Төрөл: Санхүүгийн боловсрол / Зан төлөвийн шинжилгээ Унших хугацаа: 15-20 минут

Та хэзээ нэгэн цагт брокерийн дансаа нээгээд, дансанд байгаа мөнгөө хараад “За, энэ удаад яг 2 сая төгрөгийн хувьцаа авчихъя” эсвэл “Яг 20 сая төгрөгөөр хөрөнгө оруулалт хийе” гэж бодож байсан уу?

Эсвэл та хувьцаагаа зарахдаа “Үнэ нь өсөөд миний багц 100 сая хүрвэл зарна даа” гэж зорилго тавьж байсан уу?

Хэрэв танд ийм бодол төрж байсан бол та ганцаараа биш юм. Та Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ) дээр арилжаа хийж буй мянга мянган хөрөнгө оруулагчдын “сэтгэл зүйн нийтлэг төөрөгдөл”-ийн нэг хэсэг болсон байна гэсэн үг.

Саяхан Монголын Хөрөнгийн Биржийн арилжааны өгөгдөл дээр хийсэн нэгэн сонирхолтой дүн шинжилгээ нь биднийг “рациональ” буюу эрүүл саруул тооцоололтой хөрөнгө оруулагчид биш, харин сэтгэл хөдлөл, зуршил, “бөөрөнхийлөх” хандлагад захирагддаг хүмүүс болохыг нотолж байна.

Энэхүү нийтлэлээр бид Монгол хөрөнгө оруулагчдын захиалга өгөхдөө гаргадаг “Бүхэл тооны гажуудал” (Round Number Bias), түүний цаад шалтгаан, мөн энэ нь таны ашиг, алдагдалд хэрхэн нөлөөлж болохыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр, энгийн жишээн дээр тайлбарлах болно.

---

НЭГ. Дата юу өгүүлж байна вэ? (Нууцлаг “2”-ын тоо)

Хөрөнгийн зах зээл бол эрэлт нийлүүлэлтийн огтлолцол дээр үнэ тогтдог газар. Онолын хувьд хөрөнгө оруулагчид компанийн үнэ цэнийг тооцоолж, ногдол ашиг, P/E харьцаа зэргийг үндэслэн шийдвэр гаргах ёстой. Хэрэв бүгд ингэж нарийн тооцоолдог байсан бол захиалгын дүн маш санамсаргүй (random) тархалттай байх байсан. Жишээ нь: 1,450,500 төгрөгөөр авах, эсвэл 18,340,000 төгрөгөөр зарах гэх мэт.

Гэтэл бодит байдал дээр МХБ-ийн ганц удаагийн арилжааны дүнгийн тархалт (Single Trade Value Distribution) тэс өөр дүр зургийг харуулж байна. График дээр тодорхой тоонууд дээр асар том “гадас” мэт өсөлтүүд харагдаж байгаа юм.

1. “АВАХ” (BUY) талын сэтгэл зүй: 2-ын тооны ноёрхол

Хүмүүс хувьцаа худалдаж авахдаа дараах дүнгийн хэмжээг хамгийн их сонгодог байна:

• 200 сая төгрөг

• 20 сая төгрөг

• 2 сая төгрөг

• 20,000 төгрөг

Яагаад заавал “2” гэж? Яагаад 3 сая, эсвэл 4 сая биш гэж? Энэ нь Монголчууд бидний мөнгөн тэмдэгттэй харьцах сэтгэл зүй болон “түрийвчний сэтгэлгээ”-тэй шууд холбоотой байх магадлалтай. Бид хувьцааг ширхгээр нь бус, харин өөрт байгаа мөнгөн дүндээ тааруулж “бүхлээр нь” авах гээд байдаг.

2. “ЗАРАХ” (SELL) талын сэтгэл зүй: Зорилтот тоонууд

Харин хувьцаагаа зарах үед сэтгэл зүй бага зэрэг өөрчлөгдөж, “1” болон “5”-ын тоонууд, эсвэл тэгш тоонууд руу шилжиж байна:

• 1 сая төгрөг

• 20 сая төгрөг

• 100 сая төгрөг

Эндээс харахад хүмүүс зарахдаа “Саятан болох”, “Зуун саятай болох” гэх мэт санхүүгийн тэгш тоотой зорилтуудыг (milestones) чухалчилдаг нь ажиглагдаж байна.

---

ХОЁР. Зан төлөвийн санхүү: Яагаад бид ингэдэг вэ?

Эдийн засгийн сонгодог онолоор бол хүн бүр “Рациональ” буюу ашиг хонжоогоо хамгийн их байлгахын тулд хүйтэн ухаанаар тооцоолол хийдэг гэж үздэг. Гэвч сүүлийн үед дэлгэрээд буй Зан төлөвийн санхүү (Behavioral Finance) нь хүн бол сэтгэл хөдлөлтэй амьтан бөгөөд шийдвэр гаргахдаа алдаа гаргадаг гэдгийг нотолдог. Монголын хөрөнгийн бирж дээрх энэхүү үзэгдлийг дараах шинжлэх ухааны ойлголтуудаар тайлбарлаж болно.

1. Танин мэдэхүйн хялбар байдал (Cognitive Ease)

Нобелийн шагналт эдийн засагч Даниэл Канеман “Тунгаан бодох уу? Түргэн шийдэх үү?” (Thinking, Fast and Slow) номондоо хүний тархи залхуу болохыг онцолсон байдаг. Тархи энерги хэмнэхийн тулд нарийн төвөгтэй тооцоолол хийхээс зайлсхийж, хялбар шийдлийг хайдаг.

• Хэцүү арга: “Би энэ компанийн хувьцааны дотоод үнэ цэнийг тооцлоо, нэгж хувьцаа нь 540 төгрөг байхад боломжийн юм байна. Надад байгаа мөнгөндөө тааруулаад 3,654 ширхгийг авъя.” (Энэ нь маш их бодол шаардана).

• Амар арга: “Надад 2 сая төгрөг байна. Эндээ багтаагаад л авчихъя.” (Энэ нь бодоход маш хялбар).

Бидний тархи тэгш, бөөрөнхий тоонд дуртай. 1,987,450 төгрөг гэснээс 2,000,000 төгрөг гэж бодох нь сэтгэл зүйн хувьд таатай, амархан мэдрэмж төрүүлдэг.

2. Зангуудах нөлөө (Anchoring Effect)

Хөрөнгө оруулагчид шийдвэр гаргахдаа ямар нэгэн тоог “зангуу” буюу суурь болгож авдаг. Монголчуудын хувьд бэлэн мөнгөний хамгийн түгээмэл, том нэгж нь 20,000-тын дэвсгэрт байсаар ирсэн. Энэ нь бидний сэтгэлгээнд гүн суусан байж болзошгүй.

• “20 мянгаар нэгж аваад байдаг” сэтгэлгээ нь “20 саяар хувьцаа авъя” гэсэн сэтгэлгээ рүү шилжсэн байх магадлалтай.

• Мөн “Хос”, “Хоёр” гэдэг тоо нь монгол сэтгэлгээнд тэнцвэртэй, бүрэн бүтэн байдлыг илэрхийлэх нь бий.

3. Бөөрөнхий тооны гажуудал (Round Number Bias)

Дэлхийн бүх л хөрөнгийн бирж дээр ажиглагддаг үзэгдэл боловч жижиг зах зээл дээр илүү тод харагддаг. Хүмүүс захиалга өгөхдөө 0-ээр төгссөн тоог сонгох хандлагатай байдаг.

• Худалдан авагчийн сэтгэл зүй (Wallet-First approach): Худалдан авагч нь ихэвчлэн өөрийн түрийвчин дэх мөнгийг хардаг. Түүнд 2,150,000 төгрөг байлаа гэхэд тэр “За 150 мянгыг нь үлдээгээд, 2 саядаа тааруулаад авчихъя” гэж боддог. Тиймээс 2 сая дээр “Авах” захиалгын бөөгнөрөл үүсдэг.

• Худалдагчийн сэтгэл зүй (Goal-First approach): Худалдагч буюу хувьцаа эзэмшигч нь ашгийн зорилгыг хардаг. Тэр анх 15 саяар авсан байж магадгүй. “Хэзээ зарах вэ?” гэсэн асуултад тэр “20 сая хүрэхээр нь зарна” гэж хариулдаг. Тиймээс зарах тал дээр 20 сая, 100 сая гэх мэт тоонууд дээр бөөгнөрөл үүсдэг.

---

ГУРАВ. “Бөөрөнхийлөх”-ийн аюул: Та яагаад алдаж магадгүй вэ?

“Яагаад үүнийг мэдэх хэрэгтэй гэж? 2 саяар авна уу, 1.9 саяар авна уу ялгаа юу байна?” гэж та асууж магадгүй. Гэтэл хөрөнгийн зах зээл дээр энэ нь маш том ялгааг үүсгэдэг. Та олон нийтийн энэхүү зуршлыг мэдэхгүйгээр арилжаанд оролцвол дараах эрсдэлүүдтэй нүүр тулна.

1. Захиалгын дараалалд гацах (Liquidity Trap)

Хэрэв та бусдын адил яг 2,000,000 төгрөгийн үнийн дүнтэй тэнцэх захиалга өгвөл та “оочер”-т зогсоно гэсэн үг. Монголын Хөрөнгийн Биржийн арилжааны систем “Үнэ -> Цаг хугацаа” гэсэн зарчмаар ажилладаг. Ижил үнэтэй захиалгууд ирвэл түрүүлж ирсэн нь эхэлж биелнэ. Таны урд яг тантай ижил сэтгэл зүйтэй 100 хүн 2 сая төгрөгөөр авах захиалга өгсөн байвал таны захиалга биелэх магадлал багасна.

2. Сэтгэл зүйн хана (Resistance & Support Levels)

График дээрх 20 сая, 100 саяын “Зарах” (Sell) багануудыг хардаа. Энэ нь тухайн үнийн түвшинд асар их нийлүүлэлт байна гэсэн үг. Хувьцааны үнэ өсөж байгаад, хүмүүсийн “сэтгэл зүйн зорилтот үнэ”-д (жишээ нь багцын үнэлгээ 20 сая болох үед) хүрэх үед олон хүн зэрэг зарж эхэлдэг. Энэ нь үнийг цааш өсгөхгүй “тааз” (Resistance) болж хувирдаг. Хэрэв та үүнийг мэдэхгүй бол үнэ цааш өснө гэж хүлээж байгаад, яг энэ “сэтгэл зүйн хана”-ыг мөргөөд унах үед нь гацаж үлдэх эрсдэлтэй.

3. Бодит үнэ цэнээс холдох

Хөрөнгө оруулалт хийнэ гэдэг нь мөнгөө үрэх (spending) биш, үнэ цэнийг худалдаж авах (investing) үйл явц юм.

• Мөнгө үрэх сэтгэлгээ: “Надад 200 мянга байна, үүгээр юу авч болох вэ?” (Дэлгүүр хэсэхтэй ижил).

• Хөрөнгө оруулах сэтгэлгээ: “Энэ компани ирээдүйд өсөх магадлалтай тул би компанийн 1%-ийг эзэмшмээр байна. Тэгэхийн тулд надад хэдэн төгрөг хэрэгтэй вэ?”

Зөвхөн бөөрөнхий тоонд баригдах нь таныг компанийн засаглал, тайлан тэнцэл, ирээдүйн өсөлтийг харахаас илүүтэй, зөвхөн дансан дахь мөнгөндөө тааруулж “хайнга” шийдвэр гаргахад хүргэдэг.

---

ДӨРӨВ. Ухаалаг хөрөнгө оруулагчийн стратеги: Олон нийтээс хэрхэн ялгарах вэ?

Freely.mn-ийн уншигч та одоо “Масс”-ын сэтгэл зүйг ойлгож авлаа. Одоо энэ мэдлэгээ ашиглан хэрхэн илүү ухаалаг арилжаа хийх вэ?

1. Тооны “Сүрэг”-ээс зайлсхий

Хэрэв та хувьцаа авах гэж байгаа бол захиалгаа яг 2 сая төгрөгт тааруулж бүү өг.

• Зөвлөгөө: Захиалгаа бага зэрэг зөрүүл. Жишээ нь: 2,015,000 төгрөг эсвэл 1,985,000 төгрөгт дүйцэхүйц хувьцааны тоог сонго. Энэ нь таны захиалга бусад “бөөрөнхий” захиалгуудтай холилдохгүй, тусдаа харагдах, эсвэл түрүүлж биелэх боломжийг бага ч болов нэмэгдүүлнэ.

2. Зарахдаа “Сэтгэл зүйн хана”-ыг тооцоол

Хэрэв танд 20 сая төгрөгийн үнэлгээтэй хувьцаа байгаа бөгөөд зарах гэж байгаа бол, бусад хүмүүс ч бас “20 сая” дээр зарах гээд хүлээж байгааг санаарай.

• Зөвлөгөө: Олон нийтээс нэг алхмын өмнө бай. Хэрэв бүгд 20 сая дээр зарах гээд хүлээж байгаа бол та 19.8 сая дээр эсвэл 19.9 сая дээр зарах захиалгаа өгвөл таны захиалга түрүүлж биелэх магадлал өндөр. “Шунал ихэдвэл шулам болно” гэдэг шиг яг тэгш тоонд хүргэх гэж зүтгэх хэрэггүй.

3. Мөнгөн дүн биш, “Ширхэг”-т төвлөр

Мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчид “Би 5 сая төгрөгөөр APU авна” гэж ярьдаггүй. Тэд “Би APU-гаас 5000 ширхгийг цуглуулна” гэж ярьдаг. Таны багцын удирдлага (Portfolio Management) нь мөнгөн дүн дээр буш, эзэмшиж буй хувьцааны тоо ширхэг, хувь хэмжээ дээр суурилах ёстой.

4. Dollar Cost Averaging (DCA) аргыг ашигла

Тогтмол дүнгээр, тогтмол хугацаанд хөрөнгө оруулалт хийх стратеги нь сэтгэл зүйн энэ гажуудлаас салах хамгийн сайн арга юм. Хэдийгээр та сар бүр “200 мянга”-аар авна гэж төлөвлөсөн ч, тухайн үеийн ханшаас хамаараад таны авах хувьцааны тоо өөр өөр гарна. Энэ нь таныг зах зээлийн сэтгэл хөдлөлөөс ангид байлгана.

---

ТАВ. Дүгнэлт: Тоо бол зүгээр л тоо, харин мөнгө бол хариуцлага

Монголын Хөрөнгийн Биржийн энэхүү дата нь бидэнд нэгэн чухал сургамжийг өгч байна. Хэдийгээр бид өөрсдийгөө орчин үеийн, ухаалаг хүмүүс гэж боддог ч, бидний тархи өнөөх л балар эртний “хялбарчлах” зуршлаасаа салаагүй байна.

200 сая, 20 сая, 2 сая, 20 мянга… Эдгээр тоонууд бол зүгээр л таны тархинд эвтэйхэн санагдаж буй илэрхийллүүд юм. Харин жинхэнэ хөрөнгө оруулалт нь тав тухтай байдлаас буш, нарийн тооцоолол, судалгаанаас эхэлдэг.

Дараагийн удаа та Freely.mn-ээр дамжуулан эсвэл өөрийн брокероороо захиалга өгөхдөө түр зогсоод бодоорой: “Би яагаад энэ тоог бичиж байна вэ? Энэ миний тооцоолол уу, эсвэл зүгээр л миний зуршил уу?”

Хөрөнгийн зах зээл дээр сэтгэл хөдлөлөө захирсан нь мөнгийг захирдаг гэдгийг санаарай.

---

Анхааруулга: Энэхүү нийтлэл нь санхүүгийн боловсрол олгох зорилготой бөгөөд хөрөнгө оруулалтын шууд зөвлөгөө биш болно. Өнгөрсөн хугацааны тоон өгөгдөл нь ирээдүйн зах зээлийн төлөв байдлыг бүрэн илэрхийлэхгүй.