж)

Банкны салбарын “тоглоомын дүрэм”-ийг эндээс харна.

• Монголбанк (Төв банк): www.mongolbank.mn

  • Юу үзэх вэ: “Статистик мэдээлэл” цэс. Эндээс Монголын банкны салбарын нийт актив, хадгаламжийн хэмжээ, чанаргүй зээлийн (NPL) хувь хэмжээг сар бүрээр харах боломжтой.

  • Зөвлөмж: “Мөнгөний бодлогын мэдэгдэл”-ийг уншиж байх. Энэ нь зээлийн хүү цаашид өсөх үү, буурах уу гэдгийг таамаглахад тусална.

• Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ): www.frc.mn

  • Юу үзэх вэ: Банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ), Даатгал, Үнэт цаасны зах зээлийн мэдээлэл.

• Хадгаламжийн Даатгалын Корпораци: www.dicom.mn

  • Юу үзэх вэ: Таны хадгаламж эрсдэлээс хэрхэн хамгаалагдсан, банк дампуурлаа гэхэд хэдэн төгрөг хүртэлх мөнгийг нөхөн олгох тухай хууль эрх зүйн мэдээлэл (Одоогоор 20 сая ₮ хүртэл).

2. Хууль, Эрх зүйн орчин

Банкны үйл ажиллагааг зохицуулдаг гол хуулиудтай танилцах нь эрхээ хамгаалахад чухал.

• Legal Info (Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем): www.legalinfo.mn

  • Хайх хуулиуд:

    1. Банкны тухай хууль: (Арилжааны банк юу хийж болох, болохгүйг заана).

    2. Төв банкны тухай хууль: (Монголбанкны үүрэг).

    3. Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль: (Яагаад банк танаас их мэдээлэл нэхдэг вэ гэдгийн хариулт).

3. Салбарын мэргэжлийн байгууллага

• Монголын Банкны Холбоо (MBA): www.mba.mn

  • Юу үзэх вэ: Банкны салбарын тойм судалгаанууд, өдөр тутмын санхүүгийн тойм мэдээллүүд. Тэдний гаргадаг “Банкны салбарын тойм” сэтгүүл маш ойлгомжтой байдаг.

4. Практик судалгаа: Топ банкуудын тайлан (Case Study)

Бидний ярьсан “Баланс” (Хөрөнгө, Өр төлбөр) бодит амьдрал дээр ямар харагддагийг эдгээр банкны Жилийн эцсийн тайлан (Annual Report)-гаас харж болно. Эдгээр нь нээлттэй байдаг.

• ХААН Банк: www.khanbank.com (Хөрөнгө оруулагчдад зориулсан хэсэг)

• Худалдаа Хөгжлийн Банк (TDB): www.tdbm.mn

• Голомт Банк: www.golomtbank.com

Зөвлөх нь: Аль нэг банкны жилийн тайланг татаад “Санхүү байдлын тайлан” хэсгийг нээгээрэй. Бидний ярьсан “Харилцагчийн эх үүсвэр” (Өр төлбөр талд), “Олгосон зээл” (Хөрөнгө талд) байгааг харах болно.

5. Олон улсын боловсролын эх сурвалжууд (Гүнзгийрүүлэн судлахад)

Хэрэв та англи хэлтэй бол санхүүгийн мэдлэгээ дэлхийн түвшинд баталгаажуулах дараах сувгуудыг санал болгож байна.

• Investopedia: www.investopedia.com

  • Санхүүгийн “Google” юм. Commercial Bank, Asset Transformation, Net Interest Margin зэрэг үгсийг хайхад маш энгийн тайлбарууд гарч ирнэ.

• Khan Academy (Finance & Capital Markets): www.khanacademy.org

  • Банк хэрхэн ажилладаг, мөнгө хэрхэн бүтдэг тухай видео хичээлүүдтэй.

• IMF Mongolia: www.imf.org/en/Countries/MNG

  • Олон Улсын Валютын Сангаас Монголын эдийн засагт өгч буй дүгнэлт, тайлангууд.

Одоо харин 2-р шатлал буюу талбай дээр бодитоор тоглодог, та бидний өдөр тутам хаалгаар нь орж, аппликейшныг нь ашигладаг Арилжааны банкууд-ын тухай гүнзгийрүүлэн судлах болно.

Монгол Улсад ХААН, Худалдаа Хөгжил, Голомт, Төрийн банк, ХасБанк тэргүүтэй олон арилжааны банк үйл ажиллагаа явуулж байна. Тэд зүгээр л мөнгө хадгалдаг сейф биш юм. Тэд бол эдийн засгийн “Зүрхний ховдол” бөгөөд мөнгийг (цусыг) эдийн засгийн бүх хэсэгт шахаж, амьдралыг тэтгэж байдаг амин чухал эрхтэн юм.

Энэхүү нийтлэлээр бид арилжааны банкны мөн чанар, тэд хэрхэн агаараас мөнгө бүтээдэг (Credit Creation) ид шид, мөн олон улсын худалдааг хэрхэн хөдөлгөдөг тухай маш энгийнээр, дэлгэрэнгүй тайлбарлах болно.

2-р Шатлал: Арилжааны Банкууд – Үйлчилгээ үзүүлэгчид

1. Арилжааны банк гэж хэн бэ? (Үндсэн ойлголт)

Хэрэв Төв банк бол “Засгийн газрын банк” юм бол, Арилжааны банк бол “Иргэд ба Бизнесийн банк” юм.

Тодорхойлолт: Арилжааны банк гэдэг нь ашгийн төлөө ажилладаг, санхүүгийн ЗУУЧЛАГЧ байгууллага юм.

Яагаад “Зуучлагч” гэж? Учир нь банк өөрийн мөнгийг бус, бусдын мөнгийг удирддаг.

• Нэг талд: Мөнгөтэй боловч санаагүй хүмүүс (Хадгаламж эзэмшигчид). Тэд мөнгөө аюулгүй газар байлгаж, хүү авахыг хүснэ.

• Нөгөө талд: Санаатай боловч мөнгөгүй хүмүүс (Бизнес эрхлэгчид, Зээлдэгчид). Тэд мөнгө авч бизнесээ өргөжүүлэхийг хүснэ.

Банк энэ хоёрын дунд зогсож, эрсдэлийг нь даагаад, итгэлцлийг бий болгодог.

Банкны бизнесийн энгийн модель: “Спред” (Spread)

Банк хэрхэн ашиг олдог вэ? Маш энгийн.

1. Иргэн Батаас 100 төгрөгийг жилийн 10% хүүтэй хадгаламж болгож авна. (Банкны зардал).

2. Тэр 100 төгрөгийг иргэн Доржид жилийн 18% хүүтэй зээлүүлнэ. (Банкны орлого).

3. Зөрүү 8% нь банкны ашиг (Spread) болно. Үүгээр ажилчдын цалин, байрны түрээс, технологийн зардлаа төлөөд үлдсэн нь цэвэр ашиг болдог.

2. Үндсэн чиг үүрэг 1: Үйл ажиллагааны банк (Operational Banking)

Энэ бол бидний нүдэнд харагддаг хэсэг. Банкны өдөр тутмын үйл ажиллагаа нь эдийн засгийн “эргэлт”-ийг хангадаг.

А. Эх үүсвэр татан төвлөрүүлэх (Liability Generation)

Банкны хувьд харилцагчийн хадгаламж бол ӨР юм. Үүнийг баланс дээр “Passives” эсвэл “Liabilities” гэж бүртгэдэг.

• Харилцах данс: Хүү багатай, гэхдээ хэзээ ч авч болдог мөнгө. (Цалингийн данс).

• Хадгаламж: Хүү өндөртэй, тодорхой хугацаанд түгждэг мөнгө.

Монголын онцлог: Монголын банкууд хадгаламжийн хүүгээрээ дэлхийд дээгүүрт ордог. Жишээ нь, Америкт хадгаламжийн хүү 0.5%-5% байхад Монголд 12%-14% байдаг. Энэ нь манай эдийн засагт мөнгө хомс (үнэтэй) байдгийг илтгэнэ.

Б. Төлбөр тооцооны систем (The Payment Rails)

Арилжааны банкууд мөнгөн урсгалын дэд бүтцийг эзэмшдэг.

• Дотоод гүйлгээ: Та “SocialPay” эсвэл “Khan Bank” апп ашиглан найз руугаа мөнгө шилжүүлэхэд хэдхэн секунд болдог. Гэтэл цаана нь банк хоорондын клирингийн сүлжээгээр асар их мэдээлэл солилцож байдаг.

• Карт: Виза, Мастеркарт, ЮнионПэй. Таныг дэлгүүрт картаа уншуулах бүрд банк худалдагчийн данс руу мөнгө шилжүүлж, таны данснаас хасдаг.

• Гадаад гуйвуулга (SWIFT): Та Хятад руу барааны төлбөр хийхэд банк таны төгрөгийг юань болгож, олон улсын сүлжээгээр дамжуулан хүлээн авагчид хүргэдэг.

3. Үндсэн чиг үүрэг 2: Кредит бүтээх (Credit Creation) – Мөнгөний ид шид

Энэ бол банкны хамгийн чухал, гэхдээ хүмүүсийн хамгийн буруу ойлгодог хэсэг юм. Банкууд зүгээр л хадгаламжийг зээлүүлдэггүй, тэд шинээр мөнгө бүтээдэг.

Үүнийг Мөнгөний үржүүлэгч (Money Multiplier) гэж нэрлэдэг.

Бодит жишээгээр тайлбарлая:

Таныг 1 сая төгрөгтэй гэж бодъё.

1. Алхам 1: Та 1 сая төгрөгөө “Банк А”-д хадгалуулна.

   • “Банк А”-д 1 сая төгрөг орж ирлээ.

   • Төв банкны дүрэм ёсоор “Заавал байлгах нөөц” нь 10% гэж бодъё.

   • Банк 100,000 төгрөгийг нөөцөд үлдээгээд, 900,000 төгрөгийг иргэн Болдод зээлүүлнэ.

2. Алхам 2: Иргэн Болд тэр 900,000 төгрөгөөр тавилга авна. Тавилгын дэлгүүр тэр мөнгийг аваад “Банк Б”-д хадгалуулна.

   • Одоо эдийн засагт: Таны 1 сая + Дэлгүүрийн 900,000 = 1.9 сая төгрөг болчихлоо.

3. Алхам 3: “Банк Б” орж ирсэн 900,000 төгрөгийн 10%-ийг (90,000) нөөцлөөд, үлдсэн 810,000 төгрөгийг иргэн Цэцэгт зээлүүлнэ.

   • Цэцэг тэр мөнгөөр бараа авна…

Ингэж явсаар анхны 1 сая төгрөг эдийн засагт 5-10 сая төгрөг болж “үрждэг”. Хэрэв арилжааны банкууд зээл олгохоо зогсоовол (Жишээ нь: Зээлийн хүү хэт өндөр болвол) энэ үржүүлэгч зогсож, эдийн засагт мөнгөний хомсдол үүсдэг. Тиймээс банкууд бол эдийн засгийн “хурдасгуур” юм.

Зээлийн эрсдэлийн удирдлага (5C дүрэм)

Мөнгө бүтээх нь сайхан ч, хэрэв зээлдэгч мөнгөө төлөхгүй бол банк дампуурна. Тиймээс банкууд зээл олгохдоо 5C-ийн дүрмийг баримталдаг.

1. Character (Зан төлөв): Зээлийн түүх. Та өмнө нь авсан зээлээ цагт нь төлж байсан уу?

2. Capacity (Төлбөрийн чадвар): Таны сарын орлого зээлээ төлөхөд хүрэх үү?

3. Capital (Өөрийн хөрөнгө): Та бизнестээ өөрөө хэдэн төгрөг оруулсан бэ? (эрсдэлээ хуваалцах).

4. Collateral (Барьцаа): Хэрэв дампуурвал банк хурааж авах байр, машин байна уу?

5. Conditions (Нөхцөл): Эдийн засгийн орчин ямар байна? (Ковидтой үед аялал жуулчлалд зээл өгөхгүй).

4. Үндсэн чиг үүрэг 3: Худалдааг хөнгөвчлөх (Facilitating Trade)

Монгол Улс шиг импортоос хараат улсад (бүх зүйлээ гаднаас авдаг) банкны энэ үүрэг амин чухал. Арилжааны банкууд байхгүй бол бид Хятадаас барилгын материал, Японоос машин, Европоос эм тариа оруулж ирэхэд маш хэцүү болно.

Яагаад? Учир нь “Итгэлцэл” байхгүй. Монголын худалдан авагч: “Бараагаа явуулчихвал мөнгийг чинь өгье.” Хятадын үйлдвэр: “Мөнгөө өгчихвөл барааг чинь явуулъя.” Хэн хэндээ итгэхгүй учраас худалдаа гацна. Энд банк Худалдааны санхүүжилт (Trade Finance)-ээр орж ирдэг.

Аккредитив (Letter of Credit – LC)

Энэ бол олон улсын худалдааны “Алтан гүүр” юм.

Жишээ: “Монгол Констракшн” компани Хятадаас 1 тэрбум төгрөгийн арматур авах гэж байна.

1. Монголын банк (Issuing Bank): “Монгол Констракшн”-ы хүсэлтээр LC нээнэ. Энэ нь “Хэрэв Хятадын тал бараагаа ачуулсан бичиг баримтаа үзүүлбэл бид төлбөрийг нь баталгаатай төлнө” гэсэн батлан даалт юм.

2. Хятадын банк (Advising Bank): Монголын банкны баталгааг хараад, Хятадын үйлдвэрт “Санаа зоволтгүй бараагаа явуул, мөнгө нь найдвартай” гэж хэлнэ.

3. Үр дүн: Бараа ачигдана -> Бичиг баримт банканд ирнэ -> Банк мөнгийг шилжүүлнэ.

Ингэж банк эрсдэлийг өөртөө хүлээснээр Монголын барилгууд баригдаж, дэлгүүрүүд бараатай байдаг.

Гадаад валютын арилжаа (Forex)

Компаниудад төгрөг биш, доллар хэрэгтэй байдаг. Арилжааны банкууд хадгаламж эзэмшигчдээс эсвэл гадны хөрөнгө оруулагчдаас доллар цуглуулж, түүнийгээ импортлогч компаниудад зардаг.

• Хэрэв банк доллар зарж чадахгүй бол шатахуун импортлогчид төлбөрөө хийж чадахгүй, улмаар бензин тасарна.

5. Арилжааны банкуудын төрөлжилт

Монголд бүх банк адилхан биш. Тэд өөр өөрийн гэсэн стратегитай.

А. Ритейл банк (Retail Banking) – Иргэдийн банк

• Зорилтот бүлэг: Жирийн иргэд, жижиг бизнесүүд.

• Гол бүтээгдэхүүн: Цалингийн зээл, ипотекийн зээл, хадгаламж, кредит карт.

• Жишээ: ХААН Банк, Төрийн Банк. Эдгээр банкууд Монгол орны өнцөг булан бүрд, сум болгонд салбартай. Тэд “олон хүнээс бага багаар” ашиг олох стратегитай.

Б. Корпорацийн банк (Corporate Banking) – Байгууллагын банк

• Зорилтот бүлэг: Томоохон компаниуд, уул уурхай, үйлдвэрлэл.

• Гол бүтээгдэхүүн: Төслийн санхүүжилт, том дүнтэй зээл, гадаад худалдааны санхүүжилт, цалингийн төсөл.

• Жишээ: Худалдаа Хөгжлийн Банк (TDB), Голомт Банк. Эдгээр банкууд цөөн тооны том харилцагчдад нарийн мэргэжлийн үйлчилгээ үзүүлэхэд төвлөрдөг.

В. Хөрөнгө оруулалтын банк (Investment Banking)

• Энэ нь уламжлалт хадгаламж/зээл биш. Компаниудад олон улсын зах зээлээс Бонд босгох, хувьцаа гаргах (IPO) хийхэд нь зөвлөгөө өгч, зуучилдаг.

6. Ирээдүйн чиг хандлага: Банкны салбарын хувьсал

Та сүүлийн үед банкинд очихоо больсон уу? Энэ бол дэлхий нийтийн чиг хандлага.

Дижитал шилжилт (Digital Banking)

Одоо банк таны гар утсанд багтсан.

• Нео банкууд (Neobanks): Салбаргүй, зөвхөн аппликейшн. Зардал багатай тул хадгаламжийн хүү өндөр, зээлийн хүү бага санал болгодог. (Жишээ: M Bank, Bogd Bank-ны дижитал хувилбарууд).

• Fintech өрсөлдөөн: LendMN, Storepay зэрэг банк бус байгууллагууд технологи ашиглан банкны “жижиг зээл”-ийн зах зээлийг булааж авч байна. Үүний хариуд банкууд ч өөрсдөө технологийн компани болж хувирч байна.

Ногоон банк (Green Banking)

Уур амьсгалын өөрчлөлттэй холбоотойгоор банкууд “Байгальд ээлтэй” төслүүдийг дэмжих үүрэг хүлээж байна.

• Ногоон зээл: Байшингаа дулаалж байгаа айлд, эсвэл нарны зай ашиглаж буй компанид хямд хүүтэй зээл өгөх.

• ХасБанк энэ чиглэлд анхдагчдын нэг бөгөөд олон улсаас ногоон санхүүжилт татаж, Монголд оруулж ирдэг.

Дүгнэлт: Таны амьдрал дахь Арилжааны банк

Арилжааны банк бол орчин үеийн амьдралын салшгүй хэсэг. Тэд:

1. Таны мөнгийг хадгалж, өсгөдөг (Хадгаламж).

2. Таныг мөрөөдлөө биелүүлэхэд (Байр, Машин, Бизнес) тусалдаг (Зээл).

3. Таныг дэлхийтэй холбодог (Төлбөр тооцоо).

Гэхдээ банк бол ашгийн байгууллага гэдгийг санаарай. Тэд таны найз биш, бизнесийн түнш. Тиймээс та:

• Зээлийн гэрээгээ уншиж байж гарын үсэг зур.

• Хадгаламжийн хүү болон инфляцыг харьцуулж сур.

• Банкны шимтгэлүүдийг (гүйлгээний шимтгэл, данс хөтлөсний хураамж) хянаж бай.

Санхүүгийн боловсролтой иргэн л банкны системийг өөрийнхөө давуу тал болгон ашиглаж чадна.

Дараагийн хэсэгт: Бид банкны системийн аюулгүй байдал буюу “Хадгаламжийн даатгал ба Төв банкны хяналт”-ын тухай ярилцах болно. Банк дампуурвал таны мөнгө яах вэ? Энэ асуултад хариулъя.

Монголын эдийн засагт “Системийн нөлөө бүхий банк” (Domestic Systemically Important Banks – D-SIBs) гэдэг тусгай статустай хэдхэн банк бий.

Энгийнээр хэлбэл: “Унагааж болохгүй аварга баганууд” юм. Хэрэв жижиг банк дампуурвал хадгаламж эзэмшигчид нь хохироод л өнгөрнө. Харин Системийн нөлөө бүхий банк дампуурвал Монгол Улс тэр чигтээ хямралд орж, төгрөгийн ханш унаж, бензин тасарч, ажилгүйдэл газар авах аюултай.

Өнөөдөр бид эдгээр “Аваргууд” хэн болох, тэднийг яагаад ингэж нэрлэдэг, энэ нь таны мөнгөнд ямар хамаатай болохыг маш энгийнээр, дэлгэрэнгүй задлан шинжлэх болно.

Хэсэг 3: Гол тоглогчид – Системийн нөлөө бүхий банкууд (D-SIBs)

1. “Too Big to Fail” буюу Дампууруулахад хэтэрхий том

Эдийн засагт нэгэн алдартай ойлголт байдаг: “Too Big to Fail”. Монголоор буулгавал “Дампууруулахад хэтэрхий том” буюу хэрэв дампуурвал учрах хохирол нь түүнийг аврах зардлаас хэд дахин их байх нөхцөл байдлыг хэлнэ.

Үүнийг “Монгол гэр”-ээр төсөөлье.

• Жижиг банкууд: Гэрийн ханын ширнүүд. Хэрэв нэг шир хугарвал гэр ганхах ч нурчихгүй. Сольж болно.

• Системийн нөлөө бүхий банкууд (D-SIBs): Гэрийн БАГАНА. Хэрэв багана хугарвал гэр тэр чигтээ нурна. Дотор нь байгаа бүх хүн (иргэд, компаниуд, төр) дарагдана.

Тиймээс Төр (Монголбанк) эдгээр банкуудыг “Онцгой хяналт”-д авч, тэдэнд энгийн банкуудаас хамаагүй өндөр шалгуур тавьдаг.

D-SIB гэж юу гэсэн үг вэ?

• D (Domestic): Дотоодын. Дэлхийн хэмжээнд биш, Монголын эдийн засагт чухал нөлөөтэй.

• SIB (Systemically Important Bank): Системийн чухал ач холбогдолтой банк.

2. Хэнийг “Системийн нөлөө бүхий” гэж үздэг вэ? (Шалгуур үзүүлэлтүүд)

Монголбанк дуртай банкнаа “Чи чухал шүү” гэж нэрлэдэггүй. Үүнд олон улсын нарийн аргачлал ашигладаг. Үндсэн 4 шалгуур байдаг:

А. Хэмжээ (Size) – Зааныг хулганатай харьцуулах нь

Банкны нийт хөрөнгө нь эдийн засгийн (Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний) хэдэн хувийг эзэлж байна вэ?

• Монголд нийт банкны системийн 90 гаруй хувийг ердөө ТОП-5 банк эзэлдэг. Жишээ нь, ХААН банк дангаараа нийт хадгаламжийн 30-40%-ийг эзэмшдэг. Ийм том банкийг зүгээр орхиж болохгүй.

Б. Харилцан хамаарал (Interconnectedness) – Аалзны тор

Энэ банк бусад банкуудтайгаа хэр гүн холбоотой вэ?

• Хэрэв энэ банк дампуурвал бусад банкууд мөнгөө олж авч чадах уу? Жишээ нь, Худалдаа Хөгжлийн Банк (ХХБ) дампуурвал түүнээс валют авдаг жижиг банкууд, түүний санхүүжүүлдэг импортлогч компаниуд бүгд дагаад унана.

В. Орлуулах боломжгүй байдал (Substitutability) – Цор ганц уу?

Хэрэв энэ банк маргааш хаалгаа баривал түүний хийж байсан ажлыг өөр банк шууд хийж чадах уу?

• Жишээ: ХААН банк. Монголын бүх сум, багт салбартай. Хэрэв ХААН банк зогсвол Увс аймгийн суманд байгаа малчинд өөр хэн ч үйлчилж чадахгүй. Төрийн банк байж болох ч, тэр даруй бүх ачааллыг даах боломжгүй. Тиймээс ХААН банк бол “Орлуулахад хэцүү” банк юм.

Г. Нарийн төвөгтэй байдал (Complexity)

Энэ банк хэр олон төрлийн, эрсдэлтэй, нарийн бүтээгдэхүүн гаргадаг вэ? Олон улсын зах зээл дээр бонд гаргасан уу? Дериватив хэлцэл хийдэг үү? Үйл ажиллагаа нь нарийн байх тусмаа эрсдэл өндөр.

3. Монголын “Их Тав”: Манай D-SIBs хэн бэ?

Монголбанкнаас жил бүр шинэчилэн зарладаг жагсаалтаар дараах 5 банк (зарим жилд 6) системийн нөлөө бүхий банканд тооцогддог. Тэд тус бүртээ эдийн засагт өөр өөр, онцгой үүрэг гүйцэтгэдэг.

1. ХААН Банк (Khan Bank) – “Ритейлийн Хаан”

• Үүрэг: Монголын хүн амын 80% нь ХААН банкны карттай гэдэг судалгаа бий. Тэд хамгийн өргөн сүлжээтэй.

• Эдийн засагт үзүүлэх нөлөө: Иргэдийн хадгаламж, тэтгэвэр, цалин, малчдын зээл, жижиг дунд бизнесийн гол санхүүжүүлэгч.

• Хэрэв дампуурвал: Нийгмийн халамжийн систем, хөдөө орон нутгийн эдийн засаг тэр чигтээ зогсоно. Энэ бол хамгийн том эрсдэл.

2. Худалдаа Хөгжлийн Банк (TDB) – “Корпорацийн Хаан”

• Үүрэг: Монголын томоохон 400 компанийн ихэнх нь TDB-тэй харьцдаг. Уул уурхай, импортын худалдааны санхүүжилтийг атгадаг.

• Эдийн засагт үзүүлэх нөлөө: Гадаад валютын урсгалын маш том хэсгийг удирддаг. Шатахуун импортлогчид, Эрдэнэт үйлдвэр, Оюу Толгой зэрэгтэй нягт ажилладаг.

• Хэрэв дампуурвал: Монгол Улс шатахуун, хүнсний импортоо хийж чадахгүйд хүрч, валютын зах зээл сүйрнэ.

3. Голомт Банк (Golomt Bank) – “Системийн Инноватор”

• Үүрэг: Төлбөр тооцоо, картын зах зээлд хүчтэй тоглогч. Дижитал шилжилт, бизнесийн зээлээрээ алдартай.

• Эдийн засагт үзүүлэх нөлөө: Хотын дундаж давхарга болон хувийн хэвшлийн компаниудын гол түнш.

• Хэрэв дампуурвал: Төлбөр тооцооны системд доголдол үүсч, бизнесийн салбар хүнд цохилт авна.

4. Төрийн Банк (State Bank) – “Засгийн газрын тулгуур”

• Үүрэг: 2009 онд дампуурсан “Зоос”, “Анод” банкуудын суурин дээр байгуулагдсан 100% төрийн өмчит банк.

• Эдийн засагт үзүүлэх нөлөө: ХААН банктай өрсөлдөхүйц орон нутгийн сүлжээтэй. Ипотекийн зээл, халамжийн мөнгө олгоход чухал үүрэгтэй.

• Хэрэв дампуурвал: Төр өөрийнхөө банкийг дампууруулна гэж байхгүй ч, хэрэв ийм зүйл болбол иргэдийн төрд итгэх итгэл алдарна.

5. ХасБанк (XacBank) – “Засаглалын жишиг”

• Үүрэг: Гадны хөрөнгө оруулагчидтай, сайн засаглалтай, байгальд ээлтэй (ногоон) банк гэдгээрээ ялгардаг.

• Эдийн засагт үзүүлэх нөлөө: Жижиг дунд бизнес (ЖДҮ) болон олон улсын төслүүдийн санхүүжилтэд чухал байр суурьтай.

(Тайлбар: Зарим жилүүдэд “Улаанбаатар хотын банк” энэ жагсаалтад ордог байсан ч TDB-тэй нэгдсэн. Одоогийн байдлаар эдгээр 5 банк гол баганууд юм).

4. Системийн банкуудад тавигддаг “Тусгай шаардлага”

Аварга том байна гэдэг давуу тал мөн боловч, маш том хариуцлага юм. Монголбанк эдгээр 5 банканд энгийн банкуудаас (жишээ нь Капитрон, Богд, Чингис хаан банкнаас) илүү хатуу шаардлага тавьдаг.

Үүнийг “SIBs Surcharge” (Нэмэлт дэр) гэж нэрлэдэг.

А. Өөрийн хөрөнгийн нэмэлт буфер

Банк болгонд “Өөрийн хөрөнгө” (Capital Adequacy Ratio) гэж байх ёстой. Энэ нь эрсдэлээс хамгаалах дэр юм.

• Энгийн банк: Нийт эрсдэлтэй хөрөнгийнхөө 12%-тай тэнцэх өөрийн хөрөнгөтэй байх ёстой.

• D-SIB банк: Системийн нөлөө бүхий банк нь үүн дээр нэмээд +1% эсвэл +2%-ийн нэмэлт өөрийн хөрөнгө (Нийт 13-14%) байлгах ёстой.

Зүйрлэл: Жирийн машин (Жижиг банк) жолоодоход энгийн хамгаалалтын бүс хангалттай. Харин 50 зорчигчтой автобус (D-SIB) жолоодож байгаа бол танд нэмэлт тоормос, илүү туршлагатай жолооч, илүү зузаан төмөр их бие хэрэгтэй. Тэр нэмэлт хамгаалалт нь энэ “Буфер” юм.

Б. Илүү хатуу хяналт шалгалт

Монголбанкны шалгалт жижиг банкуудад жилд нэг удаа ордог бол, D-SIBs банкуудад байнгын хяналт тавьдаг. Тэдний захирлуудын томилгоог ч илүү нарийн шалгадаг.

В. Стресс тест (Stress Testing)

Эдгээр банкуудыг байнга “Тамлаж” үздэг. “Хэрэв эдийн засаг сүйрвэл яах вэ?” гэсэн загварчлал дээр эдгээр банкууд заавал тэнцэх ёстой. Тэнцэхгүй бол ногдол ашиг тараахыг нь хориглодог.

5. “Ёс суртахууны гажуудал” (Moral Hazard) – Асуудлын нөгөө тал

“Дампууруулахад хэтэрхий том” гэдэг статустай байх нь нэг том сөрөг үр дагавартай. Үүнийг эдийн засагт Moral Hazard гэнэ.

Жишээ: Нэг айлд “Эрх хүүхэд” (Том банк) байна. Тэр хүүхэд ямар ч хэрэг тарьсан (эрсдэлтэй зээл олгосон), аав ээж нь (Төр) түүнийг шоронд оруулахгүйн тулд үргэлж мөнгө төлж авардаг гэдгээ мэддэг. Тэгвэл тэр хүүхэд засрах уу? Үгүй. Харин ч “Би яасан ч яах вэ, аав аварчихна” гээд улам их эрсдэл гаргана.

Энэ бол D-SIB банкуудын хамгийн том аюул. “Бид дампуурвал улс сүйрэх учраас Төр биднийг яаж ийгээд аварна” гэсэн бодлоор хэт эрсдэлтэй зээл олгох вий гэдгээс Монголбанк үргэлж сэрэмжилж байдаг. Тийм ч учраас дээр дурдсан “Нэмэлт буфер”-ийг шаарддаг юм.

6. Иргэн танд энэ ямар хамаатай вэ?

Та өөрийн мөнгөө аль банканд хадгалахаа шийдэхдээ энэ ойлголтыг ашиглаж болно.

А. Аюулгүй байдлын баталгаа

Хэрэв таны мөнгө “Системийн нөлөө бүхий банк”-анд байгаа бол дампуурах магадлал нь жижиг банктай харьцуулахад хамаагүй бага. Төр эдгээр 5 банкийг нүдний цөцгий мэт хамгаалдаг.

Б. Хүүгийн ялгаа

Жижиг банкууд D-SIB биш учраас харилцагч татахын тулд Илүү өндөр хүү амладаг.

• Том банк: Хадгаламжийн хүү 11% (Найдвартай, гэхдээ өгөөж бага).

• Жижиг банк: Хадгаламжийн хүү 13% (Өгөөж өндөр, гэхдээ эрсдэл харьцангуй өндөр).

Та сонголтоо хийхдээ “Өгөөж vs Эрсдэл”-ийг жинлэх хэрэгтэй. Санхүүгийн зөвлөхийн хувьд хэлэхэд: “Бүх өндгөө нэг сагсанд бүү хий”. Том мөнгөө (Үндсэн хөрөнгөө) D-SIB банканд, харин багахан хэсгийг нь өндөр өгөөжтэй жижиг банканд хийх нь ухаалаг стратеги байж болно.

В. Үйлчилгээний хүртээмж

D-SIB банкууд хөрөнгө ихтэй тул технологид их мөнгө зарцуулдаг. Тэдний аппликейшн илүү хурдан, олон улсын картууд нь найдвартай ажилладаг, АТМ нь алхам тутамд байдаг.

Дүгнэлт: Монголын эдийн засгийн “Атлантууд”

Эртний Грекийн домогт дэлхийг мөрөн дээрээ үүрч явдаг Атлант гэдэг аварга биетний тухай гардаг. Монголын эдийн засгийн хувьд ХААН, ТХБ, Голомт, Төрийн банк, ХасБанк нар бол яг тэр Атлантууд юм.

Тэд:

1. Том: Нийт системийн 90%-ийг бүрдүүлдэг.

2. Чухал: Тэд зогсвол эдийн засаг зогсоно.

3. Хариуцлагатай: Тэдэнд энгийн банкуудаас илүү өндөр шаардлага тавигддаг.

“Системийн нөлөө бүхий банк” гэдэг бол зүгээр нэг цол гуншин биш. Энэ бол Монгол Улсын эдийн засгийн аюулгүй байдлын баталгаа, мөн нөгөө талаар хамгийн том эрсдэлийн төв юм.

Иргэн та санхүүгийн шийдвэр гаргахдаа банкны нэр, лого, гоё сурталчилгаанаас гадна “Энэ банк системийн нөлөө бүхий банк мөн үү?” гэдгийг бодолцож үздэг байх нь таны санхүүгийн дархлаанд чухал үүрэгтэй.

Түгээмэл асуулт, хариулт (FAQ)

1. Капитал банк, Анод банк дампуурсан. Тэд D-SIB байсан уу? Хариулт: Үгүй. Тэд жижиг болон дунд хэмжээний банкууд байсан. Тэдний дампуурал хадгаламж эзэмшигчдэдээ хүнд туссан ч, Монгол Улсын эдийн засгийг бүхэлд нь нураагаагүй. Хэрэв ХААН банк байсан бол түүх өөрөөр бичигдэх байсан.

2. D-SIB банк дампуурах боломжтой юу? Хариулт: Онолын хувьд боломжтой. Дэлхийн түүхэнд “Lehman Brothers” (2008 он) шиг аваргууд дампуурч байсан. Гэхдээ орчин үед Төв банкууд ийм банкийг дампууруулахгүйн тулд бүх аргаа хэрэглэдэг (Bailout буюу Төрөөс мөнгө хийж аврах). Учир нь дампуурлын хор уршиг нь аврах зардлаас их байдаг.

3. Би зөвхөн D-SIB банканд мөнгөө хадгалах ёстой юу? Хариулт: Заавал биш. Монголд “Хадгаламжийн Даатгалын Корпораци” гэж бий. Энэ байгууллага таны аль ч банканд (жижиг, том хамаагүй) хадгалуулсан 20 сая төгрөг хүртэлх мөнгийг 100% даатгадаг. Хэрэв таны хадгаламж 20 саяас бага бол жижиг банканд хийж өндөр хүү авах нь эрсдэлгүй. Харин тэрбум төгрөг бол D-SIB нь найдвартай.

Олон хүн “Банк л бол банк шүү дээ, бүгд адилхан” гэж боддог. Энэ бол маш том эндүүрэл.

Банк бүр өөрийн гэсэн “Зан араншин”, “Мэргэшил”, “Давуу тал”-тай байдаг.

• ХААН банк бол “Land Cruiser” машин шиг – хаана ч явдаг, бүх газарт хүрдэг.

• Худалдаа Хөгжлийн Банк бол “Rolls Royce” шиг – томчуудад, корпорацуудад зориулагдсан.

• Голомт банк бол “Tesla” шиг – технологи, инновациар тэргүүлдэг.¹

   

Өнөөдөр бид Монголын банкны зах зээлийн гол тоглогчдыг нэг бүрчлэн “рентген” туяагаар харж байгаа мэт шинжилж, таны амьдрал, бизнест хэн нь яг тохирохыг тодорхойлох болно.

Монголын Банкны Салбарын “Их Тав”: Хэн нь Хэн бэ?

Та өөрийн санхүүгийн түншээ сонгохдоо зүгээр л “Гэрт ойрхон”-ыг нь сонгож болохгүй. Таны бизнесийн төрөл, орлогын хэмжээ, ирээдүйн зорилгоос хамаарч тохирох банк өөр өөр байна.

1. ХААН Банк (Khan Bank) – “Хүртээмжийн Хаан”

Хэрэв та Монголын аль нэг суманд очоод, хамгийн түрүүнд хардаг хоёр байшингийн нэг нь сургууль, нөгөө нь ХААН банк байх болно.

Түүх ба Мөн чанар

Хуучнаар “Хөдөө Аж Ахуйн Банк” гэж байсан энэ банк нь дампуурлын ирмэгээс сэргэж, өнөөдөр Монголын хамгийн том, хамгийн ашигтай банк болсон түүхтэй. Тэдний стратеги маш энгийн: “Олон хүнээс бага багаар”.

Гол онцлог ба Давуу тал:

1. Салбарын сүлжээ: Монгол Улсын өнцөг булан бүрд 500 гаруй салбартай.² Та Увс аймгийн Малчин суманд очсон ч, Улаанбаатарын Зайсанд очсон ч ХААН банкаар үйлчлүүлэх боломжтой.

    

2. Ритейл банкны лидер: Иргэдийн хадгаламж, цалингийн зээл, тэтгэврийн зээл, малчны зээл дээр үнэмлэхүй тэргүүлэгч. Монголын өрхийн 70-80% нь ХААН банктай ямар нэг байдлаар холбоотой байдаг.

3. Хөдөө аж ахуй: Малчдын орлого, ноолуурын зээл, газар тариалангийн санхүүжилтэд гол үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хэнд тохиромжтой вэ?

• Орон нутгийн иргэд: Өөр сонголт бараг байхгүй.

• Жижиг бизнес эрхлэгчид: Хэрэв таны харилцагчид орон даяар тархсан бол (ж нь: Хөдөө рүү бараа явуулдаг бол) ХААН банкны данстай байх нь төлбөр тооцоонд хамгийн амар.

• Шинэ харилцагч: Банкны үйлчилгээг анх удаа авч байгаа хүмүүст хамгийн ойлгомжтой, хүртээмжтэй.

Сул тал: Салбарууд нь үргэлж оочер ихтэй байдаг. Мөн маш том тул “Жижиг харилцагч”-д тулж ажиллах, уян хатан нөхцөл санал болгохдоо удаан байж мэднэ.

2. Худалдаа Хөгжлийн Банк (TDB) – “Корпорацийн Титан”

ХААН банк иргэдийнх бол, TDB бол Компаниудын банк юм. Монголын эдийн засгийн “хүнд жингийн” тулаанууд энд болдог.

Түүх ба Мөн чанар

Монголын хамгийн ууган арилжааны банк. Анхнаасаа л гадаад худалдаа, валютын арилжаанд мэргэшсэн. “Эрдэнэт Үйлдвэр”, “Оюу Толгой”, “М-Си-Эс” зэрэг Монголын ТОП-400 аж ахуйн нэгжийн ихэнх нь TDB-ийн харилцагч байдаг.

Гол онцлог ба Давуу тал:

1. Олон улсын худалдааны санхүүжилт (Trade Finance): Гадаадаас тоног төхөөрөмж оруулж ирэх, Аккредитив (LC) нээх, Банкны баталгаа гаргах тал дээр Монголдоо номер нэг.

2. Валютын зах зээл: Монгол руу орж ирж буй болон гарч буй валютын урсгалын маш том хувийг TDB удирддаг. Валютын ханшийн хамгийн таатай нөхцөлийг ихэвчлэн том харилцагчдадаа санал болгодог.

3. Корпорацийн зээл: 100 сая биш, 100 тэрбум төгрөгийн төсөл хэрэгжүүлэх гэж байгаа бол таны очих газар TDB юм.

Хэнд тохиромжтой вэ?

• Импортлогчид: Шатахуун, барилгын материал, машин техник оруулж ирдэг компаниуд.

• Том бизнесүүд: Танд зөвхөн зээл биш, санхүүгийн цогц зөвлөгөө, олон улсын шилжүүлгийн хурд хэрэгтэй бол.

• VIP харилцагчид: Өндөр орлоготой иргэдэд зориулсан тусгай үйлчилгээгээрээ алдартай.

Сул тал: Жижиг харилцагч, жирийн иргэдэд зориулсан бүтээгдэхүүн нь ХААН эсвэл Голомт шиг тийм ч олон төрөл, уян хатан биш байж магадгүй. Тэдний фокус нь “Том мөнгө”.

3. Голомт Банк (Golomt Bank) – “Инновацийн Түүчээ”³

Голомт банк бол Монголын банкны салбарын “Technology Company” юм.⁴ Тэд үргэлж шинийг санаачилж, залуучууд болон хотын дундаж давхарга руу чиглэдэг.

Түүх ба Мөн чанар

Монголд анх удаа Олон улсын төлбөрийн карт (Visa/Mastercard)-ыг нэвтрүүлсэн, анх удаа Интернэт банкийг нэвтрүүлсэн түүхтэй. Тэдний ДНХ-д “Шинэчлэл” байдаг.

Гол онцлог ба Давуу тал:

1. Дижитал банк: “SocialPay” аппликейшн бол залуучуудын хамгийн их ашигладаг санхүүгийн хэрэгсэл. Найзуудтайгаа тооцоогоо хуваах, QR төлбөр хийхэд хамгийн хялбар.

2. Кредит карт: Монголын кредит картын зах зээлийн маш том хувийг эзэлдэг. “Зэс” карт болон бусад лояалти хөтөлбөрүүд нь хүмүүст их таалагддаг.

3. B2B үйлчилгээ: Байгууллагуудад зориулсан цалингийн систем, мерчант үйлчилгээ (ПОС машин) нь маш сайн хөгжсөн.

Хэнд тохиромжтой вэ?

• Залуучууд, Оюутнууд: Технологид дуртай, ухаалаг утаснаасаа бүхнийг шийдэх хүсэлтэй хүмүүс.

• Хотын бизнесүүд: Ресторан, кофе шоп, дэлгүүрүүд. Голомтын ПОС машин, лояалти систем нь борлуулалтыг дэмждэг.

• Инноваци хайгчид: Шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг түрүүлж авахыг хүсэгчид.

Сул тал: Хөдөө орон нутагт сүлжээ нь ХААН банк шиг өргөн биш. Заримдаа технологийн шинэчлэл хийх үед систем түр саатах тохиолдол гардаг (гэхдээ хурдан засдаг).

4. ХасБанк (XacBank) – “Хариуцлагатай Түнш”

ХасБанк бол Монголын банкны салбар дахь “Цэвэр тунгалаг” байдлын бэлгэ тэмдэг юм. Тэд “Эко банк” гэдгээрээ ялгардаг.

Түүх ба Мөн чанар

Анх бичил санхүүгийн байгууллага (Хөгжлийн Алтан Сан) байснаа банк болон өргөжсөн. Тиймээс тэдний суурь нь жижиг бизнес, бичил зээлдэгчдийг дэмжихэд чиглэдэг. Мөн гадаадын хөрөнгө оруулалттай, засаглалын хувьд маш сайн гэж үнэлэгддэг.

Гол онцлог ба Давуу тал:

1. Ногоон санхүүжилт (Eco Banking): Монголд анх удаа байгальд ээлтэй зээлүүдийг нэвтрүүлсэн.⁵ Байшингаа дулаалах, цахилгаан машин авах, нарны панель суурилуулах зэрэгт хамгийн хямд хүүтэй, урт хугацаатай зээлийг ХасБанк л олгодог. Олон улсын ногоон сангуудаас хямд эх үүсвэр татдаг.

    

2. Жижиг дунд үйлдвэрлэл (MSME): Жинхэнэ утгаараа жижиг бизнесүүдийг бойжуулах, тэдэнд зөвлөгөө өгөх тал дээр мэргэшсэн.

3. Засаглал: Улс төрийн оролцоо хамгийн бага, шийдвэр гаргалт нь ил тод гэдгээрээ гадны хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг хүлээдэг.

Хэнд тохиромжтой вэ?

• Эко хэрэглэгчид: Байгальд ээлтэй амьдралын хэв маягтай, эрчим хүчний хэмнэлттэй зээл авах хүсэлтэй хүмүүс.

• ЖДҮ эрхлэгчид: Дөнгөж бизнесээ эхлүүлж буй эсвэл дунд шатанд явж буй үйлдвэрлэгчид.

• Итгэлцлийг эрхэмлэгчид: “Миний банк улс төртэй хутгалддаггүй байгаасай” гэж хүсдэг хүмүүс.

5. Төрийн Банк (State Bank) – “Тогтвортой байдлын Багана”

Төрийн банк бол Монголын банкны салбарын өвөрмөц тоглогч. Нэрнээсээ л түүний мөн чанар харагдана.

Түүх ба Мөн чанар

2009 онд банкны хямралын үеэр дампуурсан “Зоос”, “Анод” банкуудын буурин дээр төрөөс байгуулсан банк. Төрийн өмчит (одоо хэсэгчлэн хувьчлагдсан) гэдэг утгаараа иргэдийн итгэлийг хүлээдэг.

Гол онцлог ба Давуу тал:

1. Төрийн үйлчилгээний суваг: Хүүхдийн мөнгө, халамж, тэтгэвэр, төрийн албан хаагчдын цалин гэх мэт төсвөөс гарч буй мөнгөн урсгалын гол суваг болдог.

2. Ипотекийн зээл: Засгийн газрын бодлогыг хэрэгжүүлэгч учраас 6% болон 8%-ийн орон сууцны зээлийг олгоход маш идэвхтэй оролцдог.

3. Өргөн сүлжээ: ХААН банктай өрсөлдөхүйц салбарын сүлжээтэй, ялангуяа орон нутагт хүчтэй.

Хэнд тохиромжтой вэ?

• Төсвийн байгууллагын ажилтнууд: Цалингийн зээл авах нөхцөлүүд нь уян хатан байдаг.

• Ипотекийн зээл хүсэгчид: Засгийн газрын хөтөлбөрүүдэд хамрагдахад давуу талтай байж мэднэ.

• Ахмадууд: Тэтгэврийн зээл болон уламжлалт банкны үйлчилгээ авахад тохиромжтой.

Харьцуулсан Дүгнэлт: Таны Сонголт

Эдгээр 5 банк бол Монголын эдийн засгийн “Системийн нөлөө бүхий банкууд” (D-SIBs) юм. Аль нэгийг нь сонгоход таны мөнгө найдвартай байх магадлал маш өндөр. Гэхдээ сонголтоо хийхдээ дараах хүснэгтийг ашиглаарай.

Зөвлөхийн “Нууц” Зөвлөгөө: Багц бүрдүүлэлт

Ухаалаг хүн хэзээ ч ганцхан банктай харьцдаггүй. Би танд “3-ын дүрэм”-ийг санал болгож байна:

1. Үндсэн банк (Main Bank): Цалингаа авдаг, өдөр тутмын гүйлгээгээ хийдэг банк (Ж нь: Голомт эсвэл ХААН).

2. Хадгаламжийн банк (Savings Bank): Мөнгөө хадгалж, гар хүрэхгүй байх банк. Энд өөр банк сонгох нь дээр (Ж нь: Хас эсвэл Төрийн банк). Аппликейшн дээрээ байнга харагдахгүй бол мөнгөө үрэх сэдэл төрөхгүй.

3. Зээлийн банк (Lending Bank): Бизнес хийх эсвэл байр авахдаа тухайн үедээ хэн хамгийн бага хүү, сайн нөхцөл санал болгож байна, түүнийг сонго. (Ж нь: TDB).

Ингэж банкуудыг хослуулан ашигласнаар та санхүүгийн системийн бүх давуу талыг хүртэж чадна.

Дараагийн хэсэгт: Бид банкны “Бүтээгдэхүүний нарийн ширийн” буюу картын төрлүүд, зээлийн далд шимтгэлүүд, хадгаламжийн нууц хүүг хэрхэн тооцох тухай практик зөвлөгөөнүүдийг өгөх болно.