Та бидний дунд Бат гэдэг нэгэн ажилсаг залуу амьдардаг гэж төсөөлье. Бат маш амттай талх барьдаг жижигхэн цехтэй. Түүний талхыг хорооллынхон нь анддаггүй, өглөө бүр дугаарлан зогсож авдаг байв. Батын бизнес амжилттай байгаа ч түүнд нэг том мөрөөдөл бий. Тэр зөвхөн нэг хороололд биш, хот даяар, цаашлаад улс даяар талхаа түгээхийг хүсдэг. Үүний тулд түүнд том үйлдвэр барих, орчин үеийн тоног төхөөрөмж авах, олон ажилтан цалинжуулах шаардлага гарлаа.

Бат тооцоолол хийж үзэв. Түүний мөрөөдлийн үйлдвэрийг барихад 10 тэрбум төгрөг хэрэгтэй. Гэтэл түүний дансанд 1 тэрбум л байна. Дутаж буй 9 тэрбумыг хаанаас олох вэ?

Түүнд хоёр үндсэн зам бий.

1. Банкнаас зээл авах: Гэхдээ банк өндөр хүү нэхнэ, барьцаа хөрөнгө шаардана, сар бүр төлбөрөө төлөхийг шаардана. Энэ нь шинэ үйлдвэрт хэтэрхий их дарамт болно.

2. Хөрөнгө оруулалт татах: Өөрөөр хэлбэл, компанийнхаа тодорхой хэсгийг бусдад зарж, мөнгө босгох.

Бат хоёр дахь замыг сонгохоор шийдэв. Тэрээр компанийнхаа хувьцааг олон нийтэд санал болгож, хүмүүсээс мөнгө босгохоор шийдлээ. Яг энэ мөчид Бат “Анхдагч зах зээл” (Primary Market) гэдэг том хаалгаар алхан орж байгаа хэрэг юм.

Өнөөдөр бид хөрөнгийн зах зээлийн хамгийн чухал хэсэг болох, баялаг бүтээгддэг, мөнгө ургадаг тэрхүү “Анхдагч зах зээл”-ийн тухай дэлгэрэнгүй ярилцах болно.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: АНХДАГЧ ЗАХ ЗЭЭЛ ГЭЖ ЮУ ВЭ? (БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТЫН ЦЭГ)

Хөрөнгийн зах зээлийг бид нэг том “Далай” гэж төсөөлбөл, Анхдагч зах зээл бол тэр далай руу цутгаж буй “Эх булаг” нь юм. Эсвэл бүр энгийнээр, автомашины ертөнцөөр зүйрлэе.

Та цоо шинэ машин авахаар “Тоёота”-гийн албан ёсны дилер дээр очлоо гэж бодъё. Та машинаа сонгоод, мөнгөө төлнө. Таны төлсөн мөнгө хаашаа явах вэ? Шууд “Тоёота” компанийн данс руу орно. “Тоёота” тэр мөнгөөрөө дараагийн шинэ машинаа үйлдвэрлэнэ, ажилчдынхаа цалинг тавина. Энэ бол Анхдагч зах зээл юм. Энд “Шинэ бүтээгдэхүүн” (Шинэ хувьцаа) анх удаа мэндэлж, худалдан авагчийн гарт очиж байна.

Тодорхойлолт: Анхдагч зах зээл гэдэг нь компаниуд, засгийн газар эсвэл бусад байгууллагууд ШИНЭЭР үнэт цаас (хувьцаа эсвэл бонд) гаргаж, түүнийгээ анх удаа хөрөнгө оруулагчдад худалдаж, хөрөнгө босгодог талбар юм.

Энд нэг зүйлийг маш сайн ялгаж салгах хэрэгтэй. Бидний өдөр тутам “Хөрөнгийн бирж дээр хувьцаа өсөж байна, унаж байна” гэж ярьдаг нь ихэвчлэн “Хоёрдогч зах зээл” (Secondary Market) байдаг. Хоёрдогч зах зээл дээр хүмүүс хоорондоо хувьцаагаа наймаалцдаг бол, Анхдагч зах зээл дээр хүмүүс КОМПАНИАС шууд худалдаж авдаг.

(Дээрх зурагт: Анхдагч зах зээл дээр мөнгө хөрөнгө оруулагчаас шууд Компани руу урсаж байгааг, харин Хоёрдогч зах зээл дээр мөнгө хөрөнгө оруулагч А-гаас хөрөнгө оруулагч Б рүү шилжиж байгааг харуулна)

Тэгэхээр, Анхдагч зах зээл бол “Үүсэл”, “Эхлэл”, “Бүтээл” юм. Энэ зах зээл байхгүй бол компаниуд томрох мөнгөө олж чадахгүй, эдийн засаг зогсонги байдалд орох байсан биз ээ.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ҮНДСЭН ЧИГ ҮҮРЭГ – КАПИТАЛ БОСГОХ (МӨНГӨНИЙ УРСГАЛ)

Анхдагч зах зээлийн гол зорилго бол маш энгийн: Мөнгө босгох. Гэхдээ зүгээр нэг мөнгө биш, “Бүтээлч мөнгө” босгох явдал юм.

Бидний жишээ дээрх Бат талхны үйлдвэрээ барихын тулд Анхдагч зах зээл дээр хувьцаагаа гаргалаа. Иргэд түүний хувьцааг худалдаж авав. Ингээд Батын дансанд 9 тэрбум төгрөг цугларлаа. Энэ мөнгөөр Бат юу хийх вэ? Энэ мөнгө яг ямар ид шид бүтээдэг вэ?

1. Бизнесээ өргөжүүлэх (Expansion): Батын шинэ үйлдвэр баригдана. Шинэ тоног төхөөрөмжүүд суурилуулна. Энэ нь зөвхөн Батад ашигтай биш, улс оронд ашигтай. Яагаад гэвэл шинэ үйлдвэрт 100 хүн ажилд орно. Тэр 100 хүн цалинтай болно, гэр бүлээ тэжээнэ.

2. Өр төлбөрөө барагдуулах (Debt Repayment): Зарим компаниуд өмнө нь өндөр хүүтэй зээл авсан байдаг. Тэр зээл нь компанийг ашигтай ажиллахад саад болдог. Тэд Анхдагч зах зээл дээр хувьцаа гаргаж, хүүгүй мөнгө босгоод, өндөр хүүтэй өрөө дардаг. Ингэснээр компани “амьсгаа авч”, цаашид эрүүлжиж, ашиг нь нэмэгддэг. (Жишээ нь: Зарим Монголын банкууд IPO хийхдээ өөрийн хөрөнгөө нэмэгдүүлж, илүү бат бөх болох зорилготой байсан).

3. Шинэ төсөл санхүүжүүлэх (Innovation): Технологийн компаниуд цоо шинэ аппликейшн хийх, эсвэл уул уурхайн компаниуд шинэ орд газар нээхийн тулд их хэмжээний мөнгө хэрэгтэй болдог. Энэ эрсдэлтэй боловч өндөр өгөөжтэй ажлыг Анхдагч зах зээл санхүүжүүлдэг.

Эндээс харахад, Анхдагч зах зээл бол эдийн засгийн “ЦУСНЫ ЭРГЭЛТ” юм. Хэрэв компаниуд шинээр мөнгө босгож чадахгүй бол тэд томорч чадахгүй, ажлын байр шинээр бий болохгүй, улс орон хөгжихгүй. Тиймээс л улс орнууд Хөрөнгийн биржээ хөгжүүлэх гэж, компаниудаа IPO хийлгэх гэж бодлогоор дэмждэг ажээ.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ГОЛ ХЭРЭГСЭЛ – IPO (АНХ УДАА ОЛОН НИЙТЭД САНАЛ БОЛГОХ)

Анхдагч зах зээлийн “Хаан” нь бол яах аргагүй IPO (Initial Public Offering) юм. Монголоор үүнийг “Үнэт цаасыг анх удаа олон нийтэд санал болгох” гэж орчуулдаг. Гэхдээ бид ихэвчлэн “Ай-Пи-О” гэж яриад заншчихсан.

IPO гэдэг бол компанийн амьдралд тохиолддог хамгийн том баяр, яг л хүний амьдралын “Хурим” шиг чухал үйл явдал юм. Хурим хийхээс өмнө хосууд зүгээр л үерхэж байдаг (Хувийн компани). Харин Хурим хийснээр тэд албан ёсоор гэр бүл болж, олон нийтэд зарлагдаж, хариуцлага нь нэмэгддэг (Олон нийтийн компани – ХК).

IPO хийх үйл явц хэрхэн явагддаг вэ? (Хуримын бэлтгэл)

Бат талхны үйлдвэрээ IPO хийхээр шийдлээ. Тэр шууд бирж дээр очоод “Хувьцаа аваарай” гэж хашхирч болохгүй. Энэ бол маш нарийн, хуулийн дагуу явагддаг процесс юм.

1. Бэлтгэл үе (Гэрээ цэвэрлэх): Бат эхлээд компанийхаа санхүүг цэгцлэх ёстой. Бүх зүйл шилэн, тунгалаг байх ёстой. Хөндлөнгийн аудитын компани ирж шалгана. “Танай компани үнэхээр ашигтай юу? Өр шир нуусан юм байхгүй биз?” гэдгийг баталгаажуулна.

2. Андеррайтерыг сонгох (Зуучлагч): Бат ганцаараа үүнийг хийж чадахгүй тул мэргэжлийн туслах хэрэгтэй. Тэр нь “Үнэт цаасны компани” буюу Андеррайтер (Underwriter) юм. Монголд жишээ нь “BDSec”, “Golomt Capital”, “TDB Capital” гэх мэт газрууд бий. Андеррайтер бол Батын компанийн “Архитектор” болон “Борлуулагч” нь юм. Тэд тооцоолдог: “Батын компанийн нэгж хувьцааг 500 төгрөгөөр зарвал хүмүүс авах юм байна” гэж үнэлгээ хийдэг.

3. Үнэт цаасны танилцуулга (The Prospectus – Урилга): Хуримын урилга шиг, компани хөрөнгө оруулагчдад зориулж зузаан ном (Танилцуулга) гаргадаг. Энд бүх зүйл бичигдэнэ:

   • Бид хэн бэ?

   • Бидний мөрөөдөл юу вэ?

   • Бид босгосон мөнгөөрөө яг юу хийх вэ?

   • Бидэнд ямар эрсдэл байгаа вэ? Энэ номыг СЗХ (Санхүүгийн Зохицуулах Хороо) хянаж зөвшөөрөл өгдөг.

4. Roadshow (Сурталчилгаа): Одоо Бат болон түүний багийнхан хөрөнгө оруулагчидтай уулзана. Телевизээр ярина, зочид буудалд танилцуулга хийнэ. “Манай хувьцааг аваарай, бид ийм гоё ирээдүйтэй шүү” гэж итгүүлнэ.

5. Захиалга авах (IPO-ны өдрүүд): Товлосон өдөр ирлээ! Хөрөнгийн бирж дээр захиалга эхэлнэ. Иргэн Дорж, Дулмаа нар гар утсаараа, эсвэл брокер дээр очиж “Би Батын талхны хувьцаанаас 100,000 төгрөгт авъя” гэж захиалга өгнө.

6. Цан цохих (The Bell Ringing): Захиалга дүүрч, IPO амжилттай болсныг зарлаж, Хөрөнгийн бирж дээр том цан цохино. Энэ мөчид Батын компани албан ёсоор “Хувьцаат Компани” (ХК) болж, Анхдагч зах зээлийн үйл явц өндөрлөнө. Цугларсан мөнгө Батын компанийн данс руу орно. Харин хувьцаа нь иргэдийн данс руу орно.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: МОНГОЛЫН ЖИШЭЭНҮҮД (БОДИТ ТҮҮХҮҮД)

Зөвхөн онол ярихаар уйтгартай байж мэднэ. Сүүлийн жилүүдэд Монголд болсон томоохон, амжилттай Анхдагч зах зээлийн жишээнүүдийг дурдъя. Та эдгээрийн аль нэгэнд оролцсон байж магадгүй шүү.

1. Банкны реформ (Хаан Банк, Голомт Банк, Төрийн Банк, Богд Банк) Саяхан Монголын томоохон банкууд бүгд IPO хийсэн. Яагаад? Тэд мөнгөгүй болсондоо биш юм. Монголбанкнаас “Банкууд олон нийтийнх байх ёстой, нэг хүн дангаараа эзэмшиж болохгүй” гэсэн шаардлага тавьсан. Тиймээс банкууд Анхдагч зах зээл дээр шинэ хувьцаа гаргаж, ард түмэнд санал болгосон.

• Үр дүн: Хаан банкны IPO-д маш олон хүн оролцож, банк маш их хэмжээний хөрөнгө босгосон. Тэр мөнгө нь банкны өөрийн хөрөнгийг нэмэгдүүлж, цаашид илүү олон зээл гаргах, илүү найдвартай байх суурийг тавьсан. Та Хаан банкны хувьцааг авахдаа Анхдагч зах зээл дээр шууд банкнаас нь авсан хэрэг юм.

2. АПУ ХК (Нэмэлт хувьцаа) АПУ компани аль эрт ХК болсон байсан ч, дараа нь “Сүү” ХК-тай нэгдэх, эсвэл үйлдвэрлэлээ өргөжүүлэхийн тулд дахин нэмж хувьцаа гаргаж байсан түүхтэй (FPO – Follow-on Public Offering). Энэ нь мөн л Анхдагч зах зээлийн нэг хэлбэр юм. Шинэ төсөлд зориулж дахин мөнгө босгож байна гэсэн үг.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАГЧ ТА ЯАГААД АНХДАГЧ ЗАХ ЗЭЭЛИЙГ СОНИРХОХ ЁСТОЙ ВЭ?

Та “Би яагаад заавал IPO-д орох ёстой юм? Дараа нь хүнээс авч болно шүү дээ” гэж асууж магадгүй. Анхдагч зах зээл дээр оролцох нь хэд хэдэн давуу талтай:

1. Хямд үнэ (Wholesale Price): Ихэнх тохиолдолд (үргэлж биш ч) компаниуд IPO хийхдээ хувьцаагаа ирээдүйн үнэ цэнээс нь арай хямдаар санал болгодог. Үүнийг “IPO discount” гэж нэрлэдэг. Яг л шинэ байр ашиглалтад орохоос өмнө захиалгаар авахад хямд байдагтай ижил. Хэрэв компани сайн ажиллавал, хоёрдогч зах зээл эхлэхэд үнэ нь өсөх магадлалтай.

2. Түүхийн нэг хэсэг болох: Та компанийг анхнаас нь дэмжиж, түүний өсөлт хөгжлийн нэг хэсэг болж байна.

3. Хүртээмж: IPO-д оролцох нь хүн бүрд нээлттэй байдаг. Та 100,000 төгрөгтэй байсан ч, 100 саятай байсан ч захиалга өгөх эрхтэй.

Гэхдээ анхаарах зүйл (Эрсдэл): Бүх IPO ашигтай байдаггүй. Заримдаа компаниуд хэт өндөр үнээр IPO хийдэг. Арилжаа эхлэхэд үнэ нь унах тохиолдол ч бий. Тиймээс “Танилцуулга” номыг сайн уншиж, “Энэ компани үнэхээр ирээдүйтэй юу?” гэдгийг судлах нь чухал юм.

ДҮГНЭЛТ

Анхдагч зах зээл бол хөрөнгийн ертөнцийн “Галерей” юм. Энд компаниуд өөрсдийн хамгийн сайн, шинэ “бүтээл”-ээ дэлгэж, танд хамтрагч болох саналыг тавьдаг.

• Энэ бол Бат шиг бизнесмэнүүдийн мөрөөдлөө бодит болгодог газар.

• Энэ бол Дорж шиг хөрөнгө оруулагчдын баялаг бүтээх аяллаа эхлүүлдэг газар.

• Энэ бол Монгол Улсын эдийн засаг томорч, үйлдвэрүүд сүндэрлэж, хөгжил урагшилдаг газар юм.

Дараагийн удаа та зурагтаар “Тэр компани IPO хийж байна” гэж сонсвол, энэ нь зүгээр нэг мэдээ биш, харин “Анхдагч зах зээл дээр шинэ боломж, шинэ баялаг төрж байна” гэж хүлээж аваарай. Магадгүй тэр нь таны ирээдүйн хөрөнгө оруулалтын алтан боломж ч байж мэдэх юм.

Монголчууд бид нүүдэлчин ард түмэн. Бид нэг газраас нөгөө газар руу нүүхдээ маш их бэлтгэл базаадаг шүү дээ. Ачаагаа баглана, тэмээгээ хомноно, зүг чигээ гаргана, цаг агаараа шинжинэ. Яг үүнтэй адил, бизнесийн ертөнцөд нэгэн томоохон “Нүүдэл” байдаг. Энэ бол жирийн нэг хувийн компани (ХХК) олон нийтийн компани (ХК) болж хувирах үйл явц буюу IPO (Initial Public Offering) юм.

Бид өмнөх бүлэгт Анхдагч зах зээл гэж юу болохыг ерөнхийд нь ярилцсан. Харин одоо тэрхүү зах зээл дээр яг юу болдог, хөшигний ард хэн ямар ажил хийдэг, жирийн иргэд бид хэзээ нь оролцдог тухай алхам алхмаар, маш дэлгэрэнгүй аялал хийцгээе.

Энэ процессыг ойлгохын тулд бид нэгэн хийсвэр дүр болох “Бат” болон түүний үүсгэн байгуулсан “Уулын Оргил” хэмээх ундааны үйлдвэрийг жишээ болгон авна. Бат үйлдвэрээ өргөжүүлж, Монгол даяар бүтээгдэхүүнээ түгээхийн тулд олон нийтээс хөрөнгө босгох буюу IPO хийхээр шийджээ.

Түүний аялал гурван үндсэн үе шаттай:

1. Бэлтгэл ажил (Хуримын бэлтгэл)

2. Зөвшөөрөл (Төрийн хяналт)

3. Захиалга авах (Олон нийтэд зарлах)

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: БЭЛТГЭЛ АЖИЛ – АНДЕРРАЙТЕРЫН ҮҮРЭГ

IPO хийнэ гэдэг бол зүгээр нэг өглөө босоод шийдчихдэг ажил биш. Энэ бол компаниудын хувьд “Эверест”-д авирахтай ижил хүнд, хариуцлагатай даваа юм. Эверестэд ганцаараа авирвал үхэх эрсдэлтэй байдаг шиг, компани IPO-г ганцаараа хийж чадахгүй. Тэдэнд мэргэжлийн “Хөтөч” хэрэгтэй.

Тэрхүү хөтөчийг хөрөнгийн зах зээлийн хэллэгээр “Андеррайтер” (Underwriter) гэж нэрлэдэг. Монголд Андеррайтерын үүргийг тусгай зөвшөөрөлтэй Үнэт Цаасны Компаниуд (Брокерууд) гүйцэтгэдэг. Жишээ нь: “BDSec”, “Golomt Capital”, “TDB Capital”, “Apex Capital” гэх мэт.

Бат “Уулын Оргил” үйлдвэрээ IPO хийлгэхийн тулд “Алтан Капитал” (зохиомол нэр) гэдэг брокерын компанийг Андеррайтераар хөлсөлж авлаа гэж бодъё. Одоо “Алтан Капитал” яг юу хийх вэ?

1. Компанийн үнэлгээ (Valuation) – “Бид хэдэн төгрөгийн үнэтэй вэ?”

Энэ бол хамгийн маргаантай, хамгийн чухал хэсэг. Бат бодохдоо: “Миний үйлдвэр бол миний хүүхэд шиг үнэтэй. Би маш их хөлс хүч урсгасан. Манай компани дор хаяж 50 тэрбум төгрөг хүрнэ” гэж мөрөөднө.

Харин Андеррайтер (“Алтан Капитал”) сэтгэл хөдлөлөөр биш, тооцооллоор хандана. Тэд Батын компани руу шинжээчдийн багаа оруулна.

• Санхүүгийн аудитыг харна: Жилд хэдэн төгрөгийн ундаа зардаг вэ? Зардал нь хэд вэ? Цэвэр ашиг нь хэд вэ?

• Хөрөнгийг тоолно: Үйлдвэрийн байр, тоног төхөөрөмж, газар нь одоогийн зах зээлийн ханшаар хэд хүрэх вэ?

• Ирээдүйг таамаглана: Ундааны зах зээл цаашид өсөх үү? Өрсөлдөгч ихтэй юу?

Шинжилгээний эцэст Андеррайтер Батад хэлнэ: “Бат захирал аа, таны сэтгэл зүйг ойлгож байна. Гэхдээ зах зээлийн бодит тооцооллоор танай компанийн үнэ цэн 30 тэрбум төгрөг гэж гарч байна. Хэрэв бид 50 тэрбумаар үнэлээд хувьцаагаа гаргавал хэтэрхий үнэтэй гээд хэн ч авахгүй. IPO бүтэлгүйтнэ.”

Ингээд талууд ярилцаж, маргалдаж байж эцсийн үнэлгээг тогтооно. Жишээлбэл, компанийг 30 тэрбумаар үнэлээд, нийт хувьцааг 300 сая ширхэг гэж тооцвол, нэгж хувьцааны үнэ 100 төгрөг болно гэж тогтоодог. Энэ үнийг тогтоох нь Андеррайтерын хамгийн том ур чадвар юм.

2. Үнэт цаасны танилцуулга (Prospectus) – “Компанийн нэрийн хуудас”

Үнээ тогтсоны дараа дараагийн том ажил эхэлнэ. Энэ бол “Үнэт цаасны танилцуулга” гэдэг зузаан номыг бичих ажил юм. Энэ бол зүгээр нэг сурталчилгааны брошур биш. Энэ бол хуулийн баримт бичиг. Хөрөнгө оруулагчдад (Танд) компанийн тухай БҮХ үнэнийг дэлгэх ёстой ном юм.

Андеррайтер болон хуулийн фирмүүд хамтарч энэ номыг бичдэг. Үүнд юу багтдаг вэ?

• Түүх: Компани хэзээ үүссэн, ямар зам туулсан.

• Бизнес модель: Мөнгөө яг яаж олдог вэ?

• Санхүүгийн тайлан: Сүүлийн 3 жилийн орлого, зарлага, ашиг, өр төлбөр. (Аудитаар баталгаажсан байх ёстой).

• Мөнгөний зарцуулалт: IPO хийж олсон мөнгөөрөө яг юу хийх вэ? Шинэ үйлдвэр барих уу? Өрөө дарах уу?

• ЭРСДЭЛ: Энэ хэсэг хамгийн чухал. “Хэрэв эдийн засаг хямарвал, эсвэл түүхий эдийн үнэ өсвөл манай ашиг буурч магадгүй” гэдгийг шударгаар бичих ёстой.

Хэрэв энэ номонд худлаа бичсэн байвал ирээдүйд Бат болон Андеррайтер компани хуулийн хариуцлага хүлээнэ. Тиймээс энэ бол “Үнэний ном” юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ЗӨВШӨӨРӨЛ – ТӨРИЙН ШҮҮЛТҮҮР (FRC)

Бат болон Андеррайтер бүх материалаа бэлдчихлээ. Одоо шууд хувьцаагаа зарж болох уу? Үгүй ээ. Хөрөнгийн зах зээл дээр “Чанаргүй бүтээгдэхүүн” зарж, ард түмнийг хохироохоос сэргийлэх үүрэгтэй нэгэн том “Харуул” байдаг. Тэр бол Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) буюу англиар FRC (Financial Regulatory Commission) юм.

СЗХ-ны “Рентген” туяа

Андеррайтер бэлдсэн “Үнэт цаасны танилцуулга” болон бусад олон зуун хуудас материалыг СЗХ-нд аваачиж өгнө. СЗХ-ны мэргэжилтнүүд тэр материалыг яг л рентген туяагаар харж байгаа мэт нарийн шалгана.

Тэд юуг хардаг вэ?

1. Хууль ёсны эсэх: Энэ компани татвараа төлдөг үү? Шүүх дээр маргаантай юу? Эзэд нь гэмт хэрэгт холбогдож байсан уу?

2. Үнэлгээ бодитой эсэх: “Та нар компаниа 30 тэрбум гэж үнэлсэн байна. Юунд үндэслэв? Иргэдэд хэт үнэтэй цаас шахах гээд байна уу?” гэдгийг хянана.

3. Ил тод байдал: Эрсдэлүүдээ үнэн зөв бичсэн үү? Жишээ нь, ганцхан харилцагчаас хамааралтай бол түүнийгээ нуусан уу?

Энэ шалгалтын процесс дор хаяж 2-3 сар, заримдаа түүнээс ч удаан үргэлжилнэ. СЗХ “Энийгээ зас, тэр материалаа нэмж авчир” гэж буцаасаар байгаад, бүх зүйл хуулийн дагуу болсон үед л “Үнэт цаасыг олон нийтэд санал болгохыг зөвшөөрөв” гэсэн тогтоол гаргадаг.

Энэ зөвшөөрөл гарсны дараа л Бат “Уу! Ээ!” гэж амьсгаа авах эрхтэй болно. Энэ бол чанарын баталгаа юм. (Гэхдээ анхаар: СЗХ зөвшөөрөл өгсөн нь “Энэ хувьцаа заавал өснө” гэсэн баталгаа биш, харин “Энэ компани хуулийн дагуу мэдээллээ ил тод болгосон” гэсэн баталгаа юм шүү).

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЗАХИАЛГА АВАХ – “НОМ БҮРТГЭЛ” (SUBSCRIPTION)

Зөвшөөрөл гарлаа. Одоо жинхэнэ ажил эхэлнэ. Энэ бол хөрөнгө оруулагчдын (Таны) халаас руу орох үе шат юм. Үүнийг бид хоёр хэсэгт хувааж болно: Маркетинг ба Захиалга.

1. Roadshow (Замд гарах нь)

Батын компани болон Андеррайтер хамтраад олон нийтэд сурталчилгаагаа эхлүүлнэ. Үүнийг олон улсад “Roadshow” гэж нэрлэдэг.

• Телевизээр шууд ярилцлагад орно.

• Сошиал медиагаар шторк цацна.

• Томоохон зочид буудалд хөрөнгө оруулагчдыг урьж уулзалт хийнэ.

Энэ үеэр та зурагтаар “Уулын Оргил ХК-ийн IPO эхэллээ! Ирээдүйгээ хамтдаа бүтээцгээе!” гэсэн зар сурталчилгааг байнга харах болно. Брокерын компаниуд харилцагчид руугаа “Шинэ IPO гарлаа, танилцуулгыг нь уншаарай” гэж и-мэйл, мессеж илгээнэ.

2. Захиалга авах (Book Building) – “Сагс дүүргэх”

Энэ бол IPO-ны хамгийн оргил үе. Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр албан ёсоор захиалга авах цонх нээгдэнэ. Ихэвчлэн ажлын 5-10 хоног үргэлжилдэг.

Энэ хугацааг “Анхдагч зах зээлийн арилжаа” гэж нэрлэдэг бөгөөд мэргэжлийн хэллэгээр “Book Building” (Ном бүртгэл) гэж ярьдаг. Энгийнээр төсөөлбөл, нэг том “Сагс” эсвэл “Бүртгэлийн дэвтэр” нээж байна гэсэн үг.

• Хөрөнгө оруулагч Дулмаа: “Би 100,000 төгрөгийн хувьцаа авъя” гээд аппликейшнээр захиалга өгнө. Түүний захиалга “Сагс”-нд орно.

• Хөрөнгө оруулагч Дорж: “Би 10 сая төгрөгийн хувьцаа авъя” гээд мөнгөө байршуулна. Бас л “Сагс”-нд орно.

Энэ үед хэн түрүүлж захиалсанд нь өгөх биш, бүх хүний захиалгыг хугацаа дуустал цуглуулдаг.

3. Захиалга давах (Oversubscription) – Монголын үзэгдэл

Сүүлийн жилүүдэд Монголд нэг сонирхолтой үзэгдэл болж байгаа нь “Захиалга давах” юм. Жишээ нь: Бат 30 тэрбум төгрөг босгохоор төлөвлөсөн. Гэтэл хүмүүс маш их сонирхоод, нийтдээ 60 тэрбум төгрөгийн захиалга ирүүлчихжээ. Үүнийг “Захиалга 200% биеллээ” гэж ярьдаг.

Энэ үед юу болох вэ? Бат 60 тэрбумыг бүгдийг нь авч болох уу? Үгүй. Тэр зөвхөн СЗХ-ноос зөвшөөрсөн 30 тэрбумаа л авах эрхтэй. Тэгэхээр “Хуваарилалт” (Allocation) хийнэ. Хэрэв захиалга 2 дахин давсан бол, Дулмаа 100,000 төгрөгийн захиалга өгсөн ч түүнд 50,000 төгрөгийн л хувьцаа таарна. Үлдсэн 50,000 төгрөгийг нь буцаагаад данс руу нь шилжүүлдэг. (Саяхан болсон Хаан Банк, Төрийн Банкны IPO дээр яг ийм зүйл болж, хүмүүс захиалсан дүнгийнхээ талыг, эсвэл гуравны нэгийг л авч чадсан).

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЦАН ЦОХИХ ЁСЛОЛ – ШИНЭ АМЬДРАЛЫН ЭХЛЭЛ

Захиалга авах хугацаа дууслаа. Бүх мөнгө төвлөрлөө. Одоо баярын мөч ирнэ. Батын компанийн удирдлагууд, Андеррайтерууд, СЗХ болон Хөрөнгийн Биржийн дарга нар бүгд “Монголын Хөрөнгийн Бирж”-ийн түүхэн байранд цугларна.

Бат алх барьж аваад, том хүрэл ЦАН-г цохино. “Дан!” гэсэн дуу гармагц хоёр зүйл болно:

1. Анхдагч зах зээл хаагдана: IPO албан ёсоор амжилттай дууслаа.

2. Хоёрдогч зах зээл нээгдэнэ: Одооноос эхлэн “Уулын Оргил” ХК-ийн хувьцааг хүмүүс хоорондоо чөлөөтэй зарж, худалдаж авч болно. Ханш дэлгэцэн дээр хөдөлж эхэлнэ.

Батын дансанд 30 тэрбум төгрөг орно. Тэр мөнгөөрөө үйлдвэрээ барихаар явна. Дулмаагийн дансанд “Уулын Оргил” ХК-ийн хувьцаа байршина. Тэр одоо компанийн нэг эзэн боллоо.

ДҮГНЭЛТ: ЭНГИЙН ИРГЭНД ӨГӨХ ЗӨВЛӨГӨӨ

IPO гэдэг бол эдийн засгийн баяр, шинэ боломж мөн. Гэхдээ “шинэ” болгон “сайн” гэсэн үг биш. Та IPO-д оролцохдоо дараах зүйлсийг санаарай:

1. Андеррайтерыг хар: Тэр компанийг хэн олон нийтэд санал болгож байна вэ? Туршлагатай, нэр хүндтэй брокерын компани (Андеррайтер) муу компанийг IPO хийлгэж нэрээ сэвтээхийг хүсдэггүй. Тиймээс сайн андеррайтер бол чанарын нэг баталгаа мөн.

2. Танилцуулгыг унш: Зөвхөн гоё зурагтай танилцуулга биш, “Эрсдэл” гэсэн хэсгийг нь олж унш. Тэнд “Бид дампуурч магадгүй”, “Түүхий эдийн үнэ өсвөл ашиггүй болно” гэж шударгаар бичсэн байдаг.

3. Урт хугацааг хар: IPO-оор авсан хувьцаа эхний өдрөө өсөж магадгүй, эсвэл унаж ч магадгүй. Та тэр компанийн бизнест итгэж байгаа бол дор хаяж 1-3 жил хүлээх сэтгэл зүйтэй байх хэрэгтэй.

Монголын Хөрөнгийн зах зээл дээрх IPO-ны процесс ийм л нарийн дэг журамтай, олон шат дамжлагатай явагддаг ажээ. Энэ бүхэн нь эцсийн дүндээ хөрөнгө оруулагч таны эрх ашгийг хамгаалах зорилготой “Шүүлтүүр” гэдгийг ойлгоорой.

Дараагийн алхам: Та одоо гар утсан дээрээ байгаа брокерын аппликейшн руугаа ороод “IPO” гэсэн цэс байгаа эсэхийг шалгаарай. Одоогоор идэвхтэй IPO байхгүй байж магадгүй ч, дараагийн удаа зарлагдахад та ямар процесс явагдахыг, “Захиалгын ном” гэж юу болохыг мэддэг, туршлагатай хүн шиг оролцож чадах болно.

Бид өмнөх бүлэгт компанийн амьдралын хамгийн баярт мөч болох “Хурим” буюу IPO (Анхдагч зах зээл)-ийн тухай ярилцсан. Бат гэдэг залуу компаниа олон нийтэд танилцуулж, хөрөнгө оруулагчдаас мөнгө босгож, том цан цохиод, баяр хөөр болсон тэр мөчийг та санаж байгаа биз ээ. Тэр өдөр Батын компанийн дансанд тэрбум тэрбум төгрөг орж ирсэн.

Гэхдээ хурим нэг л өдөр болдог. Харин хуримын маргаашаас эхлээд жинхэнэ амьдрал эхэлдэг шүү дээ. Бат цуглуулсан мөнгөө аваад үйлдвэрээ барихаар явна. Харин Батын хувьцааг худалдаж авсан мянга мянган хөрөнгө оруулагчид яах вэ? Тэд тэр хувьцаагаа насан туршдаа хадгалах ёстой юу? Хэрэв тэдэнд маргааш нь гэнэт мөнгө хэрэг болвол яах вэ? Тэд Бат руу утасдаад “Мөнгийг минь буцаагаад өгөөч” гэж хэлж болох уу? Үгүй ээ, болохгүй. Бат аль хэдийн тэр мөнгөөр тоосго, цемент худалдаж авчихсан.

Яг энэ үед хөрөнгө оруулагчдын аврал, санхүүгийн ертөнцөд амьдрал бэлэглэгч нэгэн аварга талбар нээгддэг. Энэ бол “Хоёрдогч зах зээл” (Secondary Market) юм. Хэрэв Анхдагч зах зээл бол “Эх булаг” юм бол, Хоёрдогч зах зээл бол тэр булгаас эх авч урссан, хөлгүй их “Далай” билээ.

Өнөөдөр бид энэ далайд хэрхэн сэлэх, мөнгө хэрхэн урсдаг, яагаад энэ зах зээл таны хувьд хамгийн чухал болох тухай гүнзгийрүүлэн ярилцъя.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ХОЁРДОГЧ ЗАХ ЗЭЭЛ ГЭЖ ЮУ ВЭ? (ДА ХҮРЭЭ ЗАХЫН ЗҮЙРЛЭЛ)

Хоёрдогч зах зээлийг ойлгохын тулд Монголчууд бидний хамгийн сайн мэддэг Автомашины зах зээл-ийг жишээ болгон авч үзье. Энэ бол хамгийн төгс зүйрлэл юм.

Анхдагч зах зээл (Toyota Center): Та цоо шинэ “Land Cruiser 300” машин авахаар “Тоёота”-гийн албан ёсны дилер дээр очлоо. Та мөнгөө төлнө, Тоёота компани танд үйлдвэрээс дөнгөж гарсан, гялгар ууттай машин өгнө. Таны төлсөн мөнгө шууд “Тоёота” компанийн данс руу орно. Энэ бол Анхдагч зах зээл.

Хоёрдогч зах зээл (Да Хүрээ зах): Та машинаа 2 жил уналаа. Одоо танд мөнгө хэрэгтэй болсон тул машинаа зарахаар шийдэв. Та машин зардаг “Да Хүрээ” зах дээр очно, эсвэл “Unegui.mn” дээр зар тавина. Тэнд Дорж гэдэг залуу ирээд таны машиныг сонирхож, худалдаж авахаар боллоо. Дорж танд мөнгөө төлж, та Доржид машинаа өгнө.

Асуулт: Энэ наймаанаас “Тоёота” компани мөнгө олох уу? Хариулт: Үгүй. Нэг ч төгрөг олохгүй. Мөнгө зөвхөн Дорж (Авагч) болон Та (Зарагч) хоёрын хооронд л солигдоно. “Тоёота” компанид та хоёрын наймаа огт хамаагүй.

Яг үүнтэй адил, Монголын Хөрөнгийн Бирж дээр өдөр бүр болж буй арилжаа бол Хоёрдогч зах зээл юм. “АПУ”-гийн хувьцааг Дулмаа зарж, Болд худалдаж авч байна. Мөнгө Болдын данснаас Дулмаагийн данс руу шилжинэ. АПУ компани эндээс мөнгө босгохгүй, гэхдээ тэдний хувьцаа эзэмшигч нь өөрчлөгдөж байна гэсэн үг.

Тодорхойлолт: Хоёрдогч зах зээл гэдэг нь өмнө нь гаргасан үнэт цаасыг хөрөнгө оруулагчид хоорондоо худалдаж, худалдан авдаг “Дамжин өнгөрүүлэх зах” юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: МӨНГӨНИЙ УРСГАЛ БА ҮНИЙН ӨӨРЧЛӨЛТ

Та гайхаж магадгүй. “Хэрэв компанид мөнгө очдоггүй юм бол, яагаад компаниуд хувьцааны үнээ өсгөх гэж хичээдэг юм бэ?” гэж.

Хоёрдогч зах зээл дээрх үнэ бол тухайн компанийн “Толь” юм. Хэрэв Батын талхны цех (одоо “Талх” ХК болсон) маш их ашигтай ажиллаж, шинэ үйлдвэр нь амжилттай болж байгааг хүмүүс мэдвэл бүгд түүний хувьцааг авахыг хүснэ.

• Эрэлт ихсэхэд: Дорж, Дулмаа, Цэцгээ бүгд “Талх” ХК-ийн хувьцааг авмаар байна гэж хашхирна.

• Нийлүүлэлт багасахад: Хувьцаагаа эзэмшиж буй хүмүүс “Ийм сайн компанийг зарахгүй ээ” гээд гүрийнэ. Ингээд хувьцааны үнэ өснө.

Хэдийгээр компани шууд мөнгө авахгүй ч, хувьцааны үнэ өндөр байх нь компанийн эздэд (үүнд Бат өөрөө ч орно) болон бүх хөрөнгө оруулагчдад баялаг авчирдаг. Мөн ирээдүйд дахин мөнгө босгох (FPO хийх) хэрэг гарвал өндөр үнээр хувьцаагаа зарж чадна гэсэн үг.

Эсрэгээрээ, хэрэв Батын үйлдвэрт гал гараад шатчихвал хүмүүс айж сандраад хувьцаагаа зарах гэж дайрна. Авах хүн олдохгүй тул үнэ нь навс унана. Хоёрдогч зах зээл бол компанийн эрүүл мэндийг хэмждэг “Халууны шил” юм.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ХӨРВӨХ ЧАДВАР (LIQUIDITY) – ЗАХ ЗЭЭЛИЙН АМИН СҮНС

Одоо энэ сэдвийн хамгийн чухал хэсэг рүү орцгооё. Энэ бол “LIQUIDITY” буюу монголоор “ХӨРВӨХ ЧАДВАР” юм. Энэ үг танд жаахан хэцүү сонсогдож магадгүй ч, утга нь маш энгийн.

Хөрвөх чадвар гэж юу вэ? Энэ нь “Хөрөнгийг бэлэн мөнгө болгоход хэр хурдан, хэр амархан бэ?” гэдгийг хэмждэг үзүүлэлт юм.

Жишээ: Байр vs Хувьцаа

Та 100 сая төгрөгтэй байлаа. Түүгээрээ 1 өрөө байр авсан гэж бодъё. Гэнэт таны хүүхэд гадаадад сурахаар болж, яаралтай 100 сая төгрөг хэрэг боллоо. Та байраа зарах гэж зарын сайтад тавина. Хүн ирж үзнэ, үнэ тохирно, банкны зээл хүлээнэ, нотариат орно… Энэ процесс хэр удах вэ? Магадгүй 1 сар, магадгүй 3 сар, заримдаа 1 жил ч болно. Тэгэхээр байр бол Хөрвөх чадвар МУУТАЙ хөрөнгө юм. Та баян мөртлөө яг одоо талх авах мөнгөгүй байж мэднэ.

Харин та тэр 100 сая төгрөгөөрөө Монголын Хөрөнгийн Бирж дээрээс “Хаан Банк”-ны хувьцаа авсан байсан гэж бодъё. Танд мөнгө хэрэг боллоо. Та утсаа гаргаж ирээд, арилжааны аппликейшн дээрээ “Зарах” товчийг дарна. Хэр удах вэ? Ердөө 1-2 секунд. Таны хувьцаа зарагдаж, мөнгө нь таны дансанд орно. Тэгэхээр хувьцаа (хэрэв идэвхтэй арилжаалагддаг бол) Хөрвөх чадвар САЙТАЙ хөрөнгө юм.

Хоёрдогч зах зээлийн үнэ цэнэ энд л оршдог. Хэрэв Хоёрдогч зах зээл байхгүй байсан бол, хүмүүс хувьцаагаа зарж чадахгүй байсан бол хэн ч, хэзээ ч анхнаасаа IPO-д оролцож мөнгөө түгжихгүй байсан. “Би хэзээ ч зарж болно” гэдэг итгэл байдаг учраас л хүмүүс хөрөнгийн зах зээлд мөнгөө оруулдаг юм.

Тиймээс Хоёрдогч зах зээл бол хөрөнгө оруулагчдад “ГАРАХ ХААЛГА” (Exit Strategy)-ыг нээж өгдөг хамгийн чухал механизм юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ТОГЛОГЧИД – ХЭН ХЭНТЭЙ НАЙМААЛЦДАГ ВЭ?

Энэ далайд олон төрлийн загас бий. Тэд бүгд Хоёрдогч зах зээл дээр хоорондоо худалдаа хийдэг.

1. Жижиглэнгийн хөрөнгө оруулагчид (Retail Investors): Энэ бол Та, би, бидний найзууд. Бид цалингаасаа илүүчилсэн мөнгөөрөө цөөн тооны хувьцаа авч, зардаг. Бид зах зээлийн далайд “Жараахай”-нууд юм. Гэхдээ олуулаа нийлбэл бид зах зээлийг хөдөлгөх хүчтэй.

2. Институционал хөрөнгө оруулагчид (Institutional Investors): Эд бол “Аварга загас”-нууд. Даатгалын компаниуд, Тэтгэврийн сангууд, Хөрөнгө оруулалтын сангууд. Тэд тэрбум тэрбумаар нь арилжаа хийдэг. Тэд хөдлөхөд далайд давалгаа үүсдэг.

3. Трейдерүүд (Traders): Тэд бол компанийн ирээдүйг хардаггүй, зөвхөн өнөөдрийн үнийн хэлбэлзлийг хардаг хүмүүс. Тэд өглөө аваад үдээс хойш зардаг. Тэдний зорилго бол хямд аваад үнэтэй зарах. Тэд зах зээлд хөрвөх чадварыг (байнга арилжаа хийж) нэмэгдүүлдэг тустай хүмүүс юм.

4. Маркет Мейкер (Market Maker): Энэ бол сонирхолтой тоглогч. Монголд дөнгөж хөгжиж байгаа. Тэдний үүрэг бол лангуун дээр байнга бараа байлгах явдал. Хэрэв хэн ч зарахгүй байвал Маркет Мейкер өөрийнхөө сангаас зарна. Хэн ч авахгүй байвал Маркет Мейкер өөрөө худалдаж авна. Тэд зах зээлийг гацаахгүй байх үүрэгтэй “Тосолгооны материал” юм.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: БОДИТ АМЬДРАЛЫН КЕЙС – АЙДАС БА ШУНАЛ

Хоёрдогч зах зээл дээрх үнэ зөвхөн компанийн ашиг орлогоос хамаардаггүй. Энэ бол хүмүүсийн сэтгэл зүйн тулааны талбар юм. Хоёр жишээг харъя.

Кейс А: Сандрал (Panic Selling) Дэлхий даяар Ковид гарлаа. Хүмүүс айж эхлэв. “Уулын Оргил” ХК-ийн ундаа зарагдахгүй нь гэж бодоод бүгд хувьцаагаа зарах гэж дайрав. Зарах захиалга: 1 сая ширхэг. Авах захиалга: 0. Юу болох вэ? Үнэ навс унана. 100 төгрөг байсан хувьцаа 50 төгрөг болно. Компани зүгээр байхад л зах зээл дээрх үнэ нь уначихлаа. Энэ үед ухаалаг хөрөнгө оруулагчид хямд үнээр худалдаж авдаг.

Кейс Б: Шунал (FOMO) Нэгэн технологийн компани шинэ апп гаргалаа. Хүн бүр “Энэ ирээдүйн Фэйсбүүк болно” гэж шуугив. Авах хүсэлтэй хүн 1 сая, зарах хүн байхгүй. Үнэ тэнгэрт хадна. 100 төгрөгийн хувьцаа 500 төгрөг болно. Энэ бол Хоёрдогч зах зээлийн сэтгэл хөдлөл юм.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: МОНГОЛЫН ХӨРӨНГИЙН БИРЖ (MSE) – БИДНИЙ ТОГЛООМЫН ТАЛБАЙ

Монгол Улсад энэ бүх үйл явдал хаана болдог вэ? Тэр бол Монголын Хөрөнгийн Бирж (MSE) юм. Таны гар утсаараа явуулж буй захиалгууд эцсийн дүндээ МХБ-ийн сервер дээр очиж, тэнд л “Худалдагч” болон “Худалдан авагч” хоёр уулздаг.

Монголын хоёрдогч зах зээл сүүлийн жилүүдэд маш хурдтай хөгжиж байна.

• Топ-20 Индекс: Энэ бол зах зээлийн хамгийн шилдэг 20 компанийн дундаж үнэ. Энэ индекс өсөж байна гэдэг нь Монголын эдийн засаг, хоёрдогч зах зээл бүхэлдээ сэргэж байна гэсэн үг.

• Арилжааны идэвх: Өмнө нь өдөрт хэдхэн сая төгрөгийн арилжаа хийгддэг байсан бол одоо өдөрт тэрбум тэрбумаар хэмжигдэх арилжаа хийгдэж байна. Энэ нь та хувьцаагаа зарах гээд оруулахад худалдаж авах хүн бэлэн байна, өөрөөр хэлбэл Хөрвөх чадвар сайжирсан гэсэн үг юм.

ДҮГНЭЛТ

Хоёрдогч зах зээл бол зүгээр нэг тоо, график биш юм. Энэ бол амьд организм. Энд хүмүүсийн итгэл найдвар, айдас, шунал, ирээдүйг харах мэлмий цогцолж байдаг.

Та Анхдагч зах зээл дээр (IPO) хувьцаа авч чадаагүй юу? Бүү санаа зов. Хоёрдогч зах зээл танд үргэлж нээлттэй. Та хүссэн үедээ орж, хүссэн үедээ гарч болно. Гэхдээ нэг зүйлийг санаарай:

• Энэ зах зээл дээр мөнгө компани руу биш, өөр нэг хүний халаас руу ордог.

• Таны ашиг бол өөр нэг хүний алдагдал, эсвэл өөр нэг хүний дутуу үнэлсэн боломж байж болно.

Тиймээс Хоёрдогч зах зээлд шумбахын тулд танд зөвхөн мөнгө биш, мөн Мэдлэг хэмээх “Аврах хантааз” заавал хэрэгтэй шүү. Амжилттай арилжаа хийгээрэй!