Та “Wall Street” гэдэг киног үзсэн үү? Тэр кинон дээр олон зуун залуус том зааланд цуглаад, цаас барьж гүйлдээд, бие бие рүүгээ хашхийралдаж, утсаар ярьж, галзуу юм шиг арилжаа хийдэг дээ. “Авна!”, “Зарна!”, “Үнэ өслөө!” гэж хашхиралдах тэр дүр зураг бол 20-р зууны хөрөнгийн биржийн төрх байлаа. Монголын Хөрөнгийн Бирж ч гэсэн 1990-ээд онд яг ийм дүр зурагтай, ягаан тасалбар барьсан брокерууд самбар дээр шохойгоор үнэ бичээд гүйдэг байсан түүхтэй.

Гэтэл өнөөдөр та МХБ-ийн байранд орвол тийм чимээ шуугиан, хашхираан сонсохгүй. Нам гүм. Зөвхөн компьютерын сэнсний дуу, ганц нэг хүний шивнэлдэх чимээ л сонсогдоно. Гэхдээ энэ нам гүм байдлын цаана өнөөх “Талх” ХК, “АПУ”, “Говь”-ийн хувьцааны төлөөх ширүүн тулаан, тэрбум тэрбумын гүйлгээ секунд тутамд явагдаж байдаг.

Энэ бүхнийг хэн зохицуулж байна вэ? Хэн “Бат яллаа”, “Дорж алдлаа” гэдэг шүүлтийг хийж байна вэ? Энэ бол хүн биш. Энэ бол дэлхийн хамгийн шилдэг технологи, супер компьютер юм.

Өнөөдөр бид Монголын Хөрөнгийн Биржийн “Зүрх” болсон Millennium IT систем болон компаниудыг зиндаагаар нь ялгадаг “Гурван самбар” (Board)-ын нууц ертөнцөөр аялах болно. Энэ аялал таныг хаана эрсдэл багатай, хаана аюултай вэ гэдгийг ялгаж салгахад туслах газрын зураг болох юм.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: АРИЛЖААНЫ МЕХАНИЗМ – “MILLENNIUM IT” ГЭДЭГ ТАРХИ

2012 онд Монголын хөрөнгийн зах зээлд нэгэн хувьсгал гарсан юм. Тэр болтол бид хуучирсан, удаан системтэй байсан бол Лондонгийн Хөрөнгийн Биржтэй хамтран дэлхийн хамгийн хурдан, хамгийн найдвартай арилжааны систем болох “Millennium IT”-г нэвтрүүлсэн юм.

Энэ бол зүгээр нэг Windows суулгасан компьютер биш. Энэ бол Лондон, Милан, Йоханнесбург зэрэг дэлхийн санхүүгийн төвүүдэд ашиглагддаг, секундэд сая сая захиалгыг боловсруулах чадвартай “Супер Тархи” юм. Та гар утсаараа захиалга өгөхөд энэ “Тархи” хэрхэн ажилладаг вэ?

Цахим дуудлага худалдаа (Electronic Auction) – Үл үзэгдэгч алх

МХБ-ийн арилжаа бол мөн чанартаа “Дуудлага худалдаа” юм. Гэхдээ энэ нь “Нэг, хоёр, гурав… зарлаа!” гэж алх цохидог хүн байхгүй, бүх зүйл автоматаар, цахимаар явагддаг.

Энэхүү дуудлага худалдаа нь хоёр үндсэн дүрэмтэй. Энэ дүрмийг ойлгочихвол та үнэ яагаад өсөж, унадагийг ойлгоно.

Дүрэм 1: Үнийн давуу эрх (Price Priority) Хамгийн өндөр үнэ санал болгосон худалдан авагч, хамгийн хямд үнэ санал болгосон худалдагч түрүүлж үйлчлүүлнэ.

Жишээ: Та “Түмэн Шувуут”-ын хувьцааг зарах гэж байна.

• Худалдан авагч А: “Би 500 төгрөгөөр авъя.”

• Худалдан авагч Б: “Би 510 төгрөгөөр авъя.” “Millennium IT” систем автоматаар Б-ийн захиалгыг түрүүлж биелүүлнэ. Яагаад гэвэл тэр илүү өндөр үнэ санал болгосон. Хэн их мөнгө амлана, тэр түрүүлж авна.

Дүрэм 2: Цаг хугацааны давуу эрх (Time Priority) Хэрэв хоёр хүн яг ижил үнэ санал болговол яах вэ? Энэ үед “Хэн түрүүлж захиалгаа өгсөн бэ?” гэдгийг харна.

Жишээ:

• Худалдан авагч А: “510 төгрөгөөр авъя” (Өглөө 10:00:01 цагт дарсан).

• Худалдан авагч Б: “510 төгрөгөөр авъя” (Өглөө 10:00:05 цагт дарсан). Систем А-ийн захиалгыг түрүүлж биелүүлнэ. Секундийн зөрүү энд шийдвэрлэх үүрэгтэй.

Захиалгын сан (The Order Book)

Таныг аппликейшн дээрээ захиалга өгөхөд тэр захиалга шууд биелэхгүй байж магадгүй. Тэр үед таны захиалга “Захиалгын сан” буюу хүлээлгийн жагсаалт руу ордог.

Энэ зургийг та төсөөлөөд үз дээ.

• Зүүн талд: Авах хүсэлтэй хүмүүсийн дараалал (Хамгийн өндөр үнээр авах хүн хамгийн дээр).

• Баруун талд: Зарах хүсэлтэй хүмүүсийн дараалал (Хамгийн хямд үнээр зарах хүн хамгийн дээр).

Зах зээлийн үнэ яг энэ хоёр дарааллын уулзвар дээр тогтдог. Хэрэв авах хүмүүс олон болж, үнээ нэмээд эхэлбэл, зарах хүмүүс үнээ автоматаар өсгөнө. Ингэж л хувьцааны график дээш доош хөдөлдөг. Энэ бүхнийг “Millennium IT” систем зохицуулдаг бөгөөд хүн хөндлөнгөөс оролцох, будлиантуулах ямар ч боломжгүйгээрээ шударга систем юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ЗАХ ЗЭЭЛИЙН АНГИЛАЛ – МХБ-ИЙН ГУРВАН “ЗИНДАА”

Одоо “Millennium IT” систем дотор арилжаалагдаж буй тэр олон зуун компанийг яаж ялгах вэ? Та дэлгүүрт ороход барааг “Тансаг зэрэглэл”, “Дундаж”, “Хямдралтай” гэж ангилсан байдаг даа? Хөрөнгийн бирж дээр ч гэсэн компаниудыг яг ингэж ангилдаг. Бид үүнийг “Самбар” (Board) буюу “Ангилал” (Tier) гэж нэрлэдэг.

Монголын Хөрөнгийн Бирж хувьцаат компаниудаа үндсэн 3 ангилалд хуваадаг: 1-р ангилал, 2-р ангилал, 3-р ангилал. Энэ ангилал бол хөрөнгө оруулагч танд өгч буй “Эрсдэлийн дохио” юм. Та аль ангиллын компанийг сонгохоос хамаарч таны эрсдэл болон ашиг өөр өөр байна.

1. НЭГДҮГЭЭР АНГИЛАЛ (TIER 1) – “ДЭЭД ЛИГ” БУЮУ “ХААНУУДЫН ЭГНЭЭ”

Энэ ангилалд Монголын хамгийн том, хамгийн найдвартай, хамгийн шилдэг засаглалтай компаниуд багтдаг. Тэднийг хөрөнгийн зах зээлийн “Blue Chips” (Цэнхэр чипүүд) гэж нэрлэдэг.

Шалгуур нь юу вэ? Энэ “VIP өрөө”-нд орохын тулд компани маш өндөр шалгуур давах ёстой:

• Зах зээлийн үнэлгээ: Маш өндөр байх ёстой (Жишээ нь 10 тэрбумаас дээш).

• Ашиг: Сүүлийн жилүүдэд тогтмол ашигтай ажилласан байх.

• Ил тод байдал: Тайлангаа олон улсын стандартаар гаргадаг, вэбсайт нь тогтмол шинэчлэгддэг, хөрөнгө оруулагчидтай байнга уулздаг байх.

• Хөрвөх чадвар: Хувьцаа нь өдөр бүр идэвхтэй арилжаалагддаг байх.

Жишээ компаниуд:

• АПУ ХК: Монголын шингэн хүнсний мангас.

• Хаан Банк, Голомт Банк: Банкны салбарын акулууд.

• Монгол Шуудан ХК: Ложистикийн тэргүүлэгч.

• Түмэн Шувуут ХК: Хүнсний салбарын төлөөлөл.

Хөрөнгө оруулагч танд юу хэрэгтэй вэ? Хэрэв та эрсдэлд дургүй, мөнгөө найдвартай өсгөхийг хүсдэг, жил бүр тогтмол ногдол ашиг авах сонирхолтой бол 1-р ангиллын компаниудыг сонгоорой. Эдгээр компаниуд дампуурах эрсдэл маш бага. Та хүссэн үедээ хувьцаагаа зарж (Хөрвөх чадвар сайн) мөнгөө гаргаж авч чадна.

2. ХОЁРДУГААР АНГИЛАЛ (TIER 2) – “ДУНДАЖ ДАВХАРГА” БУЮУ “ӨСӨЛТТЭЙ КОМПАНИУД”

Энэ ангилалд үйл ажиллагаа нь жигдэрсэн, өсөж яваа, гэхдээ 1-р ангиллын акулууд шиг тийм том болоогүй дунд зэргийн компаниуд багтдаг.

Шалгуур нь:

• Зах зээлийн үнэлгээ нь дундаж түвшинд.

• Тайлан тооцоо нь журмын дагуу гардаг ч, 1-р ангилал шиг “төгс” байх албагүй.

• Арилжааны идэвх нь 1-р ангиллыг бодвол арай бага. Та хувьцаагаа зарах гэж 1-2 хоног хүлээж магадгүй.

Онцлог: Энэ ангилалд “Ирээдүйн аваргууд” нуугдаж байдаг. Өнөөдөр жижиг байгаа ч, 5 жилийн дараа АПУ шиг том болох боломжтой компаниуд энд бий. Жишээ нь: Шинэ технологийн компаниуд, жижиг үйлдвэрүүд, барилгын компаниуд энд байж болно.

Хөрөнгө оруулагч танд юу хэрэгтэй вэ? Хэрэв та жаахан эрсдэл үүрэхэд бэлэн, гэхдээ ирээдүйд хувьцааны үнэ нь 2-3 дахин өсөх боломжтой компанийг хайж байгаа бол 2-р ангиллыг сонирхоорой. Энд ногдол ашиг бага байж магадгүй ч, өсөлтийн потенциал өндөр байдаг.

3. ГУРАВДУГААР АНГИЛАЛ (TIER 3) – “ЗЭРЛЭГ ӨРНӨД” БУЮУ ЭРСДЭЛТЭЙ БҮС

Энэ ангилалд МХБ-ийн компаниудын хамгийн олонх нь багтдаг боловч, хамгийн болгоомжтой хандах ёстой хэсэг юм. Энд хоёр төрлийн компани байдаг:

1. Шинэ стартапууд: Дөнгөж IPO хийж байгаа, жижигхэн боловч ирээдүйтэй байж болох компаниуд.

2. “Зомби” компаниуд: 1990-ээд онд хувьчлагдаад, одоо үйл ажиллагаа нь зогссон, эсвэл дампуурлын ирмэг дээр байгаа, тайлангаа гаргадаггүй хуучин үйлдвэрүүд.

Шалгуур нь:

• Шалгуур маш бага. Бараг л бүртгүүлсэн компани болгон энд ордог.

• Ил тод байдал муу. Зарим нь жилдээ ганц удаа л тайлангаа өгдөг, зарим нь бүр өгдөггүй.

• Хөрвөх чадвар маш муу. Та энэ ангиллын компанийн хувьцааг авчихвал, буцаагаад зарах хүн олдохгүй 6 сар, 1 жил болох эрсдэлтэй.

Яагаад энд хөрөнгө оруулдаг вэ? Зарим туршлагатай хөрөнгө оруулагчид эндээс “Алмаз” хайдаг. Жишээ нь, хуучин үйл ажиллагаагүй байсан “Хүрэн нүүрсний уурхай”-г шинэ хөрөнгө оруулагч худалдаж аваад, үйл ажиллагааг нь сэргээвэл хувьцааны үнэ нь 100 дахин өсөх боломжтой. Гэхдээ энэ бол Мөрийтэй тоглоом-той төстэй. Та мөнгөө 100 дахин өсгөж болно, эсвэл 0 болгож ч болно.

Зөвлөмж: Хэрэв та анхлан суралцагч бол 3-р ангиллаас хол байхыг зөвлөж байна. Энд зөвхөн “Мэргэжлийн ангуучид” л тоглодог.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЗИНДААГААР НЬ ЭРСДЭЛЭЭ УДИРДАХ НЬ

Одоо та МХБ-ийн “Гурван самбар”-ын ялгааг мэддэг боллоо. Үүнийг ашиглан өөрийн хөрөнгө оруулалтын багцыг хэрхэн бүрдүүлэх вэ?

Танд 10 сая төгрөг байна гэж бодъё. Ухаалаг хөрөнгө оруулагч мөнгөө дараах байдлаар хуваарилдаг:

1. Аюулгүй бүс (70% – 7 сая төгрөг): Үүнийг 1-р ангиллын компаниудад (АПУ, Хаан Банк г.м) хийнэ. Энэ мөнгө танд жил бүр ногдол ашиг авчирна, алдагдах эрсдэл бага. Энэ бол таны багцын “Суурь”.

2. Өсөлтийн бүс (20% – 2 сая төгрөг): Үүнийг 2-р ангиллын ирээдүйтэй компаниудад хийнэ. Энэ мөнгө өсөх магадлалтай.

3. Туршилтын бүс (10% – 1 сая төгрөг): Үүнийг 3-р ангиллын компаниудад, эсвэл шинэ IPO-д хийж болно. Энэ мөнгөөр та эрсдэл үүрч, аз туршиж үзнэ. Алдсан ч таны амьдралд нөлөөлөхгүй, харин оновол их ашиг өгнө.

ДҮГНЭЛТ: ГАЗРЫН ЗУРГАА АШИГЛА

Хөрөнгийн бирж гэдэг бол харанхуй өрөө биш ээ. “Millennium IT” систем бол тэр өрөөг гэрэлтүүлэгч, шударга шүүгч юм. Харин “1, 2, 3-р ангилал” гэдэг бол таныг төөрөхөөс сэргийлэх замын тэмдэг, газрын зураг юм.

• Та тайван, тухтай аялахыг хүсвэл 1-р ангиллын засмал замаар яв.

• Та жаахан бартаатай ч, хурдан давхихыг хүсвэл 2-р ангиллын шороон замаар яв.

• Та адал явдал хайж, ангалд унах эсвэл алт олохыг хүсвэл 3-р ангиллын жимээр яв.

Хамгийн гол нь: Та аль замаар явж байгаагаа, ямар машинтай (эрсдэл даах чадвартай) явж байгаагаа үргэлж ухамсарлаж байх хэрэгтэй.

Танд хийх даалгавар: Та гар утасны арилжааны аппликейшнээ нээгээд “Компаниудын жагсаалт” руу ороорой. Тэнд компани бүрийн нэрний хажууд “I”, “II”, “III” гэсэн ром тоо, эсвэл өнгөөр ялгасан тэмдэглэгээ байдаг. Та өөрийн эзэмшдэг, эсвэл авах гэж буй хувьцаагаа аль ангилалд байгааг шалгаж нэг үзээрэй. Энэ нь таныг хэр их эрсдэл үүрч байгааг хэлж өгөх болно.

Та төсөөлөөд үз дээ. Та Нарантуул зах дээр очоод танихгүй хүнээс 5 сая төгрөгөөр бараа авахаар тохиролцлоо. Гэхдээ нэг асуудал байна. Худалдагч нь “Чи мөнгөө одоо шилжүүлчих, би барааг чинь 2 хоногийн дараа гэр лүү чинь явуулна” гэж хэлж байна. Та итгэх үү? Мэдээж үгүй. “Чи намайг луйвардчихвал яах юм?” гэсэн айдас төрнө. Худалдагч ч бас танд итгэхгүй. “Би бараагаа явуулчихдаг, чи мөнгөө өгөхгүй бол яах юм?” гэж бодно.

Энэ бол худалдаа наймааны мөнхийн асуудал болох “Төлбөрийн эрсдэл” юм. Бид бие биедээ итгэдэггүй. Тийм учраас бид “Гараас гарт” буюу мөнгөө өгөөд бараагаа шууд авдаг наймааг илүүд үздэг.

Гэтэл Хөрөнгийн бирж дээр “Гараас гарт” наймаа хийх боломжгүй байдаг. Та өнөөдөр хувьцаа авах товч дарлаа гэхэд, тэр нь таны дансанд албан ёсоор орж, мөнгө нь нөгөө хүний дансанд орох хүртэл ажлын 2 хоног (T+2) зарцуулдаг. Энэ 2 хоногийн хугацаанд юу ч тохиолдож болно.

• Хувьцаа зарсан хүн бодлоо өөрчилж магадгүй.

• Хувьцаа авсан хүн (Та) мөнгөгүй болчихсон байж магадгүй.

• Эсвэл зуучлагч Брокерын компани дампуурчихвал яах вэ?

Хэрэв ийм зүйл болвол хэн хохирох вэ? Бүх систем нурж унах уу? Яг энэ эрсдэлээс хамгаалж, бүх зүйлийг батлан дааж, “Хэрвээ хэн нэгэн мөнгөө төлөхгүй бол БИ өмнөөс нь төлнө” гэж амлаж зогсдог нэгэн чухал байгууллага байдаг. Тэр бол Монголын Үнэт Цаасны Клирингийн Төв (МҮЦКТ) буюу Mongolian Securities Clearing House (MSCH) юм.

Өнөөдөр бид хөрөнгийн зах зээлийн “Эрсдэлийн менежер”, “Батлан даагч”, “Гал хамгаалагч” гэгддэг энэ байгууллагын тухай гүнзгийрүүлэн ярилцах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: КЛИРИНГ ГЭЖ ЮУ ВЭ? (ТООЦОО НИЙЛЭХ УРЛАГ)

“Клиринг” (Clearing) гэдэг үг нь “Цэвэрлэх, тодорхой болгох” гэсэн утгатай. Санхүүгийн ертөнцөд энэ нь “Хэн хэнд, хэдэн төгрөг, хэдэн ширхэг хувьцаа өгөх ёстойг тооцоолж, цэвэр дүнг гаргах” үйл явцыг хэлдэг.

Үүнийг энгийн жишээгээр тайлбарлая.

Жишээ: Найзуудын оройн хоол Та 4 найзтайгаа хоолонд оржээ.

1. Бат тооцоог нь хийгээд 100,000 төгрөг төлөв.

2. Дараа нь Дорж караокений 50,000 төгрөгийг төлөв.

3. Та таксины 20,000 төгрөгийг төлөв.

4. Сүхээ юу ч төлөөгүй.

Маргааш нь хэн хэндээ хэдэн төгрөг өгөх вэ гэдгийг тооцох хэрэг гарна.

• Сүхээ Батад өгөх үү? Доржид өгөх үү? Танд өгөх үү?

• Та Батад өртэй юу? Хэрэв хүн бүр тус тусдаа тооцоо бодвол маш замбараагүй болно. “Би чамд 5000 өгнө, чи надад 2000 өгнө” гэх мэтээр олон гүйлгээ хийх хэрэг гарна.

Харин та нар дундаасаа “Цэцгээ”-г сонгоод, бүх тооцоог бодуулахаар шийдэв. Цэцгээ бүгдийнх нь өр авлагыг бичиж аваад, нэмж хасаад эцсийн дүнг гаргана:

• “Сүхээ надад (төвд) 42,500 төгрөг өг.”

• “Би (төв) Батад 57,500 төгрөг өгнө.”

• “Би (төв) Доржид 7,500 төгрөг өгнө.”

• “Та надад (төвд) 22,500 төгрөг өг.”

Ингэснээр хүн бүр бие биетэйгээ тооцоо хийх биш, зөвхөн Цэцгээтэй харьцахад л хангалттай болно. Энд Цэцгээ бол Клирингийн Төв (MSCH) юм. Тэрээр олон мянган гүйлгээг “Цэвэрлээд”, хэн нь мөнгө өгөх, хэн нь мөнгө авахыг эцэслэн тогтоодог.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ТӨВЛӨРСӨН СӨРӨГ ТАЛ (CCP) – ЭРСДЭЛИЙГ ӨӨРТӨӨ ҮҮРЭХ НЬ

Одоо Клирингийн төвийн хамгийн чухал, хамгийн “шидэт” үүргийн тухай ярья. Энэ бол Central Counterparty (CCP) буюу Төвлөрсөн Сөрөг Тал гэх ойлголт юм.

Энгийнээр хэлбэл, Клирингийн төв нь арилжаа хийгдсэн тэр мөчид Худалдагч, Худалдан авагч хоёрын дундуур орж, холбоог нь таслаад, өөрөө хоёр талд нь гэрээний оролцогч болдог.

Жишээ: АПУ-гийн хувьцааны арилжаа

1. Эхлэл: Иргэн А (Худалдан авагч) Иргэн Б (Худалдагч)-ээс 1 сая төгрөгөөр хувьцаа авахаар Хөрөнгийн бирж дээр тохиролцлоо.

2. Клирингийн оролцоо (CCP): Арилжаа баталгаажмагц МҮЦКТ дундуур нь орно.

   • Иргэн А-д: “Б чамд хамаагүй ээ. Би (МҮЦКТ) чамд хувьцааг чинь өгнө. Чи мөнгөө надад өг.”

   • Иргэн Б-д: “А чамд хамаагүй ээ. Би (МҮЦКТ) чамд мөнгийг чинь өгнө. Чи хувьцаагаа надад өг.”

Ингээд Иргэн А, Иргэн Б хоёр бие биенээ таних шаардлагагүй, бие биедээ итгэх ч шаардлагагүй болно. Тэд зөвхөн МҮЦКТ-д л итгэхэд хангалттай.

Яагаад ингэдэг вэ? (Why?) Хэрэв Иргэн А маргааш нь дампуураад, мөнгөө төлж чадахгүй болбол яах вэ?

• CCP байхгүй бол: Иргэн Б мөнгөө авч чадахгүй хохирч үлдэнэ. Тэр шүүхэд хандана, бөөн зардал, бөөн цаг хугацаа.

• CCP байвал: Иргэн Б-д Иргэн А-ийн дампуурал огт хамаагүй. Учир нь МҮЦКТ “Би мөнгийг чинь өгнө” гээд амлачихсан. Тиймээс МҮЦКТ өөрийнхөө сангаас Иргэн Б-д мөнгийг нь төлнө. Харин дараа нь МҮЦКТ өөрөө Иргэн А-тай учраа олно.

Өөрөөр хэлбэл, МҮЦКТ бол “Эрсдэлийн бамбай” юм. Тэр зах зээл дээрх бүх эрсдэлийг өөртөө шингээж авдаг.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: СИСТЕМИЙГ НУРААХГҮЙ БАЙХ “ГАЛ ХАМГААЛАГЧ”

Хөрөнгийн зах зээл дээр Иргэн А, Б-ээс гадна “Брокерын компаниуд” гол тоглогчид байдаг. Брокерууд харилцагчдынхаа өмнөөс олон тэрбум төгрөгийн гүйлгээ хийдэг. Хэрэв нэг том Брокерын компани (Жишээ нь: 10 тэрбумын төлбөр төлөх ёстой байсан) гэнэт дампуурвал яах вэ?

Хэрэв МҮЦКТ байхгүй бол энэ нь “Домино эффект” үүсгэнэ.

1. Брокер А дампуурна.

2. Брокер А-аас мөнгө авах ёстой байсан Брокер Б мөнгөгүй болж, бас дампуурна.

3. Брокер Б-ээс мөнгө авах байсан Брокер В дампуурна. Ингээд бүх зах зээл сүйрнэ. 2008 оны дэлхийн санхүүгийн хямрал яг ийм итгэлцлийн сүйрлээс болж хурцадсан юм.

Харин МҮЦКТ байгаа тохиолдолд: МҮЦКТ нь цахилгааны “Гал хамгаалагч” (Fuse) шиг ажилладаг. Брокер А дампуурлаа гэхэд МҮЦКТ тэр цохилтыг өөртөө аваад, Брокер Б, В нарт мөнгийг нь төлчихдөг. Гал зөвхөн Брокер А дээр л асч, бусад байшинд тархахгүйгээр унтарна.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: МӨНГӨӨ ЯАЖ ТӨЛДӨГ ВЭ? – БАТЛАН ДААЛТЫН САН

Та гайхаж магадгүй. “МҮЦКТ тэр их мөнгийг хаанаасаа гаргаж төлөх юм бэ? Тэд чинь мөнгө хэвлэдэг газар биш шүү дээ” гэж.

Маш зөв асуулт. МҮЦКТ эрсдэлийг удирдахын тулд “Хамгаалалтын давхаргууд” (Defense Layers) үүсгэсэн байдаг.

1. Барьцаа хөрөнгө (Margin / Collateral): Брокерууд болон хөрөнгө оруулагчид арилжаанд оролцохын тулд МҮЦКТ-д урьдчилж тодорхой хэмжээний мөнгө буюу “Барьцаа” байршуулдаг. Хэрэв Брокер мөнгөө төлөхгүй бол МҮЦКТ хамгийн түрүүнд энэ барьцааг нь хурааж аваад өрийг нь дарна.

2. Батлан даалтын сан (Guarantee Fund): Энэ бол МҮЦКТ-ийн “Нууц зэвсэг” юм. Брокерууд дундаасаа мөнгө гаргаж нэг том дундын сан бүрдүүлдэг. Хэрэв аль нэг Брокерын барьцаа хөрөнгө нь өрийг нь төлөхөд хүрэлцэхгүй бол энэ “Батлан даалтын сан”-гаас мөнгө авч төлбөрийг барагдуулдаг. Зүйрлэл: Энэ нь жолоочийн хариуцлагын даатгалтай төстэй. Бүгд мөнгө төлж сан бүрдүүлээд, хэн нэг нь осол гаргавал тэр сангаас хохирлыг төлдөг.

3. МҮЦКТ-ийн өөрийн хөрөнгө: Хэрэв бүр их хямрал болж, батлан даалтын сан ч хүрэлцэхгүй бол МҮЦКТ өөрийнхөө компанийн хөрөнгийг гаргаж төлнө.

Энэ олон давхар хамгаалалт байдаг учраас л хөрөнгийн зах зээл дээр “Би мөнгөө авч чадахгүй байх вий” гэсэн айдас байдаггүй юм.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ҮЦТХТ (CSD) БОЛОН МҮЦКТ (MSCH) ХОЁРЫН ЯЛГАА

Олон хүн энэ хоёр байгууллагыг андуурдаг. Хоёулаа л үнэт цаас, төлбөр тооцоо гээд яваад байдаг. Ялгааг нь маш товчхон тайлбарлая.

• ҮЦТХТ (CSD – Depository):

  • Үүрэг: Агуулах, Бүртгэгч.

  • Асуулт: “Хэн, юу эзэмшиж байна вэ?”

  • Зүйрлэл: Улсын бүртгэлийн газар (Гэрчилгээ хадгалдаг).

  • Хариуцах зүйл: Хувьцаа, Бонд (Үнэт цаас).

• МҮЦКТ (MSCH – Clearing House):

  • Үүрэг: Тооцоо бодогч, Эрсдэлийн менежер.

  • Асуулт: “Хэн, хэнд, хэдэн төгрөг төлөх ёстой вэ?”

  • Зүйрлэл: Нотариат + Даатгалын компани (Гэрээг баталгаажуулж, төлбөрийг даадаг).

  • Хариуцах зүйл: Мөнгө, Эрсдэл, Төлбөрийн баталгаа.

Монголд арилжаа хийгдэх үед энэ хоёр байгууллага гар нийлж ажилладаг. МҮЦКТ мөнгөний тооцоог хийж, эрсдэлийг даана. Бүх юм найдвартай болсны дараа ҮЦТХТ хувьцааг данснаас данс руу шилжүүлдэг.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: T+2 ТӨЛБӨРИЙН ЦИКЛ

Та арилжаа хийхдээ “T+2” гэдэг үгийг сонсож байсан байх. Энэ нь “Trade date + 2 days” буюу “Арилжаа хийсэн өдөр + 2 хоног” гэсэн үг.

• Өдөр T (Даваа гараг): Та хувьцаа авах товч дарлаа. МҮЦКТ таны захиалгыг бүртгэж, “Клиринг” хийнэ (Тооцоог бодно). Энэ өдөр таны данснаас мөнгө гарахгүй, зүгээр л түгжигдэнэ.

• Өдөр T+1 (Мягмар гараг): МҮЦКТ бүх Брокеруудтай холбогдож, барьцаа хөрөнгө, мөнгө нь бэлэн эсэхийг шалгаж, эцсийн тооцоог баталгаажуулна.

• Өдөр T+2 (Лхагва гараг): Settlement Day буюу Төлбөр гүйцэтгэх өдөр. Яг энэ өдөр МҮЦКТ мөнгийг худалдагчид, хувьцааг танд албан ёсоор шилжүүлнэ.

Яагаад шууд тэр өдөртөө биш гэж? Учир нь МҮЦКТ тэр их эрсдэлийг тооцоолох, мөнгөө цуглуулах, алдааг шалгах хугацаа хэрэгтэй байдаг. Гэхдээ технологи хөгжихийн хэрээр дэлхий нийт T+1 (маргааш нь) руу шилжиж байгаа бөгөөд Монгол Улс ч гэсэн удахгүй T+1, бүр T+0 руу шилжих зорилготой байна.

ДҮГНЭЛТ: ЯАГААД ЭНЭ ТАНД ЧУХАЛ ВЭ?

Жирийн иргэн та МҮЦКТ-ийн хаалгаар хэзээ ч орж үзэхгүй байж магадгүй. Таны аппликейшн дээр ч “МҮЦКТ” гэсэн нэр харагдахгүй байж мэднэ. Гэхдээ энэ байгууллага бол таны “Санхүүгийн нойр”-ыг хамгаалж байдаг газар юм.

Та шөнө тайван унтаж чаддаг шалтгаан нь:

• Таны брокер дампуурсан ч МҮЦКТ таны мөнгийг олж өгнө гэдэгт итгэж болно.

• Зах зээл дээр хямрал болсон ч МҮЦКТ системийг нураахгүй барьж чадна.

• Таны зарсан хувьцааны мөнгө заавал орж ирнэ гэсэн баталгаа бий.

Монголын Үнэт Цаасны Клирингийн Төв бол хөрөнгийн зах зээлийн “Зүрхний цохилт”-ыг жигд байлгадаг, цусны даралтыг (эрсдэлийг) хянадаг хамгийн чухал эмч юм. Тэдний ачаар л бид “Бие биедээ итгэхгүй байсан ч, Системд итгэж” арилжаа хийх боломжтой болсон билээ.

Танд өгөх зөвлөгөө: Дараагийн удаа хувьцаа авахдаа 2 хоногийн дараа хувьцаа тань ирэхийг хүлээх зуураа “За, одоо МҮЦКТ миний мөнгийг хамгаалаад, эрсдэлийг тооцоолоод ажиллаж байгаа даа” гэж бодоорой. Энэ нь танд хөрөнгийн зах зээл хэр найдвартай болохыг мэдрүүлэх болно.

Танай гэрийн шүүгээний мухарт, эсвэл аав ээжийн тань хуучин бичиг баримт дунд “Хөрөнгө оруулалтын эрхийн бичиг” гэсэн бичигтэй, ягаан эсвэл цэнхэр өнгөтэй, хуучирч шарласан цааснууд байдаг уу? Магадгүй та түүнийгээ аль хэдийн гээчихсэн, эсвэл “Энэ одоо ямар хэрэг болох вэ дээ” гээд мартчихсан байж болох юм.

1991 онд Монгол Улс социализмаас татгалзаж, зах зээлийн нийгэмд шилжихдээ төрийн өмчийг ард түмэндээ хувьчилж өгсөн түүхтэй. Тэр үед бид хувьцаа гэдгийг “Цаас” гэж ойлгодог байлаа. Хэрэв та “Гутлын үйлдвэр”-ийн хувьцаатай бол тэр нь таны гарт баригдах цаасан гэрчилгээ байх ёстой гэж боддог байв. Гэтэл цаас бол эрсдэл юм. Цаас урагдана, шатна, гээгдэнэ, хулгайд алдагдана. Тэр үед олон мянган хүн цаасан тасалбараа гээснээс болж өмчөөсөө салсан гашуун түүх бий.

Харин өнөөдөр цаг үе өөрчлөгджээ. Та гар утсаараа “АПУ”, “Түмэн Шувуут”, “Хаан Банк”-ны хувьцааг худалдаж авахад таны гарт ямар ч цаас ирэхгүй. Зөвхөн утасны дэлгэц дээр тоо л харагдана. Тэгвэл таны тэр хувьцаа, таны тэр хөрөнгө яг хаана байгаа юм бэ? Агаар дээр үү? Эсвэл брокерын компьютерт уу?

Үгүй ээ. Таны хөрөнгө Монгол Улсын хамгийн найдвартай, хамгийн өндөр хамгаалалттай, төрийн мэдэлд байдаг нэгэн “Дижитал цайз”-д хадгалагдаж байдаг. Тэр цайзын нэр бол “Монголын Үнэт Цаасны Төвлөрсөн Хадгаламжийн Төв” (ҮЦТХТ) буюу олон улсын нэршлээр Mongolian Central Securities Depository (MCSD) юм.

Өнөөдөр бид хөрөнгийн зах зээлийн “Хар хайрцаг” гэгддэг, жирийн иргэдэд тэр бүр харагддаггүй ч, бүх системийн аюулгүй байдлыг хангаж байдаг энэ чухал байгууллагын тухай гүнзгийрүүлэн ярилцах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: “ХАДГАЛАМЖ” ГЭДЭГ ҮГИЙН НУУЦ

Монголчууд бид “Хадгаламж” гэдэг үгийг сонсохоороо шууд л “Банк” гэж боддог. Мөнгөө хадгалуулдаг, хүү авдаг газар. Гэхдээ ҮЦТХТ-ийн “Хадгаламж” гэдэг үг нь банкныхаас тэс өөр утгатай.

Үүнийг ойлгохын тулд Улсын Бүртгэлийн Ерөнхий Газар (УБЕГ)-тай зүйрлэвэл хамгийн оновчтой болно.

Та байр худалдаж авлаа гэж бодъё. Таны байрны тоосго, цемент, хана тааз нь бодитоор оршин байгаа. Гэхдээ “Энэ байр Доржийнх мөн” гэдгийг нотолдог хамгийн чухал зүйл бол Улсын бүртгэлийн гэрчилгээ шүү дээ. Тэр гэрчилгээний эх хувь, бүртгэлийн мэдээлэл УБЕГ-ын серверт хадгалагддаг. Хэрэв та байраа зарвал УБЕГ дээр очиж нэрээ шилжүүлдэг.

ҮЦТХТ бол яг үүнтэй ижил, гэхдээ Хувьцааны Улсын Бүртгэл юм.

• Байр = Компанийн хувьцаа.

• УБЕГ = ҮЦТХТ.

Таны хувьцаа Брокерын компани дээр байдаггүй. Таны хувьцаа Хөрөнгийн бирж дээр ч байдаггүй. Таны хувьцаа зөвхөн ҮЦТХТ-ийн мэдээллийн санд, таны регистрийн дугаартай холбогдсон “Төвлөрсөн данс”-д хадгалагддаг. Тиймээс ҮЦТХТ-ийн үндсэн үүрэг бол “Бүртгэл хөтлөгч” (Record Keeper) юм. Тэд хэн, ямар компанийн, хэдэн ширхэг хувьцааг эзэмшиж байгааг албан ёсоор, эцсийн байдлаар баталгаажуулдаг цорын ганц газар билээ.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: БИЕТ БУС ХЭЛБЭРТ ШИЛЖСЭН НЬ (DEMATERIALIZATION)

Одоо “Биет бус” буюу “Dematerialized” гэдэг ойлголтыг задлан үзье. Энэ бол орчин үеийн санхүүгийн ертөнцийн хамгийн том хувьсгал юм.

Хуучин цагт, 1990-ээд онд хүмүүс хувьцаагаа зарахын тулд цаасан тасалбараа бариад брокер дээр очдог байв. Брокер тэр цаасыг нь шалгана, жинхэнэ эсэхийг нь тогтооно, тэгээд өөр хүнд зарна. Шинэ эзэмшигчид нь дахиад цаас хэвлэж өгнө. Энэ процесс хэдэн өдөр, заримдаа хэдэн долоо хоног үргэлжилдэг байв. Бас тэр цаасыг хуурамчаар үйлдэх маш амархан байлаа.

Харин одоо ҮЦТХТ бүх хувьцааг “Биет бус” хэлбэрт шилжүүлсэн. Энэ нь юу гэсэн үг вэ? Энэ нь хувьцаа зүгээр л компьютер дээрх КОД буюу ЭЛЕКТРОН БИЧИЛТ болсон гэсэн үг.

Биет бус хэлбэрийн давуу тал:

1. Хурд: Та утсан дээрээ “Авах” товч дарахад л ҮЦТХТ-ийн сервер дээрх бичилт 1 секундийн дотор өөрчлөгдөнө. “Доржийн данснаас хасаад, Батын данс руу нэмлээ”. Ингээд л болоо. Хэдэн хоног хүлээх шаардлагагүй.

2. Аюулгүй байдал: Та хувьцаагаа гээх боломжгүй. Гал түймэр гарсан ч ҮЦТХТ-ийн серверүүд олон газар нөөцлөгдсөн (Backup) байдаг тул таны хөрөнгө устахгүй.

3. Зардал бага: Цаас хэвлэх, тээвэрлэх, хадгалах зардал байхгүй болсон.

Таны эзэмшиж буй 100 сая төгрөгийн үнэтэй хувьцаа үнэндээ ҮЦТХТ-ийн сервер дээрх хэдхэн килобайт хэмжээтэй тоон мэдээлэл юм. Гэхдээ энэ тоон мэдээлэл нь хууль зүйн хувьд таны өмчлөлийн хамгийн том баталгаа болдог.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: АРИЛЖААНЫ ДАРААХЬ АМЬДРАЛ (CLEARING & SETTLEMENT)

Хөрөнгийн бирж дээр “Авах” товчийг дарсны дараа юу болдог вэ? Бид үүнийг өмнөх бүлгүүдэд цухас дурдсан ч, одоо ҮЦТХТ-ийн өнцгөөс нарийн харъя. Энэ процессыг мэргэжлийн хэллэгээр “Клиринг ба Төлбөр тооцоо” гэдэг.

Энгийнээр бол энэ нь “Мөнгө ба Барааг солилцох” ажил юм. Төсөөлөөд үз дээ. Та онлайнаар бараа захиаллаа.

• Та мөнгөө шилжүүлсэн ч бараагаа авахгүй бол яах вэ?

• Худалдагч бараагаа явуулсан ч мөнгөө авахгүй бол яах вэ? Энэ айдас хөрөнгийн зах зээл дээр ч байдаг. Та сая төгрөгөө өгчихөөд хувьцаагаа авч чадахгүй бол яах вэ?

Яг энд ҮЦТХТ “Супермэн” шиг гарч ирдэг. Тэд DVP (Delivery Versus Payment) буюу “Төлбөрийн эсрэг нийлүүлэлт” гэдэг зарчмыг баримталдаг.

Үйл явц:

1. T+0 (Арилжааны өдөр): Та “АПУ” хувьцаа авах захиалга өгч, хэлцэл хийгдлээ. Энэ үед таны дансан дахь мөнгө, худалдагчийн дансан дахь хувьцаа “Түгжигдэнэ” (Blocked). Хэн нь ч буцаж чадахгүй.

2. Клиринг (Тооцоо нийлэх): ҮЦТХТ-ийн систем шалгана. “За, Батаас 1 сая төгрөг гарах юм байна, Доржоос 1000 ширхэг хувьцаа гарах юм байна. Бүх юм үнэн зөв үү?” гэдгийг нягтална.

3. T+2 (Төлбөр тооцооны өдөр): Арилжаа хийснээс хойш ажлын 2 хоногийн дараа (Одоо T+1 болгох гэж байгаа) ҮЦТХТ яг нэгэн зэрэг шилжүүлэг хийнэ. Таны мөнгийг аваад Доржид өгнө, Доржийн хувьцааг аваад танд өгнө.

Энэ системийн ачаар та танихгүй хүнтэй наймаа хийж байгаа ч хэзээ ч залилуулахгүй. ҮЦТХТ бол энэ наймааны “Баталгаат зуучлагч” юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: 1072 ХУВЬЦАА БА ИРГЭН БҮРИЙН ХОЛБОО

ҮЦТХТ-ийг жирийн иргэдтэй холбодог хамгийн том гүүр бол “Эрдэнэс Тавантолгой” (ЭТТ)-н 1072 хувьцаа юм.

Монгол Улсын 3 сая гаруй иргэн бүгд энэ компанийн хувьцаа эзэмшигч. Тэр 3 сая хүний нэр, регистрийн дугаар, хэн нь хэдэн хувьцаатай байгааг хэн бүртгэж, хэн хадгалж байгаа вэ? Мэдээж ҮЦТХТ.

Та “Эрдэнэс Тавантолгой”-н ногдол ашиг авч байсан уу? Таны дансанд гэнэт мөнгө орж ирдэг дээ. Тэр мөнгийг хэн тараадаг вэ? Процесс ингэж явагддаг:

1. “Эрдэнэс Тавантолгой” компани ашгаасаа иргэдэд тараах мөнгөө (жишээ нь 300 тэрбум төгрөг) ҮЦТХТ-ийн данс руу шилжүүлнэ.

2. ҮЦТХТ өөрийн мэдээллийн сангаас 3 сая иргэний бүртгэлийг шүүнэ. (Хэн нь нас барсан, хэн нь шинээр төрсөн, хэн нь хувьцаагаа зарсан гэх мэт).

3. ҮЦТХТ иргэн бүрийн банкны данс руу, эсвэл хүүхдийн мөнгөний данс руу ногдол ашгийг нь яг таг хуваарилж шилжүүлнэ.

Тэгэхээр та хөрөнгийн бирж дээр тоглодоггүй байсан ч, та аль хэдийн ҮЦТХТ-ийн харилцагч болчихсон, тэдний үйлчилгээг авч байдаг гэсэн үг.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: БРОКЕР ДАМПУУРВАЛ ЯАХ ВЭ? (ХАМГИЙН ЧУХАЛ АСУУЛТ)

Хөрөнгө оруулагчдын хамгийн их айдаг зүйл бол: “Би мөнгөө Голомт Капиталд (эсвэл өөр брокерт) өгчихсөн. Хэрэв Голомт Капитал дампуурчихвал миний хувьцаа яах вэ?”

Энэ бол ҮЦТХТ-ийн оршин тогтнох гол шалтгаан юм. Хариулт нь: ТАНЫ ХУВЬЦАА 100% АЮУЛГҮЙ ҮЛДЭНЭ.

Яагаад? Брокерын компани таны хувьцааг өөрийнхөө сейфэнд хадгалдаггүй гэдгийг бид дээр ярьсан. Брокер бол зүгээр л таныг ҮЦТХТ-тэй холбож өгдөг “Утасны шугам” шиг зүйл. Хэрэв утасны шугам тасарвал (Брокер дампуурвал), таны ярьж байсан хүн (ҮЦТХТ дээрх хувьцаа) алга болохгүй. Та зүгээр л өөр утасны шугам (Өөр брокер) ашиглаад холбогдож болно.

ҮЦТХТ дээр таны хөрөнгө Брокерын хөрөнгөөс ТУСДАА (Segregated) хадгалагддаг. Брокерын өр нэхэгчид таны хувьцаанд гар хүрэх эрхгүй. Энэ бол хөрөнгийн зах зээлийн “Алтан дүрэм” юм.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: ИРЭЭДҮЙН ТЕХНОЛОГИ БА ОЛОН УЛСЫН ХОЛБОО

ҮЦТХТ зөвхөн дотооддоо ажиллаад зогсохгүй, дэлхийтэй холбогдож байна.

1. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид: Америкийн томоохон сангууд, жишээ нь “BlackRock” Монголд хөрөнгө оруулахдаа “Танай улсад миний хувьцааг хадгалах найдвартай газар байна уу?” гэж хамгийн түрүүнд асуудаг. ҮЦТХТ олон улсын стандартад нийцсэн байж л гадаадын доллар Монголд орж ирдэг. Одоо ҮЦТХТ нь “Clearstream” зэрэг дэлхийн аварга хадгаламжийн төвүүдтэй холбогдож, гадаадын хүн Монголын хувьцааг, Монгол хүн гадаадын хувьцааг (Apple, Tesla) эндээсээ авах гүүрийг барьж байна.

2. Блокчейн технологи: Ирээдүйд ҮЦТХТ блокчейн технологи ашиглаж магадгүй. Ингэснээр бүртгэл улам найдвартай болж, T+2 гэж 2 хоног хүлээхгүйгээр T+0 буюу арилжаа хийгдсэн тэр мөчид мөнгө, хувьцаа солигддог болох боломжтой.

ДҮГНЭЛТ: ТАНЫ ХӨРӨНГИЙН “ХАМГААЛАГЧ САХИУС”

Эцэст нь дүгнэхэд, Монголын Үнэт Цаасны Төвлөрсөн Хадгаламжийн Төв (ҮЦТХТ) бол:

• Таны өмчийн Гэрчилгээ.

• Таны арилжааны Шүүгч.

• Таны хөрөнгийн Хамгаалагч.

• Таны ногдол ашгийг түгээгч Нягтлан юм.

Энэ байгууллага байснаар та шөнө тайван унтаж болно. Таны худалдаж авсан “Хаан Банк”-ны хувьцаа, таны эзэмшдэг “Тавантолгой”-н хувьцаа хэзээ ч алга болохгүй, хэзээ ч хуурамчаар үйлдэгдэхгүй.

Танд өгөх зөвлөгөө: Та өөрийн нэр дээр ямар хувьцаа байгааг шалгахыг хүсвэл:

1. “NetCapital” аппликейшнийг татаж аваад шалгаж болно.

2. Эсвэл E-Mongolia дээрээс “Үнэт цаасны дансны үлдэгдэл шалгах” үйлчилгээг ашиглаж болно. Энэ нь танд ҮЦТХТ-ийн мэдээллийн санд шууд нэвтэрч, өөрийн “Дижитал хөрөнгө”-өө харах боломжийг олгоно. Өнөөдөр л шалгаад үзээрэй!

Улаанбаатар хотын төв цэг, жанжин Сүхбаатарын талбайн баруун хойд өнцөгт нэгэн түүхэн барилга сүндэрлэдэг. Сонгодог загвартай, ягаан өнгийн фасадтай, баганан нүүртэй энэ барилгыг мэдэхгүй монгол хүн ховор биз ээ. Ихэнх хүмүүс түүнийг зүгээр л “Хөрөнгийн бирж” гэж нэрлэдэг. Зарим нь хажуугаар нь өнгөрөхдөө “Энд нэг баячууд л юм хийдэг байх” гэж боддог бол, зарим нь 1990-ээд оны цэнхэр, ягаан тасалбарын дурсамжаа сэргээдэг.

Гэтэл яг үнэндээ энэ барилга, энэ байгууллага бол зүгээр нэг оффис биш юм. Энэ бол Монгол Улсын чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн “Зүрх” нь юм. Хэрэв Нарантуул зах дээр бидний өмсөх хувцас, идэх хоолны худалдаа явагддаг бол, энэ ягаан байшин дотор Монгол Улсын баялаг, үйлдвэрүүд, ирээдүйн хөгжлийн худалдаа явагддаг.

Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ) буюу Mongolian Stock Exchange (MSE) гэж чухам юу вэ? Тэр яагаад заавал байх ёстой вэ? Түүний хаалгаар орж үзээгүй жирийн иргэн танд энэ байгууллага ямар хамаатай вэ? Энэ бүх асуултад хариулахын тулд бид цаг хугацааны аялал хийж, эдийн засгийн хамгийн том “Зах”-ын дотоод амьдралтай танилцах хэрэгтэй болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТҮҮХЭН ЗАМНАЛ – КИНО ТЕАТРААС ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ХҮРТЭЛ

МХБ-ийн түүх бол Монголын ардчиллын түүхтэй салшгүй холбоотойн дээр маш сонирхолтой эхлэлтэй.

Тэртээ 1991 он. Монгол Улс социализмаас капитализм руу шилжиж, төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт хөл тавьж байсан үе. Төрийн өмчид байсан бүх үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүдийг ард түмэнд хувьчилж өгөх их ажил өрнөж байв. Гэхдээ яаж? Хүн бүрд үйлдвэрийн тоосгыг хуваагаад өгч болохгүй шүү дээ.

Тиймээс “Хөрөнгийн бирж” байгуулах шаардлага гарав. Тухайн үед тусгай зориулалтын барилга байгаагүй тул хуучнаар “Элдэв-Очир” нэрэмжит кино театрын барилгыг засварлаж, Хөрөнгийн бирж болгон өөрчилсөн түүхтэй. Ингэж л өнөөдрийн бидний мэдэх ягаан байшин түүхэн үүргээ гүйцэтгэж эхэлсэн юм.

Цэнхэр, Ягаан тасалбарын эрин Энэ үеийг дурсахгүйгээр МХБ-ийн тухай ярих боломжгүй. Төрөөс иргэн бүрд хөрөнгө оруулалтын эрхийн бичиг буюу “Тасалбар” тараасан. Хүмүүс тэр тасалбараараа “Гутал” ХК, “Талх Чихэр” ХК, “Говь” ХК зэрэг үйлдвэрүүдийн хувьцааг худалдаж авч байв. Тухайн үед арилжаа яаж явагддаг байсан бэ? Компьютер, интернэт байсангүй. Биржийн зааланд брокерууд цугларч, самбар дээр шохойгоор үнэ бичиж, чанга хашхиралдан үнэ хаялцдаг байлаа. Энэ бол МХБ-ийн “Хүүхэд нас” байв.

Харин өнөөдөр, 30 гаруй жилийн дараа МХБ бол дэлхийн жишигт нийцсэн технологитой, олон улсын хөрөнгө оруулагчид орж ирдэг, уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ хүртэл биржээрээ зардаг орчин үеийн байгууллага болон хөгжжээ.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ГОЛ ҮҮРЭГ – ТӨВЛӨРСӨН ЗАХ ЗЭЭЛ (THE CENTRALIZED MARKETPLACE)

Одоо МХБ-ийн үндсэн мөн чанарыг ярилцъя. МХБ гэж яг юу вэ?

Хамгийн энгийнээр тайлбарлавал: МХБ бол “ЗАХ” юм. Нарантуул зах дээр худалдагч (бараатай хүн) болон худалдан авагч (мөнгөтэй хүн) хоёр уулзаж наймаа хийдэгтэй яг адилхан. Гэхдээ МХБ дээр жинсэн өмд биш, “Үнэт цаас” (Хувьцаа, Бонд) зарагддаг.

Гэхдээ яагаад заавал “Төвлөрсөн” байх ёстой гэж? Би фэйсбүүкээр хувьцаагаа зарж болдоггүй юм уу? Энд л МХБ-ийн хамгийн чухал үүрэг гарч ирдэг.

1. Итгэлцлийн төв цэг: Хэрэв та танихгүй хүнээс фэйсбүүкээр “АПУ”-гийн хувьцаа авах гээд мөнгөө шилжүүлчихвэл тэр хүн таныг блоклоод алга болчих эрсдэлтэй. Харин МХБ дээр ийм зүйл хэзээ ч болохгүй. МХБ бол худалдагч, худалдан авагч хоёрын дунд зогсож буй “Батлан даагч” юм. Тэнд хийгдсэн хэлцэл бүр баталгаатай.

2. Шударга үнэ тогтоох цэг: Нарантуул дээр нэг лангуу өмдөө 50 мянга гэж байхад, нөгөө лангуу 40 мянга гэж байж магадгүй. Та хямдыг нь хайж гүйдэг. Харин МХБ дээр бүх захиалга нэг дор, нэг системд төвлөрдөг тул тухайн мөчид “АПУ”-гийн хувьцаа яг хэдэн төгрөг вэ гэдэг ГАНЦ ҮНЭ тогтдог. Үүнийг “Зах зээлийн ханш” гэнэ.

3. Бүх нийтийн оролцоо: Энд зөвхөн Бат, Дорж хоёр биш, Америкийн хөрөнгө оруулалтын сан, Монголын тэтгэврийн сан, томоохон банкууд гээд бүгд нэгэн зэрэг оролцдог. Ийм олон тоглогч нэг дор цуглаж байж л “Зах зээл” амьд байна.

Тэгэхээр МХБ-ийн гол үүрэг бол “Худалдагч, Худалдан авагч хоёрыг аюулгүй, шударга, нээлттэй орчинд уулзуулах” явдал юм.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ҮНДСЭН ЧИГ ҮҮРГҮҮД – ЯГААН БАЙШИН ДОТОР ЮУ БОЛДОГ ВЭ?

МХБ нь зүгээр нэг байшин биш, маш нарийн зохион байгуулалттай механизм гэдгийг бид мэдлээ. Тэгвэл тэд өдөр тутам яг юу хийдэг вэ? Үндсэн гурван том функцийг нь задалж үзье.

1. Цахим арилжааны платформ (The Electronic Engine)

2012 он хүртэл МХБ-ийн арилжаа харьцангуй удаан байв. Харин Лондонгийн Хөрөнгийн Биржтэй хамтран ажилласны үр дүнд дэлхийн хамгийн шилдэг “Millennium IT” системийг нэвтрүүлсэн.

Энэ бол МХБ-ийн “Зүрх” юм. Та гар утсаараа захиалга өгөхөд тэр захиалга интернэтээр дамжин МХБ-ийн серверт очдог. Энэ сервер нь секундэд сая сая захиалгыг боловсруулах хүчин чадалтай.

• “Бат 100 төгрөгөөр авах гэж байна.”

• “Дорж 100 төгрөгөөр зарах гэж байна.” Систем энэ хоёрыг хормын дотор олж хараад “Хэлцэл хийгдлээ!” гэж бүртгэдэг.

Энэ систем байхгүй бол өнөөдрийн “Апекс”, “Голомт капитал” зэрэг гоё аппликейшнууд ажиллах боломжгүй байсан. МХБ бол энэ технологийн дэд бүтцийг тасралтгүй, гацаагүй ажиллуулах үүрэгтэй инженер юм.

2. Бүртгэлийн шалгуур буюу “Хаалгач” (Listing Rules)

МХБ дээр дурын компани хувьцаагаа зарж болох уу? Жишээ нь, таны найз “Талхны цех”-ээ МХБ дээр бүртгүүлье гэвэл болох уу? Үгүй ээ. МХБ бол “Элит клуб” шиг хатуу шалгууртай. Тэд “Бүртгэлийн журам” (Listing Rules) гэдэг зүйлээр дамжуулан муу компаниудыг шүүж, сайн компаниудыг оруулдаг.

МХБ компаниудыг 3 ангилалд (I, II, III) хуваадаг:

• I ангилал (Дээд лиг): АПУ, Хаан Банк, Голомт Банк, Түмэн Шувуут гэх мэт. Эдгээр нь ашигтай ажилладаг, тайлангаа ил тод гаргадаг, засаглал сайтай компаниуд.

• II ангилал: Дунд зэргийн компаниуд.

• III ангилал: Жижиг эсвэл эрсдэлтэй компаниуд.

МХБ-ийн мэргэжилтнүүд компаниудыг байнга хянадаг. “Та нар тайлангаа хугацаанд нь өгсөнгүй”, “Танай захирал хууль зөрчсөн байна” гэх мэт зөрчил гарвал МХБ тухайн компанийн арилжааг зогсоох, эсвэл бүр хөөж гаргах (Delisting) эрхтэй. Энэ нь хөрөнгө оруулагч таныг эрсдэлээс хамгаалж буй үйлдэл юм.

3. Мэдээллийн ил тод байдал (Data Dissemination)

Мэдээлэл бол мөнгө. Хөрөнгийн зах зээл дээр энэ үг бүр ч үнэн. МХБ-ийн нэг чухал үүрэг бол “Мэдээлэгч” байх явдал юм.

• Ханшийн мэдээлэл: Өглөө 10:00 цагт арилжаа эхлэхээс 13:00 цагт хаагдах хүртэл ханш хэрхэн хөдөлж байгааг МХБ секунд тутамд олон нийтэд зарладаг. Таны утсан дээрх ногоон, улаан тоонууд бол МХБ-ээс ирж буй өгөгдөл юм.

• Компанийн мэдээ: “Говь ХК-ийн ашиг 20% өслөө”, “Монгол Шуудан ХК ногдол ашиг тараана” гэх мэт чухал мэдэгдлүүдийг МХБ өөрийн сайтаар дамжуулан хөрөнгө оруулагчдад хүргэдэг.

Хэрэв МХБ энэ мэдээллийг нуувал, эсвэл зөвхөн цөөн хүнд өгвөл зах зээл шударга бус болно. Тиймээс МХБ бол “Шилэн байшин” байх ёстой.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ШИНЭ ЭРИН ҮЕ – УУЛ УУРХАЙН БИРЖ

МХБ-ийн тухай ярихдаа сүүлийн үед гарсан нэгэн том хувьсгалыг дурдахгүй өнгөрч болохгүй. Энэ бол “Уул уурхайн бүтээгдэхүүний бирж” юм.

Өмнө нь Монгол Улс нүүрсээ хил дээр аваачаад, цаад талын худалдан авагчийн хэлсэн үнээр, эсвэл далд гэрээгээр зардаг байсан. Энэ нь авлига, хулгайн үүр уурхай болж байв. (Нүүрсний хулгайн дуулианыг санаж байгаа биз дээ?).

Харин 2023 оноос эхлэн Засгийн газрын шийдвэрээр нүүрс, төмрийн хүдэр, зэс зэрэг баялгийг МХБ-ээр дамжуулан, нээлттэй дуудлага худалдаагаар зардаг болсон.

• Одоо Хятадын худалдан авагчид МХБ-ийн систем рүү орж, үнэ хаялцаж нүүрс авдаг болсон.

• Үр дүнд нь нүүрсний үнэ өсөж, Монгол Улсад орж ирэх валютын урсгал нэмэгдсэн.

МХБ одоо зөвхөн хувьцаа зардаг газар биш, Монголын баялгийг дэлхийд үнэ хүргэж зардаг том талбар болон өргөжжээ.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ЭНГИЙН ИРГЭН ТАНД ЯМАР ХАМААТАЙ ВЭ?

Та “Би хувьцаа авдаггүй юм чинь МХБ надад ямар ч хамаагүй” гэж бодож магадгүй. Гэхдээ энэ нь буруу юм. МХБ-ийн үйл ажиллагаа таны амьдралд шууд бусаар, гэхдээ маш хүчтэй нөлөөлдөг.

1. Тэтгэвэр ба Хадгаламж: Таны банкинд хадгалуулсан мөнгө, нийгмийн даатгалд төлсөн шимтгэл чинь зүгээр сейфэнд хэвтдэггүй. Тэр мөнгөний тодорхой хэсэг нь МХБ дээрх Засгийн газрын бонд, эсвэл том компаниудын хувьцаанд хөрөнгө оруулалт болж эргэлдэж байдаг. МХБ сайн ажиллавал эдийн засаг өсөж, таны мөнгөний үнэ цэн хадгалагдана.

2. Баялаг хуваарилалт: “Эрдэнэс Тавантолгой”-н 1072 хувьцаа бол МХБ-ээр дамжиж танд ирсэн баялаг. Ирээдүйд энэ хувьцаа МХБ дээр арилжаалагдаж эхэлбэл та түүнийг зарж мөнгө болгох, эсвэл ногдол ашиг авах боломжтой болно. МХБ бол байгалийн баялгийг иргэн бүрд хүртээх гол суваг юм.

3. Инфляц ба Ханш: Уул уурхайн биржээр нүүрсээ үнэтэй зарж чадвал Монголд их доллар орж ирнэ. Доллар их байвал төгрөгийн ханш тогтворжиж, юмны үнэ өсөхгүй байхад тустай.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: ИРЭЭДҮЙН ТӨСӨӨЛӨЛ

МХБ цаашид хэрхэн хөгжих вэ? Тэд одоо “Олон улсын бирж” болох зорилго тавин ажиллаж байна.

• Давхар бүртгэл: Монголын компаниуд гадаадын бирж дээр, гадаадын компаниуд Монголын бирж дээр бүртгэгдэх.

• Шинэ бүтээгдэхүүн: Зөвхөн хувьцаа биш, “Ногоон бонд” (Байгальд ээлтэй төсөл), “ETF” (Олон компанийн багц) зэрэг дэлхийн жишигт нийцсэн бүтээгдэхүүнүүд гарч ирнэ.

• 24 цагийн арилжаа: Технологи хөгжихийн хэрээр биржийн цагийн хуваарь улам уртсаж, хүмүүс ажлын бус цагаар ч арилжаа хийх боломжтой болно.

ДҮГНЭЛТ

Сүхбаатарын талбайн баруун хойд өнцөгт орших тэр “Ягаан байшин” бол зүгээр нэг барилга биш ажээ. Энэ бол:

• Монголын бизнесийн ертөнцийн “Шударга шүүх”.

• Хөрөнгө оруулагч, үйлдвэрлэгч хоёрын уулздаг “Алтан гүүр”.

• Улс орны хөгжлийг хэмждэг “Барометр”.

Хэрэв та санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрэхийг хүсэж байвал, хэрэв та Монгол Улсынхаа хөгжилд хувь нэмрээ оруулж, үр шимийг нь хүртэхийг хүсэж байвал МХБ-ийн үйл ажиллагааг сонирхож, судалж, оролцож эхлээрэй.

Энэ “Зах” дээрх боломж хүн бүрд нээлттэй. Та ч гэсэн энэ захын нэгэн амжилттай наймаачин (хөрөнгө оруулагч) болох бүрэн боломжтой юм.

Танд өгөх бяцхан даалгавар: Маргааш ажлын өдөр, 10:00 – 13:00 цагийн хооронд Монголын Хөрөнгийн Биржийн вэбсайт (www.mse.mn) руу нэг ороод үзээрэй. Тэнд ямар компаниудын хувьцаа идэвхтэй арилжаалагдаж байна, “ТОП-20 индекс” улаан байна уу, ногоон байна уу гэдгийг харах нь таны санхүүгийн мэдлэгт нэмэр болох эхний алхам шүү.

Улаанбаатар хотын төв цэг, жанжин Сүхбаатарын талбайн баруун хойд өнцөгт нэгэн түүхэн барилга сүндэрлэдэг. Сонгодог загвартай, ягаан өнгийн фасадтай, баганан нүүртэй энэ барилгыг мэдэхгүй монгол хүн ховор биз ээ. Ихэнх хүмүүс түүнийг зүгээр л “Хөрөнгийн бирж” гэж нэрлэдэг. Зарим нь хажуугаар нь өнгөрөхдөө “Энд нэг баячууд л юм хийдэг байх” гэж боддог бол, зарим нь 1990-ээд оны цэнхэр, ягаан тасалбарын дурсамжаа сэргээдэг.

Гэтэл яг үнэндээ энэ барилга, энэ байгууллага бол зүгээр нэг оффис биш юм. Энэ бол Монгол Улсын чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн “Зүрх” нь юм. Хэрэв Нарантуул зах дээр бидний өмсөх хувцас, идэх хоолны худалдаа явагддаг бол, энэ ягаан байшин дотор Монгол Улсын баялаг, үйлдвэрүүд, ирээдүйн хөгжлийн худалдаа явагддаг.

Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ) буюу Mongolian Stock Exchange (MSE) гэж чухам юу вэ? Тэр яагаад заавал байх ёстой вэ? Түүний хаалгаар орж үзээгүй жирийн иргэн танд энэ байгууллага ямар хамаатай вэ? Энэ бүх асуултад хариулахын тулд бид цаг хугацааны аялал хийж, эдийн засгийн хамгийн том “Зах”-ын дотоод амьдралтай танилцах хэрэгтэй болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТҮҮХЭН ЗАМНАЛ – КИНО ТЕАТРААС ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ХҮРТЭЛ

МХБ-ийн түүх бол Монголын ардчиллын түүхтэй салшгүй холбоотойн дээр маш сонирхолтой эхлэлтэй.

Тэртээ 1991 он. Монгол Улс социализмаас капитализм руу шилжиж, төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт хөл тавьж байсан үе. Төрийн өмчид байсан бүх үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүдийг ард түмэнд хувьчилж өгөх их ажил өрнөж байв. Гэхдээ яаж? Хүн бүрд үйлдвэрийн тоосгыг хуваагаад өгч болохгүй шүү дээ.

Тиймээс “Хөрөнгийн бирж” байгуулах шаардлага гарав. Тухайн үед тусгай зориулалтын барилга байгаагүй тул хуучнаар “Элдэв-Очир” нэрэмжит кино театрын барилгыг засварлаж, Хөрөнгийн бирж болгон өөрчилсөн түүхтэй. Ингэж л өнөөдрийн бидний мэдэх ягаан байшин түүхэн үүргээ гүйцэтгэж эхэлсэн юм.

Цэнхэр, Ягаан тасалбарын эрин Энэ үеийг дурсахгүйгээр МХБ-ийн тухай ярих боломжгүй. Төрөөс иргэн бүрд хөрөнгө оруулалтын эрхийн бичиг буюу “Тасалбар” тараасан. Хүмүүс тэр тасалбараараа “Гутал” ХК, “Талх Чихэр” ХК, “Говь” ХК зэрэг үйлдвэрүүдийн хувьцааг худалдаж авч байв. Тухайн үед арилжаа яаж явагддаг байсан бэ? Компьютер, интернэт байсангүй. Биржийн зааланд брокерууд цугларч, самбар дээр шохойгоор үнэ бичиж, чанга хашхиралдан үнэ хаялцдаг байлаа. Энэ бол МХБ-ийн “Хүүхэд нас” байв.

Харин өнөөдөр, 30 гаруй жилийн дараа МХБ бол дэлхийн жишигт нийцсэн технологитой, олон улсын хөрөнгө оруулагчид орж ирдэг, уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ хүртэл биржээрээ зардаг орчин үеийн байгууллага болон хөгжжээ.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ГОЛ ҮҮРЭГ – ТӨВЛӨРСӨН ЗАХ ЗЭЭЛ (THE CENTRALIZED MARKETPLACE)

Одоо МХБ-ийн үндсэн мөн чанарыг ярилцъя. МХБ гэж яг юу вэ?

Хамгийн энгийнээр тайлбарлавал: МХБ бол “ЗАХ” юм. Нарантуул зах дээр худалдагч (бараатай хүн) болон худалдан авагч (мөнгөтэй хүн) хоёр уулзаж наймаа хийдэгтэй яг адилхан. Гэхдээ МХБ дээр жинсэн өмд биш, “Үнэт цаас” (Хувьцаа, Бонд) зарагддаг.

Гэхдээ яагаад заавал “Төвлөрсөн” байх ёстой гэж? Би фэйсбүүкээр хувьцаагаа зарж болдоггүй юм уу? Энд л МХБ-ийн хамгийн чухал үүрэг гарч ирдэг.

1. Итгэлцлийн төв цэг: Хэрэв та танихгүй хүнээс фэйсбүүкээр “АПУ”-гийн хувьцаа авах гээд мөнгөө шилжүүлчихвэл тэр хүн таныг блоклоод алга болчих эрсдэлтэй. Харин МХБ дээр ийм зүйл хэзээ ч болохгүй. МХБ бол худалдагч, худалдан авагч хоёрын дунд зогсож буй “Батлан даагч” юм. Тэнд хийгдсэн хэлцэл бүр баталгаатай.

2. Шударга үнэ тогтоох цэг: Нарантуул дээр нэг лангуу өмдөө 50 мянга гэж байхад, нөгөө лангуу 40 мянга гэж байж магадгүй. Та хямдыг нь хайж гүйдэг. Харин МХБ дээр бүх захиалга нэг дор, нэг системд төвлөрдөг тул тухайн мөчид “АПУ”-гийн хувьцаа яг хэдэн төгрөг вэ гэдэг ГАНЦ ҮНЭ тогтдог. Үүнийг “Зах зээлийн ханш” гэнэ.

3. Бүх нийтийн оролцоо: Энд зөвхөн Бат, Дорж хоёр биш, Америкийн хөрөнгө оруулалтын сан, Монголын тэтгэврийн сан, томоохон банкууд гээд бүгд нэгэн зэрэг оролцдог. Ийм олон тоглогч нэг дор цуглаж байж л “Зах зээл” амьд байна.

Тэгэхээр МХБ-ийн гол үүрэг бол “Худалдагч, Худалдан авагч хоёрыг аюулгүй, шударга, нээлттэй орчинд уулзуулах” явдал юм.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ҮНДСЭН ЧИГ ҮҮРГҮҮД – ЯГААН БАЙШИН ДОТОР ЮУ БОЛДОГ ВЭ?

МХБ нь зүгээр нэг байшин биш, маш нарийн зохион байгуулалттай механизм гэдгийг бид мэдлээ. Тэгвэл тэд өдөр тутам яг юу хийдэг вэ? Үндсэн гурван том функцийг нь задалж үзье.

1. Цахим арилжааны платформ (The Electronic Engine)

2012 он хүртэл МХБ-ийн арилжаа харьцангуй удаан байв. Харин Лондонгийн Хөрөнгийн Биржтэй хамтран ажилласны үр дүнд дэлхийн хамгийн шилдэг “Millennium IT” системийг нэвтрүүлсэн.

Энэ бол МХБ-ийн “Зүрх” юм. Та гар утсаараа захиалга өгөхөд тэр захиалга интернэтээр дамжин МХБ-ийн серверт очдог. Энэ сервер нь секундэд сая сая захиалгыг боловсруулах хүчин чадалтай.

• “Бат 100 төгрөгөөр авах гэж байна.”

• “Дорж 100 төгрөгөөр зарах гэж байна.” Систем энэ хоёрыг хормын дотор олж хараад “Хэлцэл хийгдлээ!” гэж бүртгэдэг.

Энэ систем байхгүй бол өнөөдрийн “Апекс”, “Голомт капитал” зэрэг гоё аппликейшнууд ажиллах боломжгүй байсан. МХБ бол энэ технологийн дэд бүтцийг тасралтгүй, гацаагүй ажиллуулах үүрэгтэй инженер юм.

2. Бүртгэлийн шалгуур буюу “Хаалгач” (Listing Rules)

МХБ дээр дурын компани хувьцаагаа зарж болох уу? Жишээ нь, таны найз “Талхны цех”-ээ МХБ дээр бүртгүүлье гэвэл болох уу? Үгүй ээ. МХБ бол “Элит клуб” шиг хатуу шалгууртай. Тэд “Бүртгэлийн журам” (Listing Rules) гэдэг зүйлээр дамжуулан муу компаниудыг шүүж, сайн компаниудыг оруулдаг.

МХБ компаниудыг 3 ангилалд (I, II, III) хуваадаг:

• I ангилал (Дээд лиг): АПУ, Хаан Банк, Голомт Банк, Түмэн Шувуут гэх мэт. Эдгээр нь ашигтай ажилладаг, тайлангаа ил тод гаргадаг, засаглал сайтай компаниуд.

• II ангилал: Дунд зэргийн компаниуд.

• III ангилал: Жижиг эсвэл эрсдэлтэй компаниуд.

МХБ-ийн мэргэжилтнүүд компаниудыг байнга хянадаг. “Та нар тайлангаа хугацаанд нь өгсөнгүй”, “Танай захирал хууль зөрчсөн байна” гэх мэт зөрчил гарвал МХБ тухайн компанийн арилжааг зогсоох, эсвэл бүр хөөж гаргах (Delisting) эрхтэй. Энэ нь хөрөнгө оруулагч таныг эрсдэлээс хамгаалж буй үйлдэл юм.

3. Мэдээллийн ил тод байдал (Data Dissemination)

Мэдээлэл бол мөнгө. Хөрөнгийн зах зээл дээр энэ үг бүр ч үнэн. МХБ-ийн нэг чухал үүрэг бол “Мэдээлэгч” байх явдал юм.

• Ханшийн мэдээлэл: Өглөө 10:00 цагт арилжаа эхлэхээс 13:00 цагт хаагдах хүртэл ханш хэрхэн хөдөлж байгааг МХБ секунд тутамд олон нийтэд зарладаг. Таны утсан дээрх ногоон, улаан тоонууд бол МХБ-ээс ирж буй өгөгдөл юм.

• Компанийн мэдээ: “Говь ХК-ийн ашиг 20% өслөө”, “Монгол Шуудан ХК ногдол ашиг тараана” гэх мэт чухал мэдэгдлүүдийг МХБ өөрийн сайтаар дамжуулан хөрөнгө оруулагчдад хүргэдэг.

Хэрэв МХБ энэ мэдээллийг нуувал, эсвэл зөвхөн цөөн хүнд өгвөл зах зээл шударга бус болно. Тиймээс МХБ бол “Шилэн байшин” байх ёстой.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ШИНЭ ЭРИН ҮЕ – УУЛ УУРХАЙН БИРЖ

МХБ-ийн тухай ярихдаа сүүлийн үед гарсан нэгэн том хувьсгалыг дурдахгүй өнгөрч болохгүй. Энэ бол “Уул уурхайн бүтээгдэхүүний бирж” юм.

Өмнө нь Монгол Улс нүүрсээ хил дээр аваачаад, цаад талын худалдан авагчийн хэлсэн үнээр, эсвэл далд гэрээгээр зардаг байсан. Энэ нь авлига, хулгайн үүр уурхай болж байв. (Нүүрсний хулгайн дуулианыг санаж байгаа биз дээ?).

Харин 2023 оноос эхлэн Засгийн газрын шийдвэрээр нүүрс, төмрийн хүдэр, зэс зэрэг баялгийг МХБ-ээр дамжуулан, нээлттэй дуудлага худалдаагаар зардаг болсон.

• Одоо Хятадын худалдан авагчид МХБ-ийн систем рүү орж, үнэ хаялцаж нүүрс авдаг болсон.

• Үр дүнд нь нүүрсний үнэ өсөж, Монгол Улсад орж ирэх валютын урсгал нэмэгдсэн.

МХБ одоо зөвхөн хувьцаа зардаг газар биш, Монголын баялгийг дэлхийд үнэ хүргэж зардаг том талбар болон өргөжжээ.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ЭНГИЙН ИРГЭН ТАНД ЯМАР ХАМААТАЙ ВЭ?

Та “Би хувьцаа авдаггүй юм чинь МХБ надад ямар ч хамаагүй” гэж бодож магадгүй. Гэхдээ энэ нь буруу юм. МХБ-ийн үйл ажиллагаа таны амьдралд шууд бусаар, гэхдээ маш хүчтэй нөлөөлдөг.

1. Тэтгэвэр ба Хадгаламж: Таны банкинд хадгалуулсан мөнгө, нийгмийн даатгалд төлсөн шимтгэл чинь зүгээр сейфэнд хэвтдэггүй. Тэр мөнгөний тодорхой хэсэг нь МХБ дээрх Засгийн газрын бонд, эсвэл том компаниудын хувьцаанд хөрөнгө оруулалт болж эргэлдэж байдаг. МХБ сайн ажиллавал эдийн засаг өсөж, таны мөнгөний үнэ цэн хадгалагдана.

2. Баялаг хуваарилалт: “Эрдэнэс Тавантолгой”-н 1072 хувьцаа бол МХБ-ээр дамжиж танд ирсэн баялаг. Ирээдүйд энэ хувьцаа МХБ дээр арилжаалагдаж эхэлбэл та түүнийг зарж мөнгө болгох, эсвэл ногдол ашиг авах боломжтой болно. МХБ бол байгалийн баялгийг иргэн бүрд хүртээх гол суваг юм.

3. Инфляц ба Ханш: Уул уурхайн биржээр нүүрсээ үнэтэй зарж чадвал Монголд их доллар орж ирнэ. Доллар их байвал төгрөгийн ханш тогтворжиж, юмны үнэ өсөхгүй байхад тустай.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: ИРЭЭДҮЙН ТӨСӨӨЛӨЛ

МХБ цаашид хэрхэн хөгжих вэ? Тэд одоо “Олон улсын бирж” болох зорилго тавин ажиллаж байна.

• Давхар бүртгэл: Монголын компаниуд гадаадын бирж дээр, гадаадын компаниуд Монголын бирж дээр бүртгэгдэх.

• Шинэ бүтээгдэхүүн: Зөвхөн хувьцаа биш, “Ногоон бонд” (Байгальд ээлтэй төсөл), “ETF” (Олон компанийн багц) зэрэг дэлхийн жишигт нийцсэн бүтээгдэхүүнүүд гарч ирнэ.

• 24 цагийн арилжаа: Технологи хөгжихийн хэрээр биржийн цагийн хуваарь улам уртсаж, хүмүүс ажлын бус цагаар ч арилжаа хийх боломжтой болно.

ДҮГНЭЛТ

Сүхбаатарын талбайн баруун хойд өнцөгт орших тэр “Ягаан байшин” бол зүгээр нэг барилга биш ажээ. Энэ бол:

• Монголын бизнесийн ертөнцийн “Шударга шүүх”.

• Хөрөнгө оруулагч, үйлдвэрлэгч хоёрын уулздаг “Алтан гүүр”.

• Улс орны хөгжлийг хэмждэг “Барометр”.

Хэрэв та санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрэхийг хүсэж байвал, хэрэв та Монгол Улсынхаа хөгжилд хувь нэмрээ оруулж, үр шимийг нь хүртэхийг хүсэж байвал МХБ-ийн үйл ажиллагааг сонирхож, судалж, оролцож эхлээрэй.

Энэ “Зах” дээрх боломж хүн бүрд нээлттэй. Та ч гэсэн энэ захын нэгэн амжилттай наймаачин (хөрөнгө оруулагч) болох бүрэн боломжтой юм.

Танд өгөх бяцхан даалгавар: Маргааш ажлын өдөр, 10:00 – 13:00 цагийн хооронд Монголын Хөрөнгийн Биржийн вэбсайт (www.mse.mn) руу нэг ороод үзээрэй. Тэнд ямар компаниудын хувьцаа идэвхтэй арилжаалагдаж байна, “ТОП-20 индекс” улаан байна уу, ногоон байна уу гэдгийг харах нь таны санхүүгийн мэдлэгт нэмэр болох эхний алхам шүү.

Эрт урьд цагт томоохон хот улсууд өөрсдийгөө хамгаалахын тулд аварга том хэрэм босгож, ганцхан том хаалгаар хүмүүсийг оруулж, гаргадаг байсан түүхийг бид мэднэ. Тэр хаалган дээр хамгийн шилдэг, хамгийн нүд хурц, хамгийн шударга харуулууд зогсож, ирж буй хүн болгоныг шалгадаг байв. “Чи хэн бэ? Чи худалдаачин уу, эсвэл дээрэмчин үү? Чиний авчирсан бараа цэвэр үү, эсвэл хортой юу?” гэж асууна. Хэрэв тэр харуул ажлаа муу хийвэл хот руу дайсан нэвтэрч, эсвэл тахал тархаж, хот тэр чигтээ сүйрэх аюултай байв.

Өнөөгийн 21-р зуунд, дижитал эрин үед тэрхүү “Хот” нь Монголын Санхүүгийн Зах Зээл болж хувирчээ. Энэ хот дотор мөнгө урсаж, баялаг бүтээгдэж, хүмүүсийн ирээдүй шийдэгдэж байдаг. Харин тэр хотын гол хаалгыг манаж зогсох, хэнийг оруулах, хэнийг буцаахыг шийддэг “Их Харуул” нь Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) юм.

Олон хүн СЗХ-г зүгээр нэг бичиг цаас шалгадаг газар гэж боддог. Гэтэл үнэн хэрэгтээ тэдний гарт “Амьдрах, үхэх” эрх мэдэл байдаг. Тэдний олгодог “Тусгай зөвшөөрөл” (Лиценз) гэдэг цаас бол санхүүгийн ертөнцөд хөл тавих “Алтан тасалбар” юм. Энэ тасалбаргүйгээр хэн ч, хэзээ ч, ямар ч мөнгөний ажил хийх эрхгүй.

Өнөөдөр бид СЗХ-ны энэхүү “Gatekeeping” буюу “Хаалгачийн үүрэг”-ийн тухай, тэд яагаад ийм хатуу шүүлтүүр тавьдаг, тэр шүүлтүүр нь жирийн иргэн таныг хэрхэн аюулаас хамгаалж байдаг тухай маш дэлгэрэнгүй ярилцах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТОГЛОГЧДЫГ СОНГОХ НЬ – ХЭНД “ЭРХ” ОЛГОХ ВЭ?

Санхүүгийн зах зээл бол хүүхдийн тоглоомын талбай биш. Энд алдаа гаргавал хүүхэд уйлаад өнгөрөх биш, мянга мянган айл өрх орон гэргүй болж, насаараа хураасан хөрөнгөө алдах эрсдэлтэй. Тиймээс энэ талбайд тоглох “Тоглогчид” буюу мэргэжлийн байгууллагууд нь маш өндөр шалгуур давсан байх ёстой.

СЗХ нь дараах “Мэргэжлийн оролцогчид”-д лиценз олгодог. Үүнд:

1. Брокер, Дилер: Иргэдийн мөнгөөр хувьцаа авч өгдөг зуучлагчид.

2. Андеррайтер: Компаниудыг IPO хийхэд тусалдаг зөвлөхүүд.

3. Хөрөнгө оруулалтын сангууд: Олон хүний мөнгийг цуглуулж удирддаг газрууд.

4. ББСБ ба ХЗХ: Зээл олгож, мөнгө эргэлдүүлдэг байгууллагууд.

5. Даатгалын компаниуд: Эрсдэл хуваалцдаг байгууллагууд.

Лиценз авах “Там”-ын даваа

Та маргааш очоод “Би Брокерын компани байгуулмаар байна” гэж хэлбэл СЗХ танд “За, май” гээд лиценз өгөх үү? Үгүй ээ. Энэ бол маш урт, маш хэцүү, маш нарийн шалгуур бүхий процесс юм. Яг л сансрын нисгэгч болох шалгалт шиг.

СЗХ үндсэн гурван том шүүлтүүрээр “Шигшдэг”:

Шүүлтүүр 1: Мөнгөн босго (Capital Adequacy) Санхүүгийн бизнес хийх гэж байгаа хүн “Хоосон халаастай” байж болохгүй. СЗХ хамгийн түрүүнд: “Чиний халаасанд хэдэн төгрөг байна вэ?” гэж асуудаг.

• Жишээ нь: Даатгалын компани байгуулахын тулд дор хаяж 5 тэрбум төгрөгийн дүрмийн сантай байх ёстой (Энэ тоо өөрчлөгддөг).

• ББСБ байгуулахад дор хаяж 2.5 тэрбум төгрөг хэрэгтэй. Яагаад? Учир нь тэр компани дампуурлаа гэхэд цаана нь харилцагчдаа хохиролгүй болгох өөрийн гэсэн хөрөнгөтэй байх ёстой. “Салхинд хийссэн хамхуул” шиг компаниудад СЗХ хэзээ ч хаалгаа нээдэггүй.

Шүүлтүүр 2: “Тохиромжтой этгээд”-ийн шалгалт (Fit and Proper Test) Энэ бол хамгийн сонирхолтой бөгөөд чухал хэсэг. СЗХ зөвхөн мөнгийг нь хараад зогсохгүй, тухайн компанийг байгуулж буй “ХҮМҮҮС”-ийг нь судалдаг.

• “Энэ компанийн захирал нь хэн бэ? Боловсролтой юу?”

• “Энэ компанийн эзэн (Хувьцаа эзэмшигч) нь мөнгөө хаанаас олсон бэ? Мөнгө угаасан юм биш биз?”

• “Өмнө нь залилангийн хэрэгт холбогдож байсан уу?”

Хэрэв тухайн хүн өмнө нь санхүүгийн гэмт хэрэгт холбогдож байсан бол, эсвэл мөнгөний эх үүсвэрээ тайлбарлаж чадахгүй бол СЗХ шууд “ТАТГАЛЗАХ” тамга дардаг. Энэ нь “Чононд хонь хадгалуулах”-аас сэргийлж буй хэрэг юм.

Шүүлтүүр 3: Технологи ба Боловсон хүчин Мөнгөтэй, нэр цэвэр байлаа гээд бас болохгүй.

• “Танайд мэргэжлийн үнэмлэхтэй шинжээч, дилер байна уу?”

• “Танай серверийн аюулгүй байдал хангагдсан уу? Хакердуулах эрсдэлтэй юу?” СЗХ-ны байцаагч нар газар дээр нь очиж, компьютер, программыг нь хүртэл шалгадаг.

Энэ бүх давааг давсан цөөхөн хэдэд л СЗХ-ны даргын гарын үсэгтэй, тамгатай “ТУСГАЙ ЗӨВШӨӨРӨЛ” гэх үнэт цаас очдог. Тиймээс та лицензтэй компанитай харьцана гэдэг нь “Төрийн шалгуурыг давсан, найдвартай түнш”-тэй харьцаж байна гэсэн үг юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: БҮТЭЭГДЭХҮҮНИЙГ ШҮҮХ НЬ – “ЧАНАРЫН ХЯНАЛТ”

СЗХ зөвхөн хүмүүст (компаниудад) зөвшөөрөл өгөөд зогсохгүй. Тэдний зарж буй “Бүтээгдэхүүн”-ийг ч нэгбүрчлэн шалгадаг. Хөрөнгийн зах зээл дээрх бүтээгдэхүүн гэдэг нь Хувьцаа, Бонд, Хөрөнгө оруулалтын сангийн нэгж эрх зэрэг юм.

Үүнийг бид “Хүнсний Аюулгүй Байдлын Газар”-тай зүйрлэж болно. Та супермаркетаас хиам авч идэхдээ “Энэ хиам хортой болов уу?” гэж айдаггүй. Яагаад гэвэл тэр хиамыг дэлгүүрийн лангуун дээр тавихаас өмнө мэргэжлийн лабораторид шинжилж, найрлагыг нь шалгаад, “Хүний эрүүл мэндэд аюулгүй” гэсэн бичиг өгсөн байдаг.

СЗХ яг үүнийг санхүүгийн бүтээгдэхүүн дээр хийдэг.

IPO буюу Хувьцаа гаргах үеийн хяналт

Бид өмнө нь “Бат” болон түүний “Уулын Оргил” ХК-ийн IPO хийх жишээг ярьсан. Бат компаниа олон нийтэд танилцуулж, хувьцаагаа зарахын тулд СЗХ-ноос зөвшөөрөл авах ёстой байдаг. Энэ үед СЗХ яг юуг шалгадаг вэ?

1. “Үнэт цаасны танилцуулга”-ыг (Prospectus) шүүх нь: Энэ бол компанийн тухай бүх үнэнийг бичсэн зузаан ном. СЗХ-ны мэргэжилтнүүд энэ номыг үг, үсэг бүрээр нь уншдаг.

• Зорилго: Компани иргэдийг хуурч байна уу, үгүй юу?

• Шалгалт: “Та нар ирээдүйд 50 тэрбумын ашиг олно гэж бичсэн байна. Үүнийгээ батал. Зүгээр л мөрөөдлөө бичээд байж болохгүй.”

• Эрсдэл: “Та нар эрсдэлээ нуусан байна. Түүхий эдийн үнэ өсвөл яах вэ? Энэ тухайгаа тодорхой бич.”

Хэрэв СЗХ энэ танилцуулгыг “Хангалтгүй” гэж үзвэл, тухайн компани Хөрөнгийн бирж дээр хувьцаагаа зарах эрхгүй болно. СЗХ зөвшөөрөл өгнө гэдэг нь “Энэ компани ашигтай ажиллана” гэсэн баталгаа биш, харин “Энэ компани мэдээллээ үнэн зөв, бүрэн дүүрэн илчилсэн” гэдгийн баталгаа юм. Ингэснээр хөрөнгө оруулагч та “Хортой хиам” идэхээс хамгаалагдаж байгаа хэрэг.

2. Бондын хяналт: Компаниуд зээл авахын оронд “Бонд” (Өрийн бичиг) гаргаж иргэдээс мөнгө зээлдэг. Сүүлийн үед “ЛэндМН бонд”, “Симпл бонд” гэх мэт олон бонд гарсан. СЗХ эдгээрийг ч бас хянадаг.

• “Та нар иргэдээс авсан мөнгөө эргүүлж төлж чадах уу?”

• “Барьцаа хөрөнгө чинь хангалттай юу?” Хэрэв эргэлзээтэй байвал СЗХ бонд гаргахыг зөвшөөрдөггүй.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЗОХИЦУУЛАЛТГҮЙ ОРЧИНД ЮУ БОЛОХ ВЭ? (АЙМШГИЙН КИНО)

СЗХ байхгүй, эсвэл тэдний ажил сул байвал юу болох вэ? Үүнийг ойлгохын тулд бид түүхээ эргэн санах хэрэгтэй.

Хадгаламж зээлийн хоршоодын дампуурал (2000-аад оны дунд үе): Тухайн үед СЗХ дөнгөж байгуулагдаж байсан, хяналт сул байв. Олон арван хоршоод “Жилийн 40-50% хүү өгнө” гэж амлаж, иргэдийн мөнгийг цуглуулаад, эзэд нь мөрийтэй тоглож, эсвэл гадаад руу зугтаасан. Мянга мянган хүн орон гэргүй болж, гудамжинд жагсаж байсан. Яагаад ийм зүйл болов? Учир нь тэнд “Хаалгач” байгаагүй. Хэн дуртай нь хоршоо байгуулж, хэн дуртай нь иргэдийн мөнгийг авч байсан юм.

Койны халуурал (2021 он): Энэ үед “Виртуал хөрөнгийн хууль” батлагдаагүй, СЗХ койн дээр хяналт тавих эрх зүйн орчин бүрдээгүй байв. Үр дүнд нь юу болов?

• Хэн дуртай нь (дуучин, жүжигчин, инфлюенсер) койн гаргасан.

• “IHC”, “Storepay” гээд томоохон төслүүд байсан ч, хажуугаар нь маш олон “Хог койн” (Shitcoin) гарч, хүмүүсийн мөнгийг аваад алга болсон.

• Олон залуус мөнгөө алдсан.

Энэ бүхэн бидэнд нэг л зүйлийг сануулдаг: Хаалгачгүй хот руу чононууд чөлөөтэй орж ирдэг. СЗХ-ны хатуу шалгуур, удаан мэт санагдах процесс нь үнэн хэрэгтээ биднийг эдгээр “Чоно”-нуудаас хамгаалж байдаг “Хана хэрэм” юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЛИЦЕНЗ ОЛГОСНЫ ДАРААХЬ ХЯНАЛТ – “БАЙНГЫН КАМЕР”

СЗХ нэг удаа лиценз өгөөд л мартчихдаггүй. Тэд лицензтэй компаниудыг 24/7 цагийн турш “Камер”-аар харж байдаг. Үүнийг “Зайнаас хянах” (Off-site Supervision) болон “Газар дээрх шалгалт” (On-site Inspection) гэж нэрлэдэг.

1. Зайнаас хянах: Брокерын компаниуд, ББСБ-ууд өдөр бүр, сар бүр СЗХ-ны систем рүү тайлангаа илгээдэг.

• “Өнөөдөр хэдэн төгрөгийн зээл гаргав?”

• “Харилцагчийн мөнгө бүрэн байна уу?” СЗХ-ны программ хангамж энэ тоонуудыг шинжилж, хэрэв сэжигтэй зүйл (Жишээ нь: Брокер харилцагчийн мөнгийг өөрийн данс руу шилжүүлсэн байвал) илэрвэл “Улаан гэрэл” асдаг.

2. Газар дээрх шалгалт: СЗХ-ны байцаагч нар гэнэт компанийн оффис дээр очдог. Тэд компьютерынх нь “Log” (түүх)-ийг шалгаж, гэрээг нь ухаж үздэг.

• “Та нар иргэн Доржид зээл өгөхдөө хүүгээ хуулиас хэтрүүлж тооцсон байна.”

• “Танай даатгалын нөөц сан дутмаг байна.” Ийм зөрчил илэрвэл СЗХ торгууль тавьж, хугацаатай үүрэг өгч, бүр болохгүй бол Лицензийг нь цуцалдаг. Лицензээ алдана гэдэг нь тухайн компанийн хувьд “Цаазын ял”-тай адил. Тиймээс санхүүгийн байгууллагууд СЗХ-ноос үхтэлээ айдаг бөгөөд дүрмийг нь ягштал баримтлахыг хичээдэг.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ИРГЭН ТА ӨӨРӨӨ “ХЯНАГЧ” БОЛОХ НЬ

СЗХ хичнээн сайн ажиллалаа гээд иргэн та өөрөө сонор сэрэмжгүй бол залилангаас бүрэн хамгаалагдаж чадахгүй. СЗХ танд “Зэвсэг” өгдөг, харин тэр зэвсгийг та өөрөө ашиглах ёстой.

Зэвсэг 1: QR Код ба Гэрчилгээ Одоо бүх лицензтэй ББСБ, Брокерын оффисын үүдэнд, эсвэл кассны дэргэд СЗХ-ны логотой Гэрчилгээ болон QR код байх ёстой. Та утсаа гаргаж ирээд тэр QR кодыг уншуулбал СЗХ-ны сайт руу орж, “Энэ компани хүчин төгөлдөр эрхтэй байна” гэсэн мэдээллийг харуулна. Хэрэв ийм код байхгүй бол, эсвэл уншуулахад алдаа зааж байвал тэр газар сэжигтэй гэсэн үг.

Зэвсэг 2: FRC.MN вэбсайт Та хэн нэгэнд мөнгө өгөхөөсөө өмнө www.frc.mn сайт руу ороод “Зохицуулалттай этгээд” гэсэн цэснээс тухайн компанийн нэрийг хайж үзээрэй.

• “Энэ брокерын лиценз түдгэлзсэн байна уу?”

• “Энэ даатгалын компани хэвийн ажиллаж байна уу?” Энэ бүх мэдээлэл тэнд ил тод байдаг.

ДҮГНЭЛТ: ШУДАРГА ЁСНЫ БАМБАЙ

Эцэст нь дүгнэхэд, Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) бол санхүүгийн зах зээл дэх “Тоглоомын дүрэм”-ийг зохиогч, түүний хэрэгжилтийг хянагч, зөрчигчдийг шийтгэгч юм.

Тэдний “Хаалгач”-ийн үүрэг нь заримдаа бизнес эрхлэгчдэд хэт хатуу, хүнд сурталтай мэт санагдаж болох ч, энэ нь эцсийн дүндээ Иргэн ТАНЫ МӨНГИЙГ хамгаалах зорилготой байдаг.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л таны хувьцаа ҮЦТХТ-д найдвартай хадгалагдаж байна.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л ББСБ-ууд хүүгээ дураараа нэмж чадахгүй байна.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л “Хаан Банк”-ны IPO амжилттай болж, хууль ёсны дагуу явагдсан.

Тиймээс, СЗХ бол Монголын эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангаж буй үл үзэгдэгч, гэхдээ хамгийн бат бөх БАМБАЙ юм.

Танд өгөх зөвлөгөө: Санхүүгийн ямар ч үйлчилгээ авахдаа (Зээл авах, Даатгал хийлгэх, Хувьцаа авах) “Танайх СЗХ-ны зөвшөөрөлтэй юу?” гэдэг ганц асуултыг асууж хэвшээрэй. Энэ ганц асуулт таныг ирээдүйн сая сая төгрөгийн алдагдлаас аварч чадна шүү.

Эрт урьд цагт томоохон хот улсууд өөрсдийгөө хамгаалахын тулд аварга том хэрэм босгож, ганцхан том хаалгаар хүмүүсийг оруулж, гаргадаг байсан түүхийг бид мэднэ. Тэр хаалган дээр хамгийн шилдэг, хамгийн нүд хурц, хамгийн шударга харуулууд зогсож, ирж буй хүн болгоныг шалгадаг байв. “Чи хэн бэ? Чи худалдаачин уу, эсвэл дээрэмчин үү? Чиний авчирсан бараа цэвэр үү, эсвэл хортой юу?” гэж асууна. Хэрэв тэр харуул ажлаа муу хийвэл хот руу дайсан нэвтэрч, эсвэл тахал тархаж, хот тэр чигтээ сүйрэх аюултай байв.

Өнөөгийн 21-р зуунд, дижитал эрин үед тэрхүү “Хот” нь Монголын Санхүүгийн Зах Зээл болж хувирчээ. Энэ хот дотор мөнгө урсаж, баялаг бүтээгдэж, хүмүүсийн ирээдүй шийдэгдэж байдаг. Харин тэр хотын гол хаалгыг манаж зогсох, хэнийг оруулах, хэнийг буцаахыг шийддэг “Их Харуул” нь Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) юм.

Олон хүн СЗХ-г зүгээр нэг бичиг цаас шалгадаг газар гэж боддог. Гэтэл үнэн хэрэгтээ тэдний гарт “Амьдрах, үхэх” эрх мэдэл байдаг. Тэдний олгодог “Тусгай зөвшөөрөл” (Лиценз) гэдэг цаас бол санхүүгийн ертөнцөд хөл тавих “Алтан тасалбар” юм. Энэ тасалбаргүйгээр хэн ч, хэзээ ч, ямар ч мөнгөний ажил хийх эрхгүй.

Өнөөдөр бид СЗХ-ны энэхүү “Gatekeeping” буюу “Хаалгачийн үүрэг”-ийн тухай, тэд яагаад ийм хатуу шүүлтүүр тавьдаг, тэр шүүлтүүр нь жирийн иргэн таныг хэрхэн аюулаас хамгаалж байдаг тухай маш дэлгэрэнгүй ярилцах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТОГЛОГЧДЫГ СОНГОХ НЬ – ХЭНД “ЭРХ” ОЛГОХ ВЭ?

Санхүүгийн зах зээл бол хүүхдийн тоглоомын талбай биш. Энд алдаа гаргавал хүүхэд уйлаад өнгөрөх биш, мянга мянган айл өрх орон гэргүй болж, насаараа хураасан хөрөнгөө алдах эрсдэлтэй. Тиймээс энэ талбайд тоглох “Тоглогчид” буюу мэргэжлийн байгууллагууд нь маш өндөр шалгуур давсан байх ёстой.

СЗХ нь дараах “Мэргэжлийн оролцогчид”-д лиценз олгодог. Үүнд:

1. Брокер, Дилер: Иргэдийн мөнгөөр хувьцаа авч өгдөг зуучлагчид.

2. Андеррайтер: Компаниудыг IPO хийхэд тусалдаг зөвлөхүүд.

3. Хөрөнгө оруулалтын сангууд: Олон хүний мөнгийг цуглуулж удирддаг газрууд.

4. ББСБ ба ХЗХ: Зээл олгож, мөнгө эргэлдүүлдэг байгууллагууд.

5. Даатгалын компаниуд: Эрсдэл хуваалцдаг байгууллагууд.

Лиценз авах “Там”-ын даваа

Та маргааш очоод “Би Брокерын компани байгуулмаар байна” гэж хэлбэл СЗХ танд “За, май” гээд лиценз өгөх үү? Үгүй ээ. Энэ бол маш урт, маш хэцүү, маш нарийн шалгуур бүхий процесс юм. Яг л сансрын нисгэгч болох шалгалт шиг.

СЗХ үндсэн гурван том шүүлтүүрээр “Шигшдэг”:

Шүүлтүүр 1: Мөнгөн босго (Capital Adequacy) Санхүүгийн бизнес хийх гэж байгаа хүн “Хоосон халаастай” байж болохгүй. СЗХ хамгийн түрүүнд: “Чиний халаасанд хэдэн төгрөг байна вэ?” гэж асуудаг.

• Жишээ нь: Даатгалын компани байгуулахын тулд дор хаяж 5 тэрбум төгрөгийн дүрмийн сантай байх ёстой (Энэ тоо өөрчлөгддөг).

• ББСБ байгуулахад дор хаяж 2.5 тэрбум төгрөг хэрэгтэй. Яагаад? Учир нь тэр компани дампуурлаа гэхэд цаана нь харилцагчдаа хохиролгүй болгох өөрийн гэсэн хөрөнгөтэй байх ёстой. “Салхинд хийссэн хамхуул” шиг компаниудад СЗХ хэзээ ч хаалгаа нээдэггүй.

Шүүлтүүр 2: “Тохиромжтой этгээд”-ийн шалгалт (Fit and Proper Test) Энэ бол хамгийн сонирхолтой бөгөөд чухал хэсэг. СЗХ зөвхөн мөнгийг нь хараад зогсохгүй, тухайн компанийг байгуулж буй “ХҮМҮҮС”-ийг нь судалдаг.

• “Энэ компанийн захирал нь хэн бэ? Боловсролтой юу?”

• “Энэ компанийн эзэн (Хувьцаа эзэмшигч) нь мөнгөө хаанаас олсон бэ? Мөнгө угаасан юм биш биз?”

• “Өмнө нь залилангийн хэрэгт холбогдож байсан уу?”

Хэрэв тухайн хүн өмнө нь санхүүгийн гэмт хэрэгт холбогдож байсан бол, эсвэл мөнгөний эх үүсвэрээ тайлбарлаж чадахгүй бол СЗХ шууд “ТАТГАЛЗАХ” тамга дардаг. Энэ нь “Чононд хонь хадгалуулах”-аас сэргийлж буй хэрэг юм.

Шүүлтүүр 3: Технологи ба Боловсон хүчин Мөнгөтэй, нэр цэвэр байлаа гээд бас болохгүй.

• “Танайд мэргэжлийн үнэмлэхтэй шинжээч, дилер байна уу?”

• “Танай серверийн аюулгүй байдал хангагдсан уу? Хакердуулах эрсдэлтэй юу?” СЗХ-ны байцаагч нар газар дээр нь очиж, компьютер, программыг нь хүртэл шалгадаг.

Энэ бүх давааг давсан цөөхөн хэдэд л СЗХ-ны даргын гарын үсэгтэй, тамгатай “ТУСГАЙ ЗӨВШӨӨРӨЛ” гэх үнэт цаас очдог. Тиймээс та лицензтэй компанитай харьцана гэдэг нь “Төрийн шалгуурыг давсан, найдвартай түнш”-тэй харьцаж байна гэсэн үг юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: БҮТЭЭГДЭХҮҮНИЙГ ШҮҮХ НЬ – “ЧАНАРЫН ХЯНАЛТ”

СЗХ зөвхөн хүмүүст (компаниудад) зөвшөөрөл өгөөд зогсохгүй. Тэдний зарж буй “Бүтээгдэхүүн”-ийг ч нэгбүрчлэн шалгадаг. Хөрөнгийн зах зээл дээрх бүтээгдэхүүн гэдэг нь Хувьцаа, Бонд, Хөрөнгө оруулалтын сангийн нэгж эрх зэрэг юм.

Үүнийг бид “Хүнсний Аюулгүй Байдлын Газар”-тай зүйрлэж болно. Та супермаркетаас хиам авч идэхдээ “Энэ хиам хортой болов уу?” гэж айдаггүй. Яагаад гэвэл тэр хиамыг дэлгүүрийн лангуун дээр тавихаас өмнө мэргэжлийн лабораторид шинжилж, найрлагыг нь шалгаад, “Хүний эрүүл мэндэд аюулгүй” гэсэн бичиг өгсөн байдаг.

СЗХ яг үүнийг санхүүгийн бүтээгдэхүүн дээр хийдэг.

IPO буюу Хувьцаа гаргах үеийн хяналт

Бид өмнө нь “Бат” болон түүний “Уулын Оргил” ХК-ийн IPO хийх жишээг ярьсан. Бат компаниа олон нийтэд танилцуулж, хувьцаагаа зарахын тулд СЗХ-ноос зөвшөөрөл авах ёстой байдаг. Энэ үед СЗХ яг юуг шалгадаг вэ?

1. “Үнэт цаасны танилцуулга”-ыг (Prospectus) шүүх нь: Энэ бол компанийн тухай бүх үнэнийг бичсэн зузаан ном. СЗХ-ны мэргэжилтнүүд энэ номыг үг, үсэг бүрээр нь уншдаг.

• Зорилго: Компани иргэдийг хуурч байна уу, үгүй юу?

• Шалгалт: “Та нар ирээдүйд 50 тэрбумын ашиг олно гэж бичсэн байна. Үүнийгээ батал. Зүгээр л мөрөөдлөө бичээд байж болохгүй.”

• Эрсдэл: “Та нар эрсдэлээ нуусан байна. Түүхий эдийн үнэ өсвөл яах вэ? Энэ тухайгаа тодорхой бич.”

Хэрэв СЗХ энэ танилцуулгыг “Хангалтгүй” гэж үзвэл, тухайн компани Хөрөнгийн бирж дээр хувьцаагаа зарах эрхгүй болно. СЗХ зөвшөөрөл өгнө гэдэг нь “Энэ компани ашигтай ажиллана” гэсэн баталгаа биш, харин “Энэ компани мэдээллээ үнэн зөв, бүрэн дүүрэн илчилсэн” гэдгийн баталгаа юм. Ингэснээр хөрөнгө оруулагч та “Хортой хиам” идэхээс хамгаалагдаж байгаа хэрэг.

2. Бондын хяналт: Компаниуд зээл авахын оронд “Бонд” (Өрийн бичиг) гаргаж иргэдээс мөнгө зээлдэг. Сүүлийн үед “ЛэндМН бонд”, “Симпл бонд” гэх мэт олон бонд гарсан. СЗХ эдгээрийг ч бас хянадаг.

• “Та нар иргэдээс авсан мөнгөө эргүүлж төлж чадах уу?”

• “Барьцаа хөрөнгө чинь хангалттай юу?” Хэрэв эргэлзээтэй байвал СЗХ бонд гаргахыг зөвшөөрдөггүй.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЗОХИЦУУЛАЛТГҮЙ ОРЧИНД ЮУ БОЛОХ ВЭ? (АЙМШГИЙН КИНО)

СЗХ байхгүй, эсвэл тэдний ажил сул байвал юу болох вэ? Үүнийг ойлгохын тулд бид түүхээ эргэн санах хэрэгтэй.

Хадгаламж зээлийн хоршоодын дампуурал (2000-аад оны дунд үе): Тухайн үед СЗХ дөнгөж байгуулагдаж байсан, хяналт сул байв. Олон арван хоршоод “Жилийн 40-50% хүү өгнө” гэж амлаж, иргэдийн мөнгийг цуглуулаад, эзэд нь мөрийтэй тоглож, эсвэл гадаад руу зугтаасан. Мянга мянган хүн орон гэргүй болж, гудамжинд жагсаж байсан. Яагаад ийм зүйл болов? Учир нь тэнд “Хаалгач” байгаагүй. Хэн дуртай нь хоршоо байгуулж, хэн дуртай нь иргэдийн мөнгийг авч байсан юм.

Койны халуурал (2021 он): Энэ үед “Виртуал хөрөнгийн хууль” батлагдаагүй, СЗХ койн дээр хяналт тавих эрх зүйн орчин бүрдээгүй байв. Үр дүнд нь юу болов?

• Хэн дуртай нь (дуучин, жүжигчин, инфлюенсер) койн гаргасан.

• “IHC”, “Storepay” гээд томоохон төслүүд байсан ч, хажуугаар нь маш олон “Хог койн” (Shitcoin) гарч, хүмүүсийн мөнгийг аваад алга болсон.

• Олон залуус мөнгөө алдсан.

Энэ бүхэн бидэнд нэг л зүйлийг сануулдаг: Хаалгачгүй хот руу чононууд чөлөөтэй орж ирдэг. СЗХ-ны хатуу шалгуур, удаан мэт санагдах процесс нь үнэн хэрэгтээ биднийг эдгээр “Чоно”-нуудаас хамгаалж байдаг “Хана хэрэм” юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЛИЦЕНЗ ОЛГОСНЫ ДАРААХЬ ХЯНАЛТ – “БАЙНГЫН КАМЕР”

СЗХ нэг удаа лиценз өгөөд л мартчихдаггүй. Тэд лицензтэй компаниудыг 24/7 цагийн турш “Камер”-аар харж байдаг. Үүнийг “Зайнаас хянах” (Off-site Supervision) болон “Газар дээрх шалгалт” (On-site Inspection) гэж нэрлэдэг.

1. Зайнаас хянах: Брокерын компаниуд, ББСБ-ууд өдөр бүр, сар бүр СЗХ-ны систем рүү тайлангаа илгээдэг.

• “Өнөөдөр хэдэн төгрөгийн зээл гаргав?”

• “Харилцагчийн мөнгө бүрэн байна уу?” СЗХ-ны программ хангамж энэ тоонуудыг шинжилж, хэрэв сэжигтэй зүйл (Жишээ нь: Брокер харилцагчийн мөнгийг өөрийн данс руу шилжүүлсэн байвал) илэрвэл “Улаан гэрэл” асдаг.

2. Газар дээрх шалгалт: СЗХ-ны байцаагч нар гэнэт компанийн оффис дээр очдог. Тэд компьютерынх нь “Log” (түүх)-ийг шалгаж, гэрээг нь ухаж үздэг.

• “Та нар иргэн Доржид зээл өгөхдөө хүүгээ хуулиас хэтрүүлж тооцсон байна.”

• “Танай даатгалын нөөц сан дутмаг байна.” Ийм зөрчил илэрвэл СЗХ торгууль тавьж, хугацаатай үүрэг өгч, бүр болохгүй бол Лицензийг нь цуцалдаг. Лицензээ алдана гэдэг нь тухайн компанийн хувьд “Цаазын ял”-тай адил. Тиймээс санхүүгийн байгууллагууд СЗХ-ноос үхтэлээ айдаг бөгөөд дүрмийг нь ягштал баримтлахыг хичээдэг.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ИРГЭН ТА ӨӨРӨӨ “ХЯНАГЧ” БОЛОХ НЬ

СЗХ хичнээн сайн ажиллалаа гээд иргэн та өөрөө сонор сэрэмжгүй бол залилангаас бүрэн хамгаалагдаж чадахгүй. СЗХ танд “Зэвсэг” өгдөг, харин тэр зэвсгийг та өөрөө ашиглах ёстой.

Зэвсэг 1: QR Код ба Гэрчилгээ Одоо бүх лицензтэй ББСБ, Брокерын оффисын үүдэнд, эсвэл кассны дэргэд СЗХ-ны логотой Гэрчилгээ болон QR код байх ёстой. Та утсаа гаргаж ирээд тэр QR кодыг уншуулбал СЗХ-ны сайт руу орж, “Энэ компани хүчин төгөлдөр эрхтэй байна” гэсэн мэдээллийг харуулна. Хэрэв ийм код байхгүй бол, эсвэл уншуулахад алдаа зааж байвал тэр газар сэжигтэй гэсэн үг.

Зэвсэг 2: FRC.MN вэбсайт Та хэн нэгэнд мөнгө өгөхөөсөө өмнө www.frc.mn сайт руу ороод “Зохицуулалттай этгээд” гэсэн цэснээс тухайн компанийн нэрийг хайж үзээрэй.

• “Энэ брокерын лиценз түдгэлзсэн байна уу?”

• “Энэ даатгалын компани хэвийн ажиллаж байна уу?” Энэ бүх мэдээлэл тэнд ил тод байдаг.

ДҮГНЭЛТ: ШУДАРГА ЁСНЫ БАМБАЙ

Эцэст нь дүгнэхэд, Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) бол санхүүгийн зах зээл дэх “Тоглоомын дүрэм”-ийг зохиогч, түүний хэрэгжилтийг хянагч, зөрчигчдийг шийтгэгч юм.

Тэдний “Хаалгач”-ийн үүрэг нь заримдаа бизнес эрхлэгчдэд хэт хатуу, хүнд сурталтай мэт санагдаж болох ч, энэ нь эцсийн дүндээ Иргэн ТАНЫ МӨНГИЙГ хамгаалах зорилготой байдаг.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л таны хувьцаа ҮЦТХТ-д найдвартай хадгалагдаж байна.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л ББСБ-ууд хүүгээ дураараа нэмж чадахгүй байна.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л “Хаан Банк”-ны IPO амжилттай болж, хууль ёсны дагуу явагдсан.

Тиймээс, СЗХ бол Монголын эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангаж буй үл үзэгдэгч, гэхдээ хамгийн бат бөх БАМБАЙ юм.

Танд өгөх зөвлөгөө: Санхүүгийн ямар ч үйлчилгээ авахдаа (Зээл авах, Даатгал хийлгэх, Хувьцаа авах) “Танайх СЗХ-ны зөвшөөрөлтэй юу?” гэдэг ганц асуултыг асууж хэвшээрэй. Энэ ганц асуулт таныг ирээдүйн сая сая төгрөгийн алдагдлаас аварч чадна шүү.

Монгол хүн бүр “Монголбанк”-ыг мэддэг. Бидний түрийвчинд байх төгрөг бүр дээр гарын үсэг нь байдаг, зурагтаар инфляц ярихад дарга нар нь гарч ирдэг, валютын ханш өсөхөд бид тэднийг буруутгадаг. Тэд бол мөнгөний бодлогыг зангиддаг, арилжааны том банкуудыг (Хаан, Голомт, ХХБ) удирддаг.

Гэтэл сүүлийн 20 жилд Монголын санхүүгийн ертөнц зөвхөн банкаар хязгаарлагдахаа больжээ. Банкнаас өөр, банкнаас илүү олон төрлийн үйлчилгээ үзүүлдэг, банкнаас илүү хурдан, заримдаа илүү эрсдэлтэй асар том зах зээл бий болсон. Энэ бол Хөрөнгийн бирж, Даатгал, ББСБ, Хадгаламж зээлийн хоршоо, Үл хөдлөх хөрөнгө, Виртуал хөрөнгө (Койн) зэргээс бүрдсэн “Банк бус санхүүгийн салбар” юм.

Тэгвэл энэ их айлыг хэн удирддаг вэ? Монголбанк уу? Үгүй ээ. Монголбанкны гар энд хүрдэггүй. Энэ том ертөнцийг захирдаг, дүрэм журмыг нь тогтоодог, цагдаа нь болж, шүүгч нь болж ажилладаг тусгай эрхтэй байгууллага байдаг. Тэр байгууллага бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) буюу Financial Regulatory Commission (FRC) юм.

Өнөөдөр бид энэхүү байгууллага нь жирийн иргэн таны амьдралд яг ямар хамаатай болох, тэд яагаад “Хамгийн дээд эрх мэдэл”-тэй байдаг тухай маш дэлгэрэнгүй аялал хийх болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЭРХ МЭДЛИЙН ХУВААРИЛАЛТ – ХЭН НЬ ЮУГ МЭДДЭГ ВЭ?

Санхүүгийн салбарыг ойлгохын тулд бид төрийн зохицуулалтын “Газрын зураг”-ийг эхлээд харах хэрэгтэй. Олон хүн СЗХ-г Монголбанкны доод газар, эсвэл Сангийн яамны хэлтэс гэж андуурдаг.

Үнэн хэрэгтээ СЗХ бол Засгийн газраас хараат бус, Монголбанктай эрх тэгш, шууд Улсын Их Хуралд (УИХ) тайлагнадаг, бие даасан, хүчирхэг агентлаг юм.

Монголбанкны Вант Улс: Тэдний хариуцдаг зүйлс нь “Мөнгө” өөрөө юм.

• Төгрөгийн ханш.

• Инфляц.

• Хадгаламжийн даатгал.

• Системийн том банкууд (Тэд дампуурвал улс сүйрэх тул Монголбанк хатуу хянадаг).

Санхүүгийн Зохицуулах Хорооны Вант Улс: Тэдний хариуцдаг зүйлс нь “Хөрөнгө ба Үйлчилгээ” юм.

• Хөрөнгийн зах зээл: Хөрөнгийн бирж, Брокерууд, ҮЦТХТ.

• Даатгалын зах зээл: Даатгалын компаниуд, зуучлагчид.

• Банк бус санхүүгийн байгууллагууд (ББСБ): Зээлийн аппликейшнууд, ломбардууд (зарим хэсэг).

• Хадгаламж зээлийн хоршоод (ХЗХ).

• Үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлал (Remax г.м).

• Үнэт металл, үнэт чулууны арилжаа.

• Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчид (Койн биржүүд).

Харж байна уу? СЗХ-ны хариуцдаг талбар нь тооны хувьд маш олон, оролцогчдын хувьд маш өргөн хүрээтэй. Хэрэв та банкнаас бусад ямар нэгэн санхүүгийн харилцаанд орсон бол таныг хамгаалах үүрэгтэй цорын ганц газар бол СЗХ юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: СЗХ-НЫ ҮНДСЭН ЗОРИЛГО – ГУРВАН ТУЛГУУРТ БОДЛОГО

СЗХ яагаад байгуулагдсан бэ? Тэд өглөө ажилдаа ирээд юуны төлөө ажилладаг вэ? Тэдний ажил үүрэг гурван үндсэн “Тулгуур” дээр тогтдог.

Тулгуур 1: Зах зээлийн тогтвортой байдал (Stability)

Та “Хадгаламж зээлийн хоршоо дампуурчээ”, “Брокер мөнгөө аваад зугтжээ” гэсэн мэдээ сонсвол яах вэ? Та тэр зах зээлд дахиж итгэхгүй. Та мөнгөө гэртээ, дэрэн доороо хадгалахыг илүүд үзнэ. Хэрэв бүгд ингэвэл эдийн засаг зогсоно.

Тиймээс СЗХ-ны хамгийн гол үүрэг бол “Системийг нураахгүй байх” юм. Тэд үүнийг яаж хийдэг вэ?

• Босго тогтоох: ББСБ байгуулах хүнд “Чи дор хаяж 2.5 тэрбум төгрөгтэй байж л энэ ажлыг эхэлнэ” гэж шаарддаг. Мөнгөгүй хүн мөнгөний ажил хийж болохгүй.

• Тайлан хянах: Санхүүгийн байгууллагууд улирал бүр СЗХ-д тайлангаа өгдөг. СЗХ-ны хянагч нар “Энэ компани алдагдалтай ажиллаад байна, удахгүй дампуурах шинжтэй байна” гэдгийг урьдчилж хараад, арга хэмжээ авдаг.

Тулгуур 2: Шударга өрсөлдөөн (Fair Competition)

Санхүүгийн зах зээл бол ширэнгэн ой биш. Энд хүчтэй нь хүчгүйгээ барьж идэж болохгүй. Жишээ нь: Нэг том Даатгалын компани бусад жижгүүдээ шахахын тулд “Манайх даатгалаа үнэгүй хийж өгнө” гэж зарлаж болохгүй. Энэ нь өрсөлдөөнийг эвдэж, эцэст нь ганцхан компани үлдээд үнээ нэмэх аюултай.

СЗХ нь “Шүүгч”-ийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

• Тэд үнийн доод, дээд хязгаарыг тогтоодог (Жишээ нь: ББСБ-ын зээлийн хүүг сарын 4.5%-иас хэтрүүлж болохгүй).

• Тэд зар сурталчилгааг хянадаг. “Худлаа амлалт өгч болохгүй”.

Тулгуур 3: Хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчийг хамгаалах (Consumer Protection)

Энэ бол иргэн танд хамгийн их хамаатай хэсэг. Банкны харилцагчийг Монголбанк хамгаалдаг бол, ББСБ, Даатгал, Хөрөнгийн биржийн харилцагчийг СЗХ хамгаална.

• Мэдээллийн ил тод байдал: СЗХ компаниудаас “Та нар иргэдэд гэрээгээ жижиг үсгээр биш, томоор, ойлгомжтой бичиж өг” гэж шаарддаг.

• Гомдол барагдуулах: Хэрэв Даатгалын компани таны нөхөн төлбөрийг өгөхгүй бол та СЗХ-д өргөдөл бичиж болно. СЗХ тухайн компанийг дуудаж, хуулийн дагуу шалгаад, таны мөнгийг гаргуулж өгөх эрх мэдэлтэй.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: СЗХ-НЫ ХАРИУЦДАГ САЛБАРУУД – НЭГБҮРЧЛЭН

Одоо СЗХ-ны “Вант улс”-ын газар нутгуудаар нэг бүрчлэн аялж, тэд яг юуг хянадаг болохыг харъя.

1. Хөрөнгийн зах зээл (Capital Markets)

Энэ бол СЗХ-ны хамгийн том, хамгийн чухал талбар.

• IPO зөвшөөрөл: “Хаан Банк”, “Голомт Банк” IPO хийхийн тулд эхлээд СЗХ-ны “Шүүлтүүр”-ээр орсон. СЗХ тэднийг “Үнэхээр олон нийтэд хувьцаагаа зарахад бэлэн үү? Санхүү нь эрүүл үү?” гэдгийг олон сар шалгаж байж зөвшөөрөл өгдөг.

• Брокерууд: Таны мөнгө байршдаг Брокерын компаниудыг СЗХ өдөр тутам хянадаг. Хэрэв брокер таны мөнгийг зөвшөөрөлгүй хөдөлгөвөл СЗХ тэр дор нь лицензийг нь цуцална.

• Хувьцаат компаниуд: МХБ дээр бүртгэлтэй 300 гаруй компанийг “Тайлангаа өг, мэдээллээ ил тод байлга” гэж шахдаг газар бол СЗХ.

Жишээ: Нэг компани хувьцааны ханшаа зориудаар өсгөж (Market Manipulation) байгаад зарах гэж оролдвол СЗХ-ны хяналтын систем үүнийг илрүүлж, тухайн арилжааг зогсоож, буруутай этгээдэд эрүүгийн хэрэг үүсгүүлдэг.

2. Даатгалын зах зээл (Insurance)

Бидний амьдралд эрсдэл тохиолдоход түшдэг ганц багана бол Даатгал. Гэтэл даатгалын компани өөрөө дампуурвал яах вэ? СЗХ үүнээс сэргийлдэг.

• Нөөц сан: Даатгалын компани бүрийг “Та нар цуглуулсан мөнгөнийхөө тодорхой хэсгийг эрсдэлийн сан болгож хадгал” гэж шаарддаг.

• Жолоочийн хариуцлагын даатгал: Энэ албан журмын даатгалын үнэ тариф, нөхөн төлбөрийн хэмжээг СЗХ баталдаг.

Жишээ: Таны машин мөргөлдөөд, даатгалын компани “Хохирлыг чинь 100% барагдуулахгүй, 50%-ийг нь өгнө” гэж маргавал СЗХ-ны гаргасан журмыг бариад очиход асуудал шийдэгдэнэ.

3. Банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ)

Өнөөдөр Монголд 500 гаруй ББСБ, олон арван зээлийн аппликейшн ажиллаж байна. Энэ бол маш том зах зээл. СЗХ энд “Хатуу эцэг”-ийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

• Хүүгийн хязгаар: СЗХ-ноос ББСБ-ын зээлийн хүүг сарын 4.5%-иас хэтрүүлж болохгүй гэсэн хатуу тушаал гаргасан. Хэрэв хэн нэгэн 10% хүү нэхвэл тэр нь хууль бус.

• Мөнгө угаахтай тэмцэх: ББСБ-аар дамжуулан гэмт хэргийн мөнгө угаахаас сэргийлж, 20 саяас дээш дүнтэй гүйлгээг хянадаг.

• Финтек: LendMN, Storepay зэрэг технологийн компаниудыг бүртгэж, иргэдийн хувийн мэдээллийг алдахгүй байх шаардлага тавьдаг.

4. Хадгаламж Зээлийн Хоршоо (Savings & Credit Cooperatives)

Энэ бол маш эмзэг сэдэв. Өмнө нь олон ХЗХ дампуурч, иргэд хохирч байсан. Тиймээс СЗХ энэ салбарыг маш хатуу хянадаг болсон.

• ХЗХ нь зөвхөн гишүүддээ үйлчлэх ёстой.

• Гаднаас хадгаламж авч болохгүй.

• Зар сурталчилгаагаар “Өндөр хүү өгнө” гэж иргэдийг төөрөгдүүлж болохгүй.

5. Виртуал хөрөнгө (Crypto)

2021 оны койн, криптогийн тэсрэлтийн дараа “Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль” батлагдсан. Энэ хуулиар СЗХ нь крипто биржүүдийг (Complex, Ih Bit г.м) бүртгэж, хянах үүрэгтэй болсон. Гэхдээ анхаарах зүйл: СЗХ койн өснө, унана гэдэгт баталгаа гаргадаггүй. Тэд зөвхөн “Энэ бирж мөнгө угаахгүй байна, эзэн нь тодорхой байна” гэдгийг л хянадаг.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: СЗХ-НЫ АЖЛЫН ЗЭВСГҮҮД

СЗХ эрх мэдлээ хэрэгжүүлэхийн тулд ямар зэвсэг ашигладаг вэ?

1. Тусгай зөвшөөрөл (Лиценз): Энэ бол бизнесийн “Амьдрах эрх”. СЗХ лиценз өгөхгүй бол хэн ч энэ салбарт ажиллаж чадахгүй. Лицензээ хураалгана гэдэг бол бизнес нь үхнэ гэсэн үг. Энэ бол СЗХ-ны хамгийн том ташуур.

2. Газар дээрх хяналт шалгалт (On-site Inspection): СЗХ-ны байцаагч нар гэнэт, эсвэл төлөвлөгөөний дагуу компаниуд дээр очиж шалгалт хийдэг. Компьютерыг нь ухаж, гэрээг нь уншиж, зөрчил илэрвэл акт тавьдаг.

3. Зайнаас хянах (Off-site Supervision): Компаниуд өдөр бүр, сар бүр тоон мэдээллээ СЗХ-ны систем рүү илгээдэг. СЗХ-ны программ тэр тоонуудыг шинжилж, улаан гэрэл асвал анхааруулга өгдөг.

4. Журам батлах (Rule-making): “Тоглоомын дүрэм”-ийг зохиодог. Жишээ нь: “IPO хийх компани дор хаяж 3 жил ажилласан байх ёстой” гэсэн дүрмийг СЗХ баталдаг.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: БОДИТ АМЬДРАЛ ДЭЭРХ ЖИШЭЭ

СЗХ-ны ажил бидэнд хэрхэн нөлөөлдгийг бодит кэйс дээр харъя.

Кэйс А: “Өндөр өгөөж” амласан луйвар Нэгэн “Хөрөнгө оруулалтын компани” фэйсбүүкээр “Та 1 сая төгрөг өгвөл сарын дараа 2 сая болгож өгнө” гэж зар тавьжээ.

• СЗХ-ны үйлдэл: СЗХ үүнийг харангуутаа “Энэ компани манайд бүртгэлгүй, тусгай зөвшөөрөлгүй” гэдгийг олон нийтэд зарлана. Мөн цагдаагийн байгууллагад мэдэгдэж, үйл ажиллагааг нь зогсооно. Ингэснээр олон мянган хүн мөнгөө алдахаас сэргийлж байна.

Кэйс Б: ББСБ-ын хүүгийн дарамт Иргэн Дорж нэг ББСБ-аас зээл аваад хугацаагаа хэтрүүлжээ. ББСБ түүнээс үндсэн зээлээс нь давсан “Алданги” нэхэмжлэв.

• СЗХ-ны үйлдэл: Дорж СЗХ-нд гомдол гаргана. СЗХ шалгаад “Хуулиараа алданги нь үндсэн зээлийн 50%-иас хэтэрч болохгүй. Танай ББСБ хууль зөрчсөн байна. Илүү авсан мөнгөө буцааж өг” гэсэн шийдвэр гаргана.

ДҮГНЭЛТ: ЯАГААД ТА СЗХ-Г МЭДДЭГ БАЙХ ЁСТОЙ ВЭ?

СЗХ бол таны “Санхүүгийн өмгөөлөгч” юм. Та банкнаас бусад санхүүгийн байгууллагатай харьцахдаа үргэлж эрсдэлтэй нүүр тулж байдаг.

• Брокер дампуурч магадгүй.

• Даатгал мөнгө өгөхгүй байж магадгүй.

• Койн унаж магадгүй.

Энэ бүх эрсдэлтэй орчинд таны эрх ашгийг хамгаалахын төлөө, зах зээлийг цэвэр байлгахын төлөө ажилладаг ганц байгууллага бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо юм.

Танд өгөх зөвлөгөө: Санхүүгийн үйлчилгээ авахдаа (ББСБ, Брокер, Даатгал) хамгийн түрүүнд нэг л асуултыг асууж хэвшээрэй: “Танайх СЗХ-ны тусгай зөвшөөрөлтэй юу? Лицензийн дугаараа үзүүлнэ үү?”

Хэрэв тэд үзүүлж чадвал та СЗХ-ны хамгаалалт дор байна. Хэрэв үзүүлж чадахгүй бол та “Зэрлэг баруун”-д, хуульгүй орчинд ганцаараа байна гэсэн үг. Сонголт таны гарт.

Дараагийн алхам: Та СЗХ-ны албан ёсны вэбсайт (frc.mn) руу ороод “Зохицуулалттай этгээд” гэсэн цэсийг сонирхоод үзээрэй. Тэнд Монгол Улсад хууль ёсоор үйл ажиллагаа явуулж буй бүх санхүүгийн байгууллагын жагсаалт бий. Таны харьцаж буй газар тэнд байна уу? Шалгаад үзэхэд илүүдэхгүй шүү.

Монгол хүн бүр “Монголбанк”-ыг мэддэг. Бидний түрийвчинд байх төгрөг бүр дээр гарын үсэг нь байдаг, зурагтаар инфляц ярихад дарга нар нь гарч ирдэг, валютын ханш өсөхөд бид тэднийг буруутгадаг. Тэд бол мөнгөний бодлогыг зангиддаг, арилжааны том банкуудыг (Хаан, Голомт, ХХБ) удирддаг.

Гэтэл сүүлийн 20 жилд Монголын санхүүгийн ертөнц зөвхөн банкаар хязгаарлагдахаа больжээ. Банкнаас өөр, банкнаас илүү олон төрлийн үйлчилгээ үзүүлдэг, банкнаас илүү хурдан, заримдаа илүү эрсдэлтэй асар том зах зээл бий болсон. Энэ бол Хөрөнгийн бирж, Даатгал, ББСБ, Хадгаламж зээлийн хоршоо, Үл хөдлөх хөрөнгө, Виртуал хөрөнгө (Койн) зэргээс бүрдсэн “Банк бус санхүүгийн салбар” юм.

Тэгвэл энэ их айлыг хэн удирддаг вэ? Монголбанк уу? Үгүй ээ. Монголбанкны гар энд хүрдэггүй. Энэ том ертөнцийг захирдаг, дүрэм журмыг нь тогтоодог, цагдаа нь болж, шүүгч нь болж ажилладаг тусгай эрхтэй байгууллага байдаг. Тэр байгууллага бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) буюу Financial Regulatory Commission (FRC) юм.

Өнөөдөр бид энэхүү байгууллага нь жирийн иргэн таны амьдралд яг ямар хамаатай болох, тэд яагаад “Хамгийн дээд эрх мэдэл”-тэй байдаг тухай маш дэлгэрэнгүй аялал хийх болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЭРХ МЭДЛИЙН ХУВААРИЛАЛТ – ХЭН НЬ ЮУГ МЭДДЭГ ВЭ?

Санхүүгийн салбарыг ойлгохын тулд бид төрийн зохицуулалтын “Газрын зураг”-ийг эхлээд харах хэрэгтэй. Олон хүн СЗХ-г Монголбанкны доод газар, эсвэл Сангийн яамны хэлтэс гэж андуурдаг.

Үнэн хэрэгтээ СЗХ бол Засгийн газраас хараат бус, Монголбанктай эрх тэгш, шууд Улсын Их Хуралд (УИХ) тайлагнадаг, бие даасан, хүчирхэг агентлаг юм.

Монголбанкны Вант Улс: Тэдний хариуцдаг зүйлс нь “Мөнгө” өөрөө юм.

• Төгрөгийн ханш.

• Инфляц.

• Хадгаламжийн даатгал.

• Системийн том банкууд (Тэд дампуурвал улс сүйрэх тул Монголбанк хатуу хянадаг).

Санхүүгийн Зохицуулах Хорооны Вант Улс: Тэдний хариуцдаг зүйлс нь “Хөрөнгө ба Үйлчилгээ” юм.

• Хөрөнгийн зах зээл: Хөрөнгийн бирж, Брокерууд, ҮЦТХТ.

• Даатгалын зах зээл: Даатгалын компаниуд, зуучлагчид.

• Банк бус санхүүгийн байгууллагууд (ББСБ): Зээлийн аппликейшнууд, ломбардууд (зарим хэсэг).

• Хадгаламж зээлийн хоршоод (ХЗХ).

• Үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлал (Remax г.м).

• Үнэт металл, үнэт чулууны арилжаа.

• Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчид (Койн биржүүд).

Харж байна уу? СЗХ-ны хариуцдаг талбар нь тооны хувьд маш олон, оролцогчдын хувьд маш өргөн хүрээтэй. Хэрэв та банкнаас бусад ямар нэгэн санхүүгийн харилцаанд орсон бол таныг хамгаалах үүрэгтэй цорын ганц газар бол СЗХ юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: СЗХ-НЫ ҮНДСЭН ЗОРИЛГО – ГУРВАН ТУЛГУУРТ БОДЛОГО

СЗХ яагаад байгуулагдсан бэ? Тэд өглөө ажилдаа ирээд юуны төлөө ажилладаг вэ? Тэдний ажил үүрэг гурван үндсэн “Тулгуур” дээр тогтдог.

Тулгуур 1: Зах зээлийн тогтвортой байдал (Stability)

Та “Хадгаламж зээлийн хоршоо дампуурчээ”, “Брокер мөнгөө аваад зугтжээ” гэсэн мэдээ сонсвол яах вэ? Та тэр зах зээлд дахиж итгэхгүй. Та мөнгөө гэртээ, дэрэн доороо хадгалахыг илүүд үзнэ. Хэрэв бүгд ингэвэл эдийн засаг зогсоно.

Тиймээс СЗХ-ны хамгийн гол үүрэг бол “Системийг нураахгүй байх” юм. Тэд үүнийг яаж хийдэг вэ?

• Босго тогтоох: ББСБ байгуулах хүнд “Чи дор хаяж 2.5 тэрбум төгрөгтэй байж л энэ ажлыг эхэлнэ” гэж шаарддаг. Мөнгөгүй хүн мөнгөний ажил хийж болохгүй.

• Тайлан хянах: Санхүүгийн байгууллагууд улирал бүр СЗХ-д тайлангаа өгдөг. СЗХ-ны хянагч нар “Энэ компани алдагдалтай ажиллаад байна, удахгүй дампуурах шинжтэй байна” гэдгийг урьдчилж хараад, арга хэмжээ авдаг.

Тулгуур 2: Шударга өрсөлдөөн (Fair Competition)

Санхүүгийн зах зээл бол ширэнгэн ой биш. Энд хүчтэй нь хүчгүйгээ барьж идэж болохгүй. Жишээ нь: Нэг том Даатгалын компани бусад жижгүүдээ шахахын тулд “Манайх даатгалаа үнэгүй хийж өгнө” гэж зарлаж болохгүй. Энэ нь өрсөлдөөнийг эвдэж, эцэст нь ганцхан компани үлдээд үнээ нэмэх аюултай.

СЗХ нь “Шүүгч”-ийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

• Тэд үнийн доод, дээд хязгаарыг тогтоодог (Жишээ нь: ББСБ-ын зээлийн хүүг сарын 4.5%-иас хэтрүүлж болохгүй).

• Тэд зар сурталчилгааг хянадаг. “Худлаа амлалт өгч болохгүй”.

Тулгуур 3: Хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчийг хамгаалах (Consumer Protection)

Энэ бол иргэн танд хамгийн их хамаатай хэсэг. Банкны харилцагчийг Монголбанк хамгаалдаг бол, ББСБ, Даатгал, Хөрөнгийн биржийн харилцагчийг СЗХ хамгаална.

• Мэдээллийн ил тод байдал: СЗХ компаниудаас “Та нар иргэдэд гэрээгээ жижиг үсгээр биш, томоор, ойлгомжтой бичиж өг” гэж шаарддаг.

• Гомдол барагдуулах: Хэрэв Даатгалын компани таны нөхөн төлбөрийг өгөхгүй бол та СЗХ-д өргөдөл бичиж болно. СЗХ тухайн компанийг дуудаж, хуулийн дагуу шалгаад, таны мөнгийг гаргуулж өгөх эрх мэдэлтэй.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: СЗХ-НЫ ХАРИУЦДАГ САЛБАРУУД – НЭГБҮРЧЛЭН

Одоо СЗХ-ны “Вант улс”-ын газар нутгуудаар нэг бүрчлэн аялж, тэд яг юуг хянадаг болохыг харъя.

1. Хөрөнгийн зах зээл (Capital Markets)

Энэ бол СЗХ-ны хамгийн том, хамгийн чухал талбар.

• IPO зөвшөөрөл: “Хаан Банк”, “Голомт Банк” IPO хийхийн тулд эхлээд СЗХ-ны “Шүүлтүүр”-ээр орсон. СЗХ тэднийг “Үнэхээр олон нийтэд хувьцаагаа зарахад бэлэн үү? Санхүү нь эрүүл үү?” гэдгийг олон сар шалгаж байж зөвшөөрөл өгдөг.

• Брокерууд: Таны мөнгө байршдаг Брокерын компаниудыг СЗХ өдөр тутам хянадаг. Хэрэв брокер таны мөнгийг зөвшөөрөлгүй хөдөлгөвөл СЗХ тэр дор нь лицензийг нь цуцална.

• Хувьцаат компаниуд: МХБ дээр бүртгэлтэй 300 гаруй компанийг “Тайлангаа өг, мэдээллээ ил тод байлга” гэж шахдаг газар бол СЗХ.

Жишээ: Нэг компани хувьцааны ханшаа зориудаар өсгөж (Market Manipulation) байгаад зарах гэж оролдвол СЗХ-ны хяналтын систем үүнийг илрүүлж, тухайн арилжааг зогсоож, буруутай этгээдэд эрүүгийн хэрэг үүсгүүлдэг.

2. Даатгалын зах зээл (Insurance)

Бидний амьдралд эрсдэл тохиолдоход түшдэг ганц багана бол Даатгал. Гэтэл даатгалын компани өөрөө дампуурвал яах вэ? СЗХ үүнээс сэргийлдэг.

• Нөөц сан: Даатгалын компани бүрийг “Та нар цуглуулсан мөнгөнийхөө тодорхой хэсгийг эрсдэлийн сан болгож хадгал” гэж шаарддаг.

• Жолоочийн хариуцлагын даатгал: Энэ албан журмын даатгалын үнэ тариф, нөхөн төлбөрийн хэмжээг СЗХ баталдаг.

Жишээ: Таны машин мөргөлдөөд, даатгалын компани “Хохирлыг чинь 100% барагдуулахгүй, 50%-ийг нь өгнө” гэж маргавал СЗХ-ны гаргасан журмыг бариад очиход асуудал шийдэгдэнэ.

3. Банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ)

Өнөөдөр Монголд 500 гаруй ББСБ, олон арван зээлийн аппликейшн ажиллаж байна. Энэ бол маш том зах зээл. СЗХ энд “Хатуу эцэг”-ийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

• Хүүгийн хязгаар: СЗХ-ноос ББСБ-ын зээлийн хүүг сарын 4.5%-иас хэтрүүлж болохгүй гэсэн хатуу тушаал гаргасан. Хэрэв хэн нэгэн 10% хүү нэхвэл тэр нь хууль бус.

• Мөнгө угаахтай тэмцэх: ББСБ-аар дамжуулан гэмт хэргийн мөнгө угаахаас сэргийлж, 20 саяас дээш дүнтэй гүйлгээг хянадаг.

• Финтек: LendMN, Storepay зэрэг технологийн компаниудыг бүртгэж, иргэдийн хувийн мэдээллийг алдахгүй байх шаардлага тавьдаг.

4. Хадгаламж Зээлийн Хоршоо (Savings & Credit Cooperatives)

Энэ бол маш эмзэг сэдэв. Өмнө нь олон ХЗХ дампуурч, иргэд хохирч байсан. Тиймээс СЗХ энэ салбарыг маш хатуу хянадаг болсон.

• ХЗХ нь зөвхөн гишүүддээ үйлчлэх ёстой.

• Гаднаас хадгаламж авч болохгүй.

• Зар сурталчилгаагаар “Өндөр хүү өгнө” гэж иргэдийг төөрөгдүүлж болохгүй.

5. Виртуал хөрөнгө (Crypto)

2021 оны койн, криптогийн тэсрэлтийн дараа “Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн тухай хууль” батлагдсан. Энэ хуулиар СЗХ нь крипто биржүүдийг (Complex, Ih Bit г.м) бүртгэж, хянах үүрэгтэй болсон. Гэхдээ анхаарах зүйл: СЗХ койн өснө, унана гэдэгт баталгаа гаргадаггүй. Тэд зөвхөн “Энэ бирж мөнгө угаахгүй байна, эзэн нь тодорхой байна” гэдгийг л хянадаг.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: СЗХ-НЫ АЖЛЫН ЗЭВСГҮҮД

СЗХ эрх мэдлээ хэрэгжүүлэхийн тулд ямар зэвсэг ашигладаг вэ?

1. Тусгай зөвшөөрөл (Лиценз): Энэ бол бизнесийн “Амьдрах эрх”. СЗХ лиценз өгөхгүй бол хэн ч энэ салбарт ажиллаж чадахгүй. Лицензээ хураалгана гэдэг бол бизнес нь үхнэ гэсэн үг. Энэ бол СЗХ-ны хамгийн том ташуур.

2. Газар дээрх хяналт шалгалт (On-site Inspection): СЗХ-ны байцаагч нар гэнэт, эсвэл төлөвлөгөөний дагуу компаниуд дээр очиж шалгалт хийдэг. Компьютерыг нь ухаж, гэрээг нь уншиж, зөрчил илэрвэл акт тавьдаг.

3. Зайнаас хянах (Off-site Supervision): Компаниуд өдөр бүр, сар бүр тоон мэдээллээ СЗХ-ны систем рүү илгээдэг. СЗХ-ны программ тэр тоонуудыг шинжилж, улаан гэрэл асвал анхааруулга өгдөг.

4. Журам батлах (Rule-making): “Тоглоомын дүрэм”-ийг зохиодог. Жишээ нь: “IPO хийх компани дор хаяж 3 жил ажилласан байх ёстой” гэсэн дүрмийг СЗХ баталдаг.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: БОДИТ АМЬДРАЛ ДЭЭРХ ЖИШЭЭ

СЗХ-ны ажил бидэнд хэрхэн нөлөөлдгийг бодит кэйс дээр харъя.

Кэйс А: “Өндөр өгөөж” амласан луйвар Нэгэн “Хөрөнгө оруулалтын компани” фэйсбүүкээр “Та 1 сая төгрөг өгвөл сарын дараа 2 сая болгож өгнө” гэж зар тавьжээ.

• СЗХ-ны үйлдэл: СЗХ үүнийг харангуутаа “Энэ компани манайд бүртгэлгүй, тусгай зөвшөөрөлгүй” гэдгийг олон нийтэд зарлана. Мөн цагдаагийн байгууллагад мэдэгдэж, үйл ажиллагааг нь зогсооно. Ингэснээр олон мянган хүн мөнгөө алдахаас сэргийлж байна.

Кэйс Б: ББСБ-ын хүүгийн дарамт Иргэн Дорж нэг ББСБ-аас зээл аваад хугацаагаа хэтрүүлжээ. ББСБ түүнээс үндсэн зээлээс нь давсан “Алданги” нэхэмжлэв.

• СЗХ-ны үйлдэл: Дорж СЗХ-нд гомдол гаргана. СЗХ шалгаад “Хуулиараа алданги нь үндсэн зээлийн 50%-иас хэтэрч болохгүй. Танай ББСБ хууль зөрчсөн байна. Илүү авсан мөнгөө буцааж өг” гэсэн шийдвэр гаргана.

ДҮГНЭЛТ: ЯАГААД ТА СЗХ-Г МЭДДЭГ БАЙХ ЁСТОЙ ВЭ?

СЗХ бол таны “Санхүүгийн өмгөөлөгч” юм. Та банкнаас бусад санхүүгийн байгууллагатай харьцахдаа үргэлж эрсдэлтэй нүүр тулж байдаг.

• Брокер дампуурч магадгүй.

• Даатгал мөнгө өгөхгүй байж магадгүй.

• Койн унаж магадгүй.

Энэ бүх эрсдэлтэй орчинд таны эрх ашгийг хамгаалахын төлөө, зах зээлийг цэвэр байлгахын төлөө ажилладаг ганц байгууллага бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо юм.

Танд өгөх зөвлөгөө: Санхүүгийн үйлчилгээ авахдаа (ББСБ, Брокер, Даатгал) хамгийн түрүүнд нэг л асуултыг асууж хэвшээрэй: “Танайх СЗХ-ны тусгай зөвшөөрөлтэй юу? Лицензийн дугаараа үзүүлнэ үү?”

Хэрэв тэд үзүүлж чадвал та СЗХ-ны хамгаалалт дор байна. Хэрэв үзүүлж чадахгүй бол та “Зэрлэг баруун”-д, хуульгүй орчинд ганцаараа байна гэсэн үг. Сонголт таны гарт.

Дараагийн алхам: Та СЗХ-ны албан ёсны вэбсайт (frc.mn) руу ороод “Зохицуулалттай этгээд” гэсэн цэсийг сонирхоод үзээрэй. Тэнд Монгол Улсад хууль ёсоор үйл ажиллагаа явуулж буй бүх санхүүгийн байгууллагын жагсаалт бий. Таны харьцаж буй газар тэнд байна уу? Шалгаад үзэхэд илүүдэхгүй шүү.

Монголчууд бид үндэсний бөхдөө хайртай. Хоёр бөх барилдаж байх үед нэг нь нөгөөгөө өвдөг шороодууллаа гэж бодъё. Гэтэл унасан бөх нь “Би унаагүй, түрүүлж тохойрдсон” гэж маргадаг. Яг энэ эгзэгтэй мөчид хэн гарч ирдэг вэ? Хөлийн цэц. Тэр бол талбайн шүүгч. Тэр маргааныг тасалдаг, дүрмийг сахиулдаг, шударга бус мэх хийсэн бөхийг торгодог, бүр барилдах эрхийг нь хасдаг.

Хэрэв хөлийн цэц байхгүй бол яах вэ? Бөхчүүд дүрэмгүй зодолдож, хүчтэй нь хүчгүйгээ, зальтай нь шударгаа дарж, наадам тэр чигтээ замбараагүй зодоон болон хувирах байсан биз.

Санхүүгийн зах зээл яг үүнтэй ижил. Энд мянга мянган компани, сая сая хөрөнгө оруулагч мөнгөний төлөө “барилдаж” байдаг. Хэрэв энд шүүгч байхгүй бол том компаниуд жижгийгээ залгиж, дотоод мэдээлэлтэй дарга нар жирийн иргэдийн халаасыг хоосолж, худал мэдээллээр хувьцааны үнийг хөөрөгдөж, жинхэнэ “Зэрлэг баруун” (Wild West) болох байв.

Тэгвэл энэ их айлын, энэ том тэмцээний “Ерөнхий шүүгч”, “Хөлийн цэц” нь хэн бэ? Тэр бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) юм. Тэдний хийдэг хамгийн чухал ажил бол “Хяналт шалгалт” (Surveillance) болон “Хэрэгжилт” (Enforcement) юм. Өөрөөр хэлбэл, тэд тоглоомыг шударга явагдаж байгааг дурандаж, дүрэм зөрчсөн нөхөрт улаан хуудас өгч талбайгаас хөөдөг хүмүүс юм.

Өнөөдөр бид СЗХ хэрхэн “Их нүд”-ээр зах зээлийг харж суудаг, “Дотоод мэдээлэл” гэж ямар аюултай зүйл байдаг, хувьцааны үнийг хэрхэн “Манипуляци” хийдэг тухай детектив кино шиг сонирхолтой сэдвээр аялах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: “VAR” СИСТЕМ БУЮУ ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХЯНАЛТ (MARKET SURVEILLANCE)

Хөл бөмбөгийн Дэлхийн аварга үзэж байхад маргаантай гоол ороход шүүгч “VAR” (Video Assistant Referee) буюу бичлэг ухрааж үздэг дээ. СЗХ-д яг ийм систем байдаг гэвэл та итгэх үү?

Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр өдөр бүр сая сая захиалга, гүйлгээ хийгдэж байна.

• “Бат АПУ-г 1000 төгрөгөөр авлаа.”

• “Дорж Говийг 200 төгрөгөөр зарлаа.” Энэ бүх урсгалыг хүн нүдээрээ хараад суух боломжгүй. Тиймээс СЗХ тусгай Программ хангамж (Software) ашигладаг.

Сэжигтэй үйлдлийг хэрхэн илрүүлдэг вэ?

Энэхүү “Их нүд” программ нь хэвийн бус үйлдлүүд дээр автоматаар “Улаан гэрэл” асаадаг.

1. Гэнэтийн үнийн өсөлт: Жирийн үед өдөрт 1% хөдөлдөг байсан нэг жижиг компанийн хувьцаа гэнэт ямар ч мэдээгүй байхад өдөрт 15% өсөөд, маргааш нь бас 15% өсөөд эхэлбэл систем дохио өгнө. “Энд нэг юм болоод байна, шалга!” гэж.

2. Эзлэх хувийн төвлөрөл: Хэрэв нэг өдөр хийгдсэн нийт арилжааны 90%-ийг ганцхан брокерын компани, эсвэл хоорондоо холбоотой 2-3 хүн хийсэн байвал сэжигтэй. Тэд хоорондоо тохиролцож үнэ хөөргөж байж магадгүй.

3. Мэдээллийн өмнөх арилжаа: Компани “Манайх ашигтай ажиллалаа” гэж мэдээлэхээс яг 1 цагийн өмнө хэн нэгэн их хэмжээгээр хувьцааг нь худалдаж авсан байвал систем түүнийг “Баривчилна”. Энэ хүн яаж мэдсэн бэ?

СЗХ-ны байцаагч нар энэ дохионы дагуу нарийвчилсан шалгалт хийж, брокерын утсыг сонсож (хуулийн зөвшөөрлөөр), дансны хуулгыг нь татаж, хэргийг задалдаг.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ХАМГИЙН ТОМ ГЭМТ ХЭРЭГ – “INSIDER TRADING” (ДОТООД МЭДЭЭЛЭЛ АШИГЛАХ)

Хөрөнгийн зах зээл дээрх хамгийн шударга бус, жирийн иргэдийн боломжийг хулгайлдаг гэмт хэрэг бол “Дотоод мэдээлэл ашиглах” буюу Insider Trading юм.

Үүнийг ойлгохын тулд нэгэн түүх зохиоцгооё.

Кейс: “Алтан Орд” ХК-ийн захирал Батын нууц

“Алтан Орд” гэдэг уул уурхайн компани Хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй. Олон нийт (Та, бид) түүний хувьцааг эзэмшдэг. Нэг өдөр захирал Бат геологичийнхоо тайланг уншив. Тайлан дээр: “Захирал аа, харамсалтай мэдээ байна. Бидний итгэж байсан орд газрын нөөц дуусчихжээ. Манай компани ирэх жил дампуурч магадгүй” гэж бичсэн байв.

Энэ бол “Дотоод мэдээлэл” юм. Үүнийг олон нийт хараахан мэдээгүй байгаа. Хуулиараа Бат энэ мэдээг СЗХ болон Биржээр дамжуулан бүх хүнд нэгэн зэрэг зарлах ёстой. Ингэвэл хувьцааны үнэ унаж, бүгд адилхан хохирно. Энэ бол шударга ёс.

Гэтэл Бат тэгсэнгүй. Тэр мэдээг зарлахаасаа өмнө эхнэр лүүгээ утасдав. “Хайраа, манай компанийн хувьцааг бүгдийг нь яг одоо зар. Хурдал!” Эхнэр нь бүх хувьцаагаа өндөр үнээр зарж амжив. Түүний зарсан хувьцааг юу ч мэдээгүй иргэн Дорж “Энэ компани сайн шүү” гэж бодоод худалдаж авав.

Маргааш нь Бат мэдээгээ зарлав. “Манай орд дууссан”. Хувьцааны үнэ навс унав.

• Үр дүн: Бат болон түүний эхнэр хохиролгүй үлдэв. Харин иргэн Дорж, мөн бусад жирийн хувьцаа эзэмшигчид хамаг мөнгөө алдав.

Энэ бол ГЭМТ ХЭРЭГ. Бат өөрийн давуу байдлаа ашиглаж, бусдыг “нүдээ боосон” байдалтай үлдээгээд, өөрөө ашиг хонжоо олсон (эсвэл алдагдлаас зайлсхийсэн). СЗХ-ны “Шүүгч” нар яг ийм үйлдлийг илрүүлж, Батыг шоронд явуулах, их хэмжээгээр торгох үүрэгтэй.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЗАХ ЗЭЭЛИЙГ ГАЖУУДУУЛАХ НЬ – “MARKET MANIPULATION” (АРИЛЖААНЫ ЛУЙВАР)

Дараагийн түгээмэл гэмт хэрэг бол “Зах зээлийг урвуулан ашиглах” буюу Манипуляци юм. Үүнийг “Үнэ хөөрөгдөх”, “Хиймэл эрэлт үүсгэх” гэж ойлгож болно.

Кейс: “Чонын сүрэг”

Хэсэг бүлэг нөхөд (Чонын сүрэг) нийлээд нэг жижигхэн, хэнд ч хэрэггүй компанийн хувьцааг онилжээ. Тэр компанийн нэгж хувьцаа 100 төгрөг байв. Тэдний төлөвлөгөө:

1. Цуглуулах: Тэд эхлээд чимээгүйхэн тэр хувьцааг 100 төгрөгөөр их хэмжээгээр худалдаж авна.

2. Хөөрөгдөх (Pump): Дараа нь тэд хоорондоо хувьцаагаа зарж эхэлнэ. А нь Б-д 110-аар, Б нь В-д 120-оор, В нь буцаагаад А-д 150-иар зарна.

   • Гаднаас харж байгаа хүмүүст (Танд) дэлгэцэн дээр “Пөөх, энэ хувьцаа өдөр бүр өсөөд байна. Ямар мундаг компани вэ?” гэж харагдана.

   • Дээрээс нь тэд фэйсбүүк, сошиал медиагаар “Энэ компани удахгүй тэсрэлт хийнэ, одоо л ав” гэж хуурамч мэдээ тараана.

3. Урхинд оруулах: Жирийн иргэд шуналдаа хөтлөгдөн 500 төгрөг болсон үед нь худалдаж авч эхэлнэ.

4. Хаях (Dump): Үнэ хангалттай өсмөгц нөгөө “Чонын сүрэг” цуглуулсан бүх хувьцаагаа гэнэт зарж, мөнгөө аваад гарна.

5. Сүйрэл: Чононууд гарсны дараа хувьцааны үнэ буцаад 100 төгрөг (эсвэл түүнээс доош) унана. 500-гаар авсан иргэд шатна.

СЗХ-ны “VAR” систем яг энэ “Хоорондоо хийсэн хиймэл арилжаа”-г илрүүлэх зориулалттай. Хэрэв нэг IP хаягнаас, эсвэл хамааралтай хүмүүс хоорондоо өдөржин арилжаа хийгээд байвал СЗХ шууд таслан зогсоож, тэр хүмүүсийг “Хар жагсаалт”-д оруулж, эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ШИЛЭН БАЙШИНГИЙН ДҮРЭМ – МЭДЭЭЛЛИЙН ИЛ ТОД БАЙДАЛ (TRANSPARENCY)

СЗХ-ны шүүгчийн өөр нэг чухал үүрэг бол “Тодруулга” (Disclosure) шаардах явдал юм. Хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй компани бол “Шилэн байшин” дотор амьдарч байгаатай адил. Тэд нууцтай байх ёсгүй.

Яагаад? Хөрөнгө оруулагч та “АПУ”-гийн хувьцааг авахдаа юунд итгэж авдаг вэ? Тэдний санхүүгийн тайланд итгэж авдаг.

• “Ашигтай ажилласан байна.”

• “Өр төлбөр бага байна.”

Хэрэв компани худлаа тайлан гаргавал, эсвэл муу мэдээгээ нуувал энэ нь хөрөнгө оруулагчдыг хуурч буй хэрэг.

СЗХ-ны шаардлага:

1. Улирал бүрийн тайлан: Компаниуд 3 сар тутамд санхүүгийн тайлангаа СЗХ-д болон олон нийтэд танилцуулах ёстой.

2. Чухал мэдээлэл: Захирал солигдсон, шүүхэд дуудагдсан, том гэрээ байгуулсан гэх мэт үйл явдал болсон даруйд 24 цагийн дотор нийтэд зарлах ёстой.

Торгууль ба Шийтгэл: Хэрэв компани тайлангаа хугацаанд нь өгөхгүй бол, эсвэл мэдээллээ нуувал СЗХ:

• Компанийг өндөр дүнгээр торгоно.

• Хувьцааны арилжааг нь зогсооно (Халт).

• Бүр цаашлаад Хөрөнгийн биржээс хөөж гаргана (Delisting).

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ШИЙТГЭЛ БУЮУ “УЛААН ХУУДАС”

Шүүгч зөвхөн шүгэл үлээгээд зогсохгүй, шийтгэх эрхтэй байж л хүмүүс дүрмийг баримтална. СЗХ ямар шийтгэл оногдуулдаг вэ?

1. Мөнгөн торгууль: Зөрчлийн тухай хуулиар хувь хүн болон компанийг сая саяар нь, заримдаа тэрбумаар нь торгох заалтууд бий. Ялангуяа зах зээлийг манипуляци хийж олсон ашгийг нь хурааж авдаг.

2. Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах: Энэ бол бизнесийн “Цаазын ял”. Брокерын компани харилцагчийн мөнгөөр тоглосон бол лицензийг нь цуцална. Тэр компани дахиж хэзээ ч санхүүгийн салбарт ажиллах эрхгүй болно.

3. Эрүүгийн хариуцлага: СЗХ өөрөө хүн баривчлахгүй ч, ноцтой хэргүүдийг (Insider Trading, Ponzi scheme) баримтжуулаад Цагдаагийн газар, Прокурорт шилжүүлдэг. Санхүүгийн луйварчид шоронд орох ялтай.

4. Хар жагсаалт: Зөрчил гаргасан захирал, нягтлан, брокеруудыг “Хар жагсаалт”-д оруулдаг. Тэд дахиж ямар ч санхүүгийн байгууллагад (Банк, Даатгал, ББСБ) удирдах албан тушаал хаших эрхгүй болдог.

ДҮГНЭЛТ: ШҮҮГЧ ТАНЫ ТАЛД БАЙНА

Эцэст нь дүгнэхэд, Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ)-ны хяналт шалгалтын үйл ажиллагаа нь хэн нэгнийг дарамтлах гэсэн зүйл биш юм. Энэ бол жирийн хөрөнгө оруулагч ТАНЫГ хамгаалах цорын ганц бамбай юм.

• СЗХ “Их нүд”-ээрээ харж байгаа учраас л таны худалдаж авсан хувьцааны үнэ зохиомол биш, бодитой гэдэгт итгэж болно.

• СЗХ хатуу байгаа учраас л компанийн захирлууд дотоод мэдээллээ ашиглаж таныг шулж чадахгүй байна.

• СЗХ шаардаж байгаа учраас л компаниуд тайлангаа үнэн зөв гаргаж байна.

Тиймээс, СЗХ бол санхүүгийн зах зээлийн хатуу боловч шударга “Шүүгч” юм. Шүүгч талбай дээр байхад та айх зүйлгүйгээр, өөрийн ур чадвараар тоглож, хожих боломжтой.

Танд өгөх зөвлөгөө: Хэрэв та ямар нэгэн компанийн хувьцааг авахаар судалж байгаа бол, эсвэл хэн нэгэн танд “Энэ хувьцааг авчих, баталгаатай өснө” гэж шивнэвэл болгоомжтой хандаарай.

• Тэр хүн дотоод мэдээлэл ашиглаж байж магадгүй (Тэгвэл та хамсаатан болно).

• Тэр хүн таныг “Pump and Dump” схемийн золиос болгох гэж байж магадгүй.

Сэжигтэй зүйл анзаарвал СЗХ-нд мэдээлэх нь өөрийгөө болон бусдыг хамгаалах иргэний үүрэг шүү. Шудрага зах зээл дээр л бид бүгд хожно.