Бизнес хийнэ гэдэг гаднаас нь харахад их сайхан. Бараагаа зараад л, мөнгөө тоолоод л, ашиг олоод л. Гэвч яг тогоон дотор нь чанагдаж яваа хүмүүс нэг л зовлонг яс махаараа мэдэрдэг. Тэр бол “Хүлээлт”. Монголын бизнесийн орчинд нэг бичигдээгүй хууль үйлчилдэг нь “Дараа төлбөрт нөхцөл” юм.

Та нэг талхны цех ажиллуулдаг, эсвэл гурил нийлүүлдэг Бат гэдэг залуу байна гэж төсөөлье. Та маш сайн гурилтай. Таны гурилыг Монголын хамгийн том үйлдвэр болох “Талх Чихэр” ХК авахыг хүсжээ. Энэ бол баярт мэдээ! Та бөөн баяр болж, хамаг байдгаа шавхан байж 10 сая төгрөгийн гурил бэлдээд, ачааны машиндаа ачаад “Талх Чихэр”-ийн агуулахад буулгалаа.

Таны сэтгэлд “За одоо 10 сая төгрөгтэй боллоо, ажилчдынхаа цалинг тавья, дараагийн буудайгаа захиалъя” гэсэн бодол эргэлдэнэ. Гэтэл нягтлан бодогч нь танд мөнгө биш, нэг цаас өгөв. Тэр цаасан дээр: “Нэхэмжлэх (Invoice): 10 сая төгрөг. Төлбөр төлөх хугацаа: 30 хоногийн дараа” гэж бичжээ.

Бат шоконд орно. Түүний гар дээр 10 саяын бараа байхгүй (аль хэдийн өгчихсөн), мөнгө нь ч байхгүй (30 хоногийн дараа ирнэ). Гэтэл өнөөдөр ажилчид цалингаа нэхнэ, цахилгааны төлбөр нэхэгдэнэ, банкны зээл төлөх хугацаа тулна. Бат цаасан дээрээ “Баян” компани мөртлөө, кассандаа “Хоосон” компани болж хувирлаа. Үүнийг санхүүгийн хэллэгээр “Cash Flow Gap” буюу “Мөнгөн урсгалын тасалдал” гэж нэрлэдэг. Яг л замын түгжрэлд орсон машин шиг, таны мөнгө түгжирчихжээ. Энэ түгжрэл олон жижиг бизнесийг дампууруулдаг.

Яг энэ үед “Супермэн” шиг гарч ирдэг үйлчилгээ бол ББСБ-ын ФАКТОРИНГ (Factoring) юм.

Хоёрдугаар хэсэг: Цаг хугацааны машин буюу Факторингийн мөн чанар

Факторинг гэдэг үгийг сонсохоор их л айхтар, шинжлэх ухааны нэр томьёо шиг санагдаж магадгүй. Гэхдээ энэ нь маш энгийн ойлголт. Товчхондоо бол: “Ирээдүйд орж ирэх мөнгөө, яг одоо бэлэн мөнгө болгох арга” юм. Өөрөөр хэлбэл, та хүлээх шаардлагагүй болно.

Дээрх жишээг үргэлжлүүлье. Бат гунигтай царайлан нөгөө “30 хоногийн дараа мөнгө өгнө” гэсэн цаасаа (Нэхэмжлэхээ) бариад явж байтал замд нь нэг ББСБ тааралдав.

ББСБ-ын ажилтан: “Бат аа, чи яагаад гунигтай байна?”

Бат: “Би ‘Талх Чихэр’-т бараагаа өгчихсөн. Тэд найдвартай том компани л даа. Гэхдээ мөнгийг минь сарын дараа өгнө гэнэ. Надад яг одоо мөнгө хэрэгтэй байна.”

ББСБ: “Аан, тэгвэл би чамд тусалъя. Чи тэр ‘Талх Чихэр’-ээс мөнгө нэхэх эрхтэй цаасаа (Нэхэмжлэхээ) надад зарчих. Би чамд яг одоо мөнгийг чинь өгье.”

Энэ бол Факторинг. ББСБ нь Батын өмнөөс тэр 30 хоногийг хүлээхээр шийдэж байна гэсэн үг.

Гуравдугаар хэсэг: Бодит тооцоолол – Алдагдал уу, Ашиг уу?

Одоо бүгдээрээ яг таны асуултад байсан тоон дээр ажиллаж үзье. Энд нэг л зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. ББСБ зүгээр л сайхан сэтгэлээрээ 30 хоног хүлээхгүй нь ойлгомжтой. Тэд мөнгөө түгжиж байгаа учраас шимтгэл авна.

1. Нэхэмжлэх дүн: 10,000,000 төгрөг.

2. Хүлээх хугацаа: 30 хоног.

3. ББСБ-ын шимтгэл: Жишээ нь 5% (500,000 төгрөг).

4. Батын гар дээр очих мөнгө: 9,500,000 төгрөг.

Энд хүмүүс ихэвчлэн ингэж боддог: “Хөөе, би зүгээр байж байгаад 500,000 төгрөгөө алдчихлаа шүү дээ. 30 хоног хүлээвэл бүтэн 10 саяа авах байсан юм.”

Энэ бол энгийн хүний бодол. Харин жинхэнэ бизнесмэн хүн өөрөөр сэтгэдэг. Тэр 9.5 сая төгрөгөөр Бат юу хийж болох вэ?

Тэр дахиад гурил үйлдвэрлэнэ. Тэр гурилаа дахиад өөр газарт, магадгүй зах дээр бэлэн мөнгөөр зарна. Тэр наймаанаасаа 2 сая төгрөгийн ашиг олно.

Тэгэхээр:

• Хэрэв Бат хүлээсэн бол: 30 хоногийн турш юу ч хийхгүй суугаад, сарын эцэст 10 саятай л болно. Ашиг нь тэг зогсолт.

• Хэрэв Факторинг хийсэн бол: 500,000 төгрөгийн зардал гаргасан ч, мөнгөө эргэлдүүлээд дахиад 2,000,000 төгрөгийн ашиг олсон. Цэвэр дүн: 1,500,000 төгрөгийн ашиг нэмэгдсэн.

Тэгэхээр Факторингийн шимтгэл бол “алдагдал” биш, харин бизнесийн хурдасгуурын “Түлш” юм.

Дөрөвдүгээр хэсэг: Факторинг ба Зээл хоёрын асар том ялгаа

Олон хүн Факторингийг зээлтэй андуурдаг. “ББСБ-аас мөнгө авч байгаа юм чинь зээл биз дээ?” гэж асуудаг. Үгүй ээ, энэ бол тэс өөр зүйл. Ялгааг нь графикаар харуулбал:

Энэ хүснэгтээс харахад Факторинг нь барьцаа хөрөнгөгүй, залуу бизнесүүдэд ямар их давуу талтай нь харагдаж байна. Танд байр байхгүй байж болно, гэхдээ танд “Найдвартай харилцагч” (Талх Чихэр, Оюу Толгой, Сүлжээ дэлгүүрүүд гэх мэт) байхад л хангалттай. ББСБ танд биш, таны харилцагчийн нэр хүндэд итгэж мөнгө өгдөг юм.

Тавдугаар хэсэг: Гурвалсан холбоо – Тоглоомын дүрэм

Факторинг дээр гурван тал оролцдог. Үүнийг “Гурвалсан гэрээ” гэж нэрлэх нь бий.

1. Бэлтгэн нийлүүлэгч (Та): Бараагаа өгсөн, мөнгөө нэхэмжилж буй тал.

2. Худалдан авагч (Талх Чихэр): Бараа авсан, төлбөр төлөх үүрэгтэй том компани.

3. Фактор (ББСБ): Мөнгийг урьдчилж олгож буй санхүүгийн байгууллага.

Энд нэг чухал зүйл бий. ББСБ таны нэхэмжлэхийг худалдаж авахын тулд Худалдан авагч тал буюу “Талх Чихэр”-ээс зөвшөөрөл авдаг, эсвэл ядаж мэдэгддэг.

“Сайн байна уу, Талх Чихэр ээ. Танайх Батад 10 саяыг өгөх ёстой юм байна. Бат энэ авлагаа манайд зарчихлаа. Та нар 30 хоногийн дараа мөнгөө Бат руу биш, манай ББСБ-ын данс руу хийгээрэй” гэж тохиролцдог.

Тиймээс Факторинг хийхийн тулд таны харилцагч (Худалдан авагч) нь зах зээл дээр нэр хүндтэй, санхүүгийн сахилга баттай компани байх ёстой. Хэрэв та дампуурах гэж байгаа, найдваргүй компанид бараа нийлүүлсэн бол ББСБ тэр нэхэмжлэхийг тань худалдаж авахгүй. Учир нь ББСБ мөнгөө олж авч чадахгүй шүү дээ.

Зургаадугаар хэсэг: Монголд Факторинг хэнд хэрэгтэй вэ?

Манай улсад энэ үйлчилгээ сүүлийн жилүүдэд маш эрчимтэй хөгжиж байна. Ялангуяа дараах салбаруудад:

• Уул уурхайн ханган нийлүүлэлт: “Оюу Толгой”, “Эрдэнэс Тавантолгой” зэрэг том уурхайнуудад бараа (хувцас, хоол, сэлбэг) нийлүүлдэг компаниуд. Тэдний төлбөр ихэвчлэн 45-60 хоногийн дараа орж ирдэг.

• Сүлжээ дэлгүүрүүд (Supermarkets): Та “Номин”, “И-Март”, “Сансар”-т бараагаа тавьдаг бол мөнгө нь шууд орж ирдэггүйг мэднэ. Сардаа нэг, эсвэл 45 хоногийн дараа тооцоо нийлдэг. Энэ хооронд үйлдвэрлэлээ зогсоохгүйн тулд Факторинг ашигладаг.

• Барилгын салбар: Бетон зуурмаг, арматур нийлүүлэгчид.

• Эмийн салбар: Эмнэлгүүдэд эм нийлүүлдэг компаниуд.

Долдугаар хэсэг: Анхаарах зүйлс – Бүх зүйл гял цал биш

Мэдээж эрсдэл бий. Факторинг хийлгэхдээ анхаарах хоёр төрөл байдаг:

1. Эрсдэлгүй Факторинг (Non-recourse): Хэрэв “Талх Чихэр” дампуураад мөнгөө төлж чадахгүй бол ББСБ хохирлыг үүрнэ. Та мөнгөө аваад мартсан гэсэн үг. Энэ нь маш өндөр хүүтэй байдаг.

2. Эрсдэлтэй Факторинг (Recourse): Энэ нь Монголд хамгийн түгээмэл. Хэрэв 30 хоногийн дараа “Талх Чихэр” мөнгөө төлөхгүй бол ББСБ танаас мөнгөө нэхнэ. “Бид танд итгээд урьдчилаад өгсөн, нөгөөдүүл чинь төлсөнгүй, одоо та төл” гэдэг. Тиймээс та харилцагчаа найдвартай эсэхийг сайн мэдэх хэрэгтэй.

Наймдугаар хэсэг: Дүгнэлт

Факторинг бол бизнесийн ертөнц дэх “Шидэт саваа” биш ч гэлээ, гацсан машиныг шавраас татаж гаргах хүчтэй “Буксир” юм.

Та 10 сая төгрөгийн нэхэмжлэхээ 9.5 саяар зараад 500 мянган төгрөг алдаж байгаа юм биш. Харин та тэр 9.5 саяар бизнесээ тасралтгүй явуулж, ажилчдаа цалинжуулж, зах зээлд байр сууриа алдахгүй байх “Боломж”-ийг худалдаж авч байгаа хэрэг юм.

Хэрэв та бизнес эрхэлдэг бол, эсвэл ирээдүйд бизнес хийх гэж байгаа бол энэ хэрэгслийг заавал санаж яваарай. Банк танд “Үгүй” гэж хэлсэн ч, таны халаасанд байгаа “Нэхэмжлэх” гэдэг цаас үнэ цэнтэй хөрөнгө шүү гэдгийг ББСБ-ын Факторинг танд сануулж байна.

Танд хэрэгтэй нэмэлт алхам:

Та яг одоо өөрийн бизнест, эсвэл танил бизнес эрхлэгчдээ хэдэн төгрөгийн авлага гадуур байгааг тооцоод үзээрэй. Тэр мөнгө өнөөдөр таны дансанд байсан бол та юу хийж чадах байсан бэ? Энэ асуултад хариулснаар та Факторинг танд хэрэгтэй эсэхийг мэдэх болно.

Бидний амьдрал бол тэр чигтээ сонголт юм. Өглөө юу идэхээс эхлээд орой хэдэн цагт унтах хүртэл бид шийдвэр гаргасаар байдаг. Гэхдээ эдгээрээс хамгийн чухал, бидний ирээдүйд шууд нөлөөлдөг шийдвэр бол “Санхүүгийн сонголт” билээ.

Мөнгө хэрэгтэй болсон үед бидний өмнө хоёр том зам зурайдаг. Нэг нь дардан боловч урт, шалгуур өндөртэй “Арилжааны банк” гэдэг зам. Нөгөө нь бартаатай, өндөр өртөгтэй боловч маш хурдан зорьсон газарт хүргэдэг “Банк Бус Санхүүгийн Байгууллага (ББСБ)” гэдэг зам.

Аль замаар нь явах вэ? Энэ асуултад “Ганц зөв хариулт” байхгүй. Харин “Таны нөхцөл байдалд тохирох хариулт” л гэж бий. Заримдаа ББСБ-ыг сонгох нь ухаалаг алхам болдог бол, заримдаа энэ нь санхүүгийн амиа хорлолттой дүйцэхүйц алдаа болдог.

Үүнийг илүү тодорхой болгохын тулд Улаанбаатар хотод амьдарч буй Болд, Сараа гэх хоёр өөр ертөнцтэй хүмүүсийн бодит түүхээр аялж, тэдний шийдвэрт дүн шинжилгээ хийцгээе.

КЕЙС А: ОЮУТАН БОЛД – ТЕХНОЛОГИЙН ДАВУУ ТАЛЫГ АШИГЛАСАН НЬ (УХААЛАГ СОНГОЛТ)

Нөхцөл байдал: Хүсэл ба Хясал

Болд бол МУИС-ийн 3-р курсийн оюутан. Тэр хичээлийнхээ хажуугаар кофе шопт цагийн ажил хийж, сардаа 600,000 – 800,000 төгрөгийн орлого олдог. Гэхдээ түүнд нийгмийн даатгал төлдөг албан ёсны гэрээ байхгүй, зүгээр л гараас гарт цалингаа авдаг.

Хичээлийн шинэ улирал эхлэхэд Болдод маш том асуудал тулгарав. Түүний хуучин зөөврийн компьютер нь гацаад, бие даалтаа хийхэд хэцүү болжээ. Түүнд график дизайны программ ажиллуулах хүчин чадалтай, шинэ компьютер яаралтай хэрэгтэй болов. Дэлгүүрт очиж үзэхэд түүнд таалагдсан загвар нь 2,400,000 төгрөгийн үнэтэй байлаа.

Болд шууд л Хаан банк руу гүйж оров. Эдийн засагч: “Та нийгмийн даатгал төлдөг үү?” Болд: “Үгүй, гэхдээ би цагийн ажил хийдэг, сардаа орлоготой.” Эдийн засагч: “Уучлаарай, нийгмийн даатгалгүй бол бид хэрэглээний зээл өгөх боломжгүй.”

Банкны хаалга түүний өмнө хаагдлаа. Тэр 2.4 сая төгрөгийг цуглуулахын тулд бүтэн 4-5 сар юу ч идэхгүй мөнгөө хураах хэрэгтэй болно. Гэтэл хичээл нь хүлээхгүй.

Шийдэл: “Хуваагаад төлөх” (BNPL) үйлчилгээ

Болд найзаасаа “Storepay”, “Pocket Zero” зэрэг үйлчилгээний талаар сонсов. Тэр судалж үзээд дараах шийдвэрийг гаргалаа.

1. Гар утсандаа Storepay татав.

2. Цахим дэлгүүрээс 2,400,000 төгрөгийн компьютерээ сонгов.

3. Төлбөрийн нөхцөл: Урьдчилгаа төлөхгүй, эсвэл багахан хэмжээгээр төлөөд, үлдэгдлийг нь 4 хувааж, хүүгүйгээр төлөх.

Тэр компьютерээ шууд гар дээрээ авлаа. Түүний төлөх хуваарь:

• 9-р сар: 600,000₮

• 10-р сар: 600,000₮

• 11-р сар: 600,000₮

• 12-р сар: 600,000₮ Нийт төлсөн дүн: 2,400,000₮. Хүү: 0₮.

Шинжилгээ: Яагаад энэ ухаалаг сонголт вэ?

1. Санхүүгийн хүртээмж: Банк түүнийг “Гологдол” гэж үзсэн бол, Финтек ББСБ түүнийг “Ирээдүйтэй харилцагч” гэж харсан. Тэд Болдын утасны дата хэрэглээ, төлбөрийн түүхэнд үндэслэн итгэл хүлээлгэсэн.

2. Тэг хүү (0% Interest): Болд ББСБ-аас зээл авсан мөртлөө ямар ч хүү төлсөнгүй. Энэ бол орчин үеийн ББСБ-ын хамгийн том давуу тал. (ББСБ ашгаа компьютер зарсан дэлгүүрээс шимтгэл хэлбэрээр авдаг).

3. Амьдралын чанар: Болд хичээлээ хоцрохгүй, чанартай компьютер дээр даалгавраа хийж, магадгүй түүгээрээ илүү их мөнгө олох боломжтой болсон.

Дүгнэлт: Болд ББСБ-ын бүтээгдэхүүнийг өөрийн орлогод тааруулж, ямар ч илүү зардалгүйгээр асуудлаа шийдэж чадсан тул энэ бол “Төгс кейс” юм.

КЕЙС Б: ХУДАЛДААЧИН САРАА – ЗАЛХУУРЛЫН ТӨЛӨӨС (ЭРСДЭЛТЭЙ СОНГОЛТ)

Нөхцөл байдал: Шунал ба Тэвчээргүй байдал

Сараа бол Нарантуул зах дээр гутал зардаг туршлагатай наймаачин. Түүнд лангуу бий, бас “Приус-40” машин бий. Намар болж, өвлийн гутлын захиалга өгөх цаг иржээ. Хятадад нэгэн шинэ загварын гутал трэнд болж, түүнийг л амжиж авчрахгүй бол өрсөлдөгч нартаа “алуулна” гэдгийг Сараа мэдэрлээ.

Түүнд бараа татах 5,000,000 төгрөг дутав. Сараа уг нь Хаан банкны харилцагч, дансны хуулга нь боломжийн. Гэхдээ тэр банк руу очихоос төвөгшөөв. “Өө, тэр банк чинь ядаргаа, бөөн бичиг цаас, оочер дараалал. 14 хоног хүлээж байтал нөгөө гутал нь зарагдаад дуусна” гэж бодоод, захын үүдэнд байрлах “Машин барьцаалсан шуурхай зээл” гэсэн хаягтай ББСБ руу оров.

Шийдэл: Өндөр хүүтэй шуурхай зээл

ББСБ-ын ажилтан түүний машиныг хараад, “За эгч ээ, танд шууд 5 саяыг өгье. Гэхдээ манай хүү сарын 4%, хугацаа нь 6 сар. Машинаа унаад явж болно, бичиг баримтыг нь манай нэр дээр шилжүүлнэ” гэв. Сараа “За за, хурдан л бүтвэл болоо” гээд гарын үсэг зурж, 5 сая төгрөгөө аваад Эрээн рүү явлаа.

Тооцоолол: Нүдэнд харагдаагүй алдагдал

Одоо Сараагийн гаргасан шийдвэрийг тооны машин дээр бодож үзье. Энэ бол ихэнх хүмүүсийн хардаггүй “далд үнэн” юм.

• Зээлийн дүн: 5,000,000₮

• ББСБ-ын Хүү: Сарын 4% = Жилийн 48% (4% x 12 сар)

• Банкны Хүү (байсан бол): Сарын 1.6% = Жилийн 19.2%

6 сарын хугацаанд төлөх хүүгийн зөрүү:

1. Хэрэв Банкнаас авсан бол: Тэр 6 сарын хугацаанд нийтдээ ойролцоогоор 450,000 төгрөг хүүнд төлөх байв.

2. ББСБ-аас авсан тул: Тэр 6 сарын хугацаанд нийтдээ ойролцоогоор 1,200,000 төгрөг хүүнд төлнө.

Зөрүү: Сараа зөвхөн залхуурсанаасаа болж 750,000 төгрөгийг салхинд хийсгэчихлээ! Энэ 750,000 төгрөг бол түүний зарж болох байсан 15 хос гутлын ашиг юм. Тэр 15 хос гутлыг зүгээр л ББСБ-ын эзэнд “бэлэглэчихсэн” гэсэн үг.

Үр дүн ба Эрсдэл: Сараа гутлаа авчирсан ч, энэ жил дулаахан байсан тул гутал нь сайн зарагдсангүй. Гэтэл ББСБ-ын хүү өдөр бүр гүйж байна.

• Сар бүр тэр үндсэн зээл + хүүгээ төлөхийн тулд бараг 1 сая төгрөг олох ёстой.

• Орлого муутай сар таарвал тэр зээлээ төлж чадахгүй.

• ББСБ 2 сар хүлээгээд машиныг нь хурааж авах эрсдэл үүснэ.

• 5 саяын барааны төлөө 20 саяын үнэтэй машинаа алдах нь “Тэнэг” эрсдэл юм.

Дүгнэлт: Сараагийн хувьд энэ бол маш муу сонголт байлаа. Түүнд барьцаа хөрөнгө (Машин) байсан, бизнесийн орлого байсан. Тэр жаахан тэвчээртэй байж, бичиг баримтаа бүрдүүлээд банканд хандсан бол ашгаа өөртөө үлдээх байв.

ХАРЬЦУУЛСАН ДҮГНЭЛТ: ХЭЗЭЭ АЛЬ ЗАМААР НЬ ЯВАХ ВЭ?

Дээрх хоёр кейсээс бид юу ойлгож болох вэ? ББСБ бол “Сайн” эсвэл “Муу” зүйл биш. Энэ бол зүгээр л ХЭРЭГСЭЛ (Tool). Алхыг хадаас хадахад ашиглавал сайн, хуруугаа цохивол муу байдагтай ижил.

Хэн, хэзээ ББСБ-ыг сонгох ВЭ? (Ногоон гэрэл)

1. Бага дүнтэй, богино хугацааны хэрэгцээ: Цалин буухаас өмнөх 100k – 500k төгрөгийн хэрэгцээ. (Лэнд, Симпл г.м)

2. Хүүгүй худалдан авалт (BNPL): Зөөврийн компьютер, утас, тавилга авахдаа дэлгүүрийн үнээр нь, ямар ч хүү нэмэхгүйгээр хувааж төлөх боломж байвал. (Storepay, Pocket Zero)

3. Алдагдсан боломжийн өртөг хэт өндөр үед: Хэрэв та одоо л 5 саяар бараа татахгүй бол 10 саяын ашгаа алдах гээд байгаа бол. Энэ тохиолдолд өндөр хүү төлсөн ч цаана нь ашигтай үлдэнэ гэж тооцсон бол.

4. Банкны шалгуурт тэнцэхгүй хүмүүс: Оюутан, чөлөөт уран бүтээлч, тогтмол бус орлоготой хүмүүс.

Хэн, хэзээ ББСБ-ыг сонгох ЁСГҮЙ ВЭ? (Улаан гэрэл)

1. Том дүнтэй зээл (10 саяас дээш): Хүүгийн дарамт таныг сөхрүүлнэ.

2. Урт хугацааны зээл (1 жилээс дээш): Жилийн 48-60%-ийн хүү төлнө гэдэг бол та үндсэн мөнгөө нугалж төлнө гэсэн үг.

3. Ашиг нь тодорхойгүй бизнест: Хэрэв таны бизнесийн ашиг (Marign) 20-30% байхад зээлийн хүү чинь 40% байвал та алдагдалтай ажиллана.

4. Зөвхөн “Залхуурсандаа”: Банкны материал бүрдүүлэхээс залхуурч өндөр хүүтэй зээл авах нь санхүүгийн сахилга батгүй хүний шинж.

ТӨГСГӨЛ: САНХҮҮГИЙН ДАРХЛАА

Эрхэм уншигч та, дараагийн удаа мөнгө зээлэх шаардлага гарах үед Болд, Сараа хоёрыг санаарай. Гар утсан дээрх “Зээл авах” товчийг дарах нь амархан. Гэхдээ тэр товчийг дарахын өмнө “Би энэ мөнгийг аваад яаж төлөх вэ? Хэр их хүү төлөх вэ? Өөр хямд хувилбар байна уу?” гэж өөрөөсөө заавал асуугаарай.

Ухаалаг хүн мөнгийг “зарц”-аа болгодог, харин ухаангүй хүн мөнгөний “боол” нь болдог. Та ББСБ-ыг өөртөө ашигтайгаар ажиллуулдаг “Эзэн” нь байх болтугай.

Танд хэрэгтэй нэмэлт алхам: Та яг одоо өөрийнхөө машиныг, эсвэл үнэтэй хөрөнгийг ББСБ-д барьцаалсан зээлтэй бол гэрээгээ гаргаж ирээд хараарай. Сарын хүү нь хэд байна? Жилээр үржүүлээд үз. Хэрэв жилийн 30-40%-иас давсан байвал та яаралтай банканд хандаж, “Зээл шилжүүлэх” (Refinancing) буюу ББСБ-ын өндөр хүүтэй зээлийг банкны бага хүүтэй зээлээр солих боломжийг судлаарай. Энэ ганц алхам танд сая сая төгрөг хэмнэж мэднэ шүү.

Энэхүү нийтлэлээр бид ББСБ-ын мөн чанар, тэдний үйлчилгээ, банктай харьцуулсан давуу болон сул талууд, мөн Финтек хувьсгалын тухай маш энгийнээр, дэлгэрэнгүй тайлбарлах болно.

САНХҮҮГИЙН ДАЛАЙ ДАХЬ “ТЭЭВРИЙН ОНГОЦ” БА “МОТОРТ ЗАВЬ”: ББСБ-ЫН ТУХАЙ БҮРЭН ОЙЛГОЛТ

Оршил: Мөнгөний урсгал ба бидний амьдрал

Бидний амьдрал мөнгөний урсгал дээр тогтдог гэхэд хилсдэхгүй. Өглөө сэрэхээс эхлээд орой унтах хүртэл бид ямар нэгэн байдлаар санхүүгийн харилцаанд орж байдаг. Талх худалдаж авах, автобусанд суух, цалингаа хүлээх, байрны мөнгөө төлөх гээд энэ бүхэн цөм санхүүгийн систем гэх том механизмын нэгээхэн хэсэг юм. Гэвч бидний ихэнх нь энэ том механизмыг “Банк” гэдэг ганцхан үгээр төсөөлдөг. Цалин банкаар орно, зээлийг банкнаас авна, мөнгөө банканд хадгална. Гэтэл сүүлийн жилүүдэд бидний амьдралд “ББСБ” буюу Банк бус санхүүгийн байгууллага гэх нэр томьёо, үйлчилгээ маш хүчтэй орж ирлээ. Гудамжны булан тохой бүрд харагдах хаяг, гар утасны аппликейшн, зурагтаар гарах сурталчилгаа гээд ББСБ хаа сайгүй байна. Тэгвэл энэ ББСБ гэж яг юу вэ? Банкнаас юугаараа ялгаатай вэ? Яагаад ийм олон байдаг юм бэ? Энэ бүх асуултад хариулахын тулд танд нэгэн сонирхолтой зүйрлэлийг санал болгоё.

Нэгдүгээр хэсэг: Санхүүгийн далай ба аварга том “Тээврийн онгоц”

Эдийн засаг, санхүүгийн ертөнцийг зах хязгааргүй их далай гэж төсөөлцгөөе. Энэ далайд мөнгө гэдэг ус урсаж, түүгээр олон төрлийн хөлөг онгоц хөвж явна. Энэ далайд хамгийн том, хамгийн нүсэр, холоос бараа нь харагддаг аварга том хөлөг онгоцууд бол “Арилжааны банк”-ууд юм.

Арилжааны банкийг далайгаар ачаа тээвэрлэдэг аварга том “Тээврийн онгоц” (Cargo Ship) гэж төсөөлөөд үз дээ. Энэ онгоц маш найдвартай. Тэр далайн шуурга, том давалгаанд амархан хөмөрчихдөггүй, бат бөх хийцтэй. Түүний гол зорилго бол маш их хэмжээний ачааг (иргэдийн мөнгө, хадгаламж) нэг цэгээс нөгөө цэгт аюулгүй хүргэх явдал юм. Гэхдээ энэ аварга онгоцонд сул тал бий. Тэр маш удаан хөдөлгөөнтэй. Зүг чигээ өөрчлөхийн тулд маш удаан хугацаа зарцуулна, зогсох гэж ч уддаг, хөдлөх гэж ч уддаг. Тэр жижигхэн боомт руу орж чадахгүй, заавал гүнзгий устай, тусгай бэлтгэсэн том боомтод л зогсдог.

Банк яг л үүнтэй адил. Банкны үйл ажиллагаа найдвартай боловч удаан, нүсэр байдаг. Та банкнаас зээл авах гэж очиход олон хуудас материал бүрдүүлнэ, эдийн засагчтай уулзана, зээлийн хороо хуралдахыг хүлээнэ, магадгүй 7-14 хоног, заримдаа сар болно. Яагаад? Учир нь тэр “Тээврийн онгоц” хөдлөхийн тулд олон шалгуур давах ёстой болдогтой адил юм. Банк бол бүх нийтийн төлөө үйлчилдэг, эрсдэл гаргах эрхгүй том бүтэц билээ.

Хоёрдугаар хэсэг: Хурдны гайхамшиг буюу “Моторт завь”

Гэтэл далайд зөвхөн том ачаа зөөх хэрэгцээ байдаггүй шүү дээ. Заримдаа хүмүүс нэг арлаас нөгөө арал руу маш хурдан очих хэрэгтэй болдог. Эсвэл том онгоц орж чадахгүй гүехэн устай эрэг рүү очих, эсвэл зүгээр л яаралтай тусламж хэрэгтэй үе гарна. Энэ үед нөгөө том “Тээврийн онгоц”-ыг хүлээх цаг байхгүй. Яг энэ орон зайд “Моторт завь” буюу ББСБ гарч ирдэг юм.

Банк бус санхүүгийн байгууллага бол санхүүгийн далай дахь маш хурдан, хаана ч хүрч чаддаг, овсгоотой, жижигхэн “Моторт завь” юм. Тэд банкин дээр очвол “Таны цалин хүрэхгүй байна”, “Таны барьцаа хөрөнгө шаардлага хангахгүй байна” гээд буцаагддаг хүмүүст буюу банкны хүрч чаддаггүй “гүехэн ус”-нд ч хүрч үйлчилж чаддаг.

Та ББСБ-аас зээл авахын тулд 14 хоног хүлээх шаардлагагүй. Заримдаа ердөө 5-хан минутын дотор, гар утсаа хэд товшиод л асуудлаа шийдэж болдог. Энэ бол моторт завины давуу тал буюу хурд, уян хатан байдал юм. Гэхдээ моторт завь нь тээврийн онгоцыг бодвол шатахуун их зарцуулдаг, давалгаанд илүү савлагаатай байдаг шиг ББСБ-ын зээлийн хүү нь банкнаас өндөр, хугацаа нь богино байдаг зүй тогтолтой.

Гуравдугаар хэсэг: Албан ёсны нэршил ба бодит байдал

Одоо зүйрлэлээсээ түр холдож, бодит амьдрал дээрх тодорхойлолтыг харъя. “Банк бус санхүүгийн байгууллага” (Non-Banking Financial Institution – NBFI) гэдэг нэршил нь өөрөө их сонирхолтой. Шууд утгаараа “Банк биш” гэж өөрийгөө зарлаж байгаа хэрнээ “Санхүүгийн байгууллага” гэдэг тодотголтой.

Энгийнээр хэлбэл, ББСБ нь банкны хийдэг зарим төрлийн үйлчилгээнүүдийг үзүүлэх тусгай зөвшөөрөлтэй хуулийн этгээд юм. Тэд зээл олгож болно, валют арилжаа хийж болно, цахим төлбөр тооцоо гүйцэтгэж болно, итгэлцлийн үйлчилгээ үзүүлж болно. Гэхдээ тэдэнд “Банк” гэж дуудуулах бүрэн эрх буюу “Бүрэн лиценз” байхгүй. Яг л эмч болон сувилагч хоёрын ялгаа шиг, эсвэл автобус болон таксины ялгаа шиг ойлгож болно. Хоёулаа хүн тээвэрлэдэг ч дүрэм журам, үйлчлэх хүрээ нь өөр байдагтай агаар нэг юм.

Монгол Улсад ББСБ-уудыг Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) гэдэг байгууллага хянаж, тусгай зөвшөөрлийг нь олгодог. Харин арилжааны банкуудыг Монголбанк (Төв банк) шууд удирдаж, хянадаг. Энэ бол засаглалын маш том ялгаа.

Дөрөвдүгээр хэсэг: “Улаан шугам” буюу Алтан дүрэм

Банк болон ББСБ-ын хооронд хэзээ ч алхам гишгэж болдоггүй, хуулиар хатуу хориглосон нэгэн “Улаан шугам” байдаг. Энэ шугамыг ойлгочихвол та санхүүгийн системийн мөн чанарыг бүрэн ойлгоно. Тэрхүү алтан дүрэм бол: ББСБ нь жирийн иргэдээс ХАДГАЛАМЖ татан төвлөрүүлэх эрхгүй.

Энийг маш энгийн жишээгээр тайлбарлая.

Банкны зарчим (Бусдын мөнгөөр бизнес хийх): Иргэн Батад илүү гарсан 10 сая төгрөг байна гэж бодъё. Тэр мөнгөө банкинд хадгалуулна. Банк Батад жилийн 12%-ийн хүү өгнө гэж амлана. Дараа нь Банк тэр 10 сая төгрөгийг мөнгө хэрэгтэй байгаа иргэн Доржид жилийн 18%-ийн хүүтэй зээлүүлнэ. Банк энд Батын мөнгийг Доржид дамжуулж, дундаас нь ашиг олж байгаа зуучлагч юм. Хэрвээ Дорж зээлээ төлөхгүй бол Банк Батын мөнгийг эрсдэлд оруулах аюултай. Тийм учраас Төр (Монголбанк) банкны үйл ажиллагааг маш хатуу хянадаг. “Чи хүний мөнгөөр тоглож байгаа учраас маш хариуцлагатай байх ёстой” гэж шаарддаг.

ББСБ-ын зарчим (Өөрийн мөнгөөр бизнес хийх): Харин ББСБ-д иргэн Батаас хадгаламж авах эрх байхгүй. ББСБ-ын эзэн нь Болд гэдэг хүн байлаа гэж бодъё. Болд өөрийн халааснаас, эсвэл өөрийн компанийн орлогоос 10 сая төгрөг гаргаад, түүнийгээ иргэн Доржид зээлүүлнэ. Хэрвээ Дорж зээлээ төлөхгүй бол хэн хохирох вэ? Зөвхөн Болд буюу ББСБ-ын эзэн өөрөө л хохирно. Жирийн иргэн Батын мөнгө энд ямар ч хамаагүй. Тийм учраас ББСБ-ын хяналт шалгалт нь банкныхаас арай зөөлөн, уян хатан байдаг. Учир нь тэд олон нийтийн мөнгөөр биш, өөрсдийн (эсвэл мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчдын) мөнгөөр эрсдэл үүрч бизнес хийж байгаа юм.

Энэ “Улаан шугам” бол санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангадаг гол багана юм. Хэрэв ББСБ хадгаламж авдаг байсан бол жижигхэн, эрсдэлтэй “Моторт завь”-нууд иргэдийн мөнгийг аваад далайн гүн рүү давхиж очоод живчих аюултай шүү дээ.

Тавдугаар хэсэг: Тэгвэл ББСБ мөнгөө хаанаас олдог вэ?

Энэ бол маш сонирхолтой асуулт. Хэрэв хадгаламж авч болохгүй юм бол, ББСБ-ууд тэр их зээлийг яг ямар мөнгөөр олгоод байна вэ? Тэдний “моторт завь”-ны шатахуун хаанаас ирдэг вэ?

Үндсэн хэд хэдэн эх үүсвэр бий:

1. Хувь нийлүүлсэн хөрөнгө (Эздийн мөнгө): ББСБ байгуулж байгаа хүмүүс эхлээд өөрсдөөсөө их хэмжээний мөнгө гаргаж, компанийн санд хийдэг. Энэ бол үндсэн эх үүсвэр. Хуулиараа ч гэсэн ББСБ байгуулахын тулд тэрбум тэрбумаар тоологдох дүрмийн сан шаарддаг болсон.

2. Бонд гаргах (Зээлжих бичиг): ББСБ нь жирийн иргэдээс хадгаламж авахгүй ч, “Бид маш сайн ажиллаж байгаа, бидэнд мөнгөө зээлүүлээч, бид банкин дээрх хадгаламжаас өндөр хүү төлье” гэж мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчид болон олон нийтэд санал тавьж болдог. Үүнийг Бонд гэдэг. Та сүүлийн үед “ЛэндМН бонд”, “Инвескор бонд” гэх мэт үгсийг сонссон байх. Энэ нь иргэдээс мөнгө босгож байгаа хэлбэр боловч, хадгаламж биш, хөрөнгө оруулалт гэдгээрээ ялгаатай. Эрсдэлийг хөрөнгө оруулагч өөрөө үүрнэ.

3. Итгэлцлийн үйлчилгээ: Энэ нь хадгаламжтай төстэй сонсогдох боловч хууль зүйн хувьд өөр. Иргэн, аж ахуйн нэгж мөнгөө ББСБ-д өгч “Миний мөнгийг өсгөөд өгөөч” гэж гэрээ байгуулдаг.

4. Гадаадын зээл ба хөрөнгө оруулалт: Томоохон ББСБ-ууд гадаадын санхүүгийн байгууллагуудаас бага хүүтэй мөнгө зээлж авчраад, Монголд зээлүүлдэг.

Зургаадугаар хэсэг: Технологийн хувьсгал ба Орчин үеийн ББСБ

10, 20 жилийн өмнө ББСБ гэхээр бидний нүдэнд юу харагддаг байсан бэ? Харанхуй өрөөнд суудаг, “ломбард” шиг үйл ажиллагаатай, машин эсвэл байр барьцаалж зээл өгдөг газар л төсөөлөгддөг байв. Харин өнөөдөр бүх зүйл өөрчлөгдсөн.

Санхүүгийн технологи буюу “Финтек” (Fintech) хөгжсөнөөр ББСБ-ууд банкнаас ч илүү технологижиж чадсан. Одоо ББСБ бол таны гар утсан доторх “Аппликейшн” болжээ. Тэд хиймэл оюун ухаан ашиглан таны зээлийн түүх, нийгмийн даатгал, утасны төлбөр төлөлт зэрэг олон мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийж, хэдхэн секундийн дотор таныг зээл авах эрхтэй эсэхийг шийддэг болсон.

Жишээ нь, та дэлгүүрт явж байгаад таалагдсан буйдангаа авах гэтэл мөнгө дутлаа. Банк руу явах, бичиг баримт бүрдүүлэх боломжгүй. Энэ үед та гар утаснаасаа ББСБ-ын апп руу ороод зээлээ аваад, төлбөрөө төлөөд гарах боломжтой. Энэ хурд, энэ боломжийг “Моторт завь” л олгож чадна. Аварга том “Тээврийн онгоц” энд хэтэрхий удаандана.

Долдугаар хэсэг: Сөрөг тал ба Анхаарах зүйлс

Мэдээж бүх зүйл сайн сайхан биш. “Моторт завь”-аар зорчих нь үнэтэй байдаг шиг ББСБ-ын үйлчилгээ өртөг өндөртэй.

1. Өндөр хүү: ББСБ-ууд эрсдэлтэй зээлдэгчдэд (банкинд гологдсон хүмүүст) зээл олгодог, мөн өөрсдөө мөнгөө өндөр зардлаар босгодог тул зээлийн хүү нь банкнаас ямагт өндөр байдаг. Банкны зээлийн хүү сарын 1.2-1.5% байдаг бол ББСБ-ынх дунджаар 2.5-3.5% ба түүнээс дээш байх нь элбэг.

2. Богино хугацаа: Ихэнх ББСБ-ын зээл богино хугацаатай байдаг (1 сараас 2 жил хүртэл). Ипотекийн зээл шиг 20 жилээр өгөх боломжгүй.

3. Өрийн дарамт: Хялбархан зээл авах боломж нь зарим хүмүүсийг санхүүгийн сахилга батгүй болгож, олон аппликейшнаас зэрэг зээл авч, эцэст нь өрийн дарамтад орох эрсдэлийг дагуулдаг.

Наймдугаар хэсэг: Дүгнэлт

Эцэст нь дүгнэхэд, ББСБ бол Монголын санхүүгийн системийн салшгүй нэг хэсэг, чухал нөхөөс юм. Тэд банкны хүрч чаддаггүй орон зайд хүрч, жижиг бизнес эрхлэгчид, яаралтай мөнгө хэрэг болсон иргэдэд санхүүгийн үйлчилгээг түргэн шуурхай хүргэдэг “түргэн тусламж”-ийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хэрэв Арилжааны банк бол эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангадаг “Тээврийн онгоц” юм бол, ББСБ бол эдийн засгийн эргэлтийг хурдасгадаг “Моторт завь” юм. Аль аль нь далайд хэрэгтэй. Хамгийн гол нь иргэн та аль завинд суухаа, ямар эрсдэл, ямар зардалтайг нь сайтар тооцоолж, ухаалаг сонголт хийх нь чухал юм.

ББСБ-ыг зөвхөн “мөнгө хүүлэгч” гэж харах нь өрөөсгөл, харин “өндөр өртөгтэй ч, өндөр хурдтай санхүүгийн хэрэгсэл” гэж ойлговол илүү бодитой болох биз ээ. Таны санхүүгийн аялал далайд гарч буй мэт уужим, гэхдээ болгоомжтой байхыг ерөөе.

Танд хэрэгтэй нэмэлт алхам: Та одоо гар утсан дээрээ байгаа ямар нэгэн банкны апп болон зээлийн апп хоёрын зээлийн хүүг (сарын хүүг жилээр үржүүлж) харьцуулж үзэхийг хүсэж байна уу? Энэ нь танд бодит ялгааг харахад тусална.

Өнөөдөр Бат, Дорж хоёрт хоёуланд нь мөнгө хэрэгтэй болжээ. Бат бол төрийн албан хаагч, сар бүр тогтмол цалинтай, амьдрал нь тогтуун нэгэн. Түүнд байрны засвар хийх 20 сая төгрөг хэрэгтэй. Тэр яарсангүй. Харин Дорж бол “Нарантуул” зах дээр хувцас зардаг наймаачин. Түүнд Хятадаас яг одоо орж ирж буй “моод”-ны курткануудыг бөөндөж авах 5 сая төгрөг яг одоо, бүр яг өнөөдөр хэрэгтэй байна. Хэрэв өнөөдөр авч чадахгүй бол маргааш тэр барааг өөр хүн авчихна.

Бат Арилжааны банкийг зорилоо. Харин Дорж гар утсаа гаргаж ирээд ББСБ-ын аппликейшн руу орлоо. Тэд хоёулаа зөв сонголт хийсэн болов уу? Яагаад нэг нь бага хүүтэй банкийг сонгож байхад, нөгөө нь өндөр хүүтэй ББСБ-ыг сонгох болов? Энэ асуултын хариулт бол санхүүгийн боловсролын хамгийн чухал сэдвүүдийн нэг юм.

Бидний амьдралд мөнгөний хэрэгцээ гарах бүрд “Банк орох уу, ББСБ орох уу?” гэдэг салаа зам тулгардаг. Энэ сонголтыг зөв хийхийн тулд бид энэ хоёр байгууллагын мөн чанар, ялгаа, давуу болон сул талыг яг л автомашин худалдаж авах гэж байгаа мэт нарийн харьцуулж үзэх хэрэгтэй.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: АВТОБУС БА ТАКСИ – ЭНГИЙН ЗҮЙРЛЭЛ

Энэ хоёр байгууллагын ялгааг хамгийн энгийнээр ойлгохын тулд “Нийтийн тээвэр” (Автобус) болон “Такси”-тай зүйрлэж болно.

Арилжааны банк бол “Автобус” юм. Автобус хямдхан (500 төгрөг). Энэ нь банкны бага хүүтэй ижил. Гэхдээ автобус таны хүссэн цагт ирэхгүй, та түүнийг хүлээх ёстой (Банкны шийдвэр гарахыг хүлээх). Автобус зөвхөн тогтсон буудал дээр зогсоно, та гэрээсээ буудал хүртэл алхах хэрэгтэй (Банкны хатуу шалгуур, бичиг баримт бүрдүүлэлт). Мөн автобус дүүрэн хүнтэй бол таныг суулгахгүй байж мэднэ. Гэхдээ л хямд, найдвартай.

ББСБ бол “Такси” юм. Такси үнэтэй (km нь 2000 төгрөг). Энэ нь ББСБ-ын өндөр хүүтэй ижил. Гэхдээ такси таныг дуудсан газар, дуудсан цагт чинь давхиад ирнэ (Хурдан шуурхай үйлчилгээ). Танд алхах шаардлага байхгүй, гэрээсээ гараад л сууна (Зөөлөн шалгуур, хялбар нөхцөл). Та мөнгөө л төлж чадвал такси таныг хаашаа ч хүргэж өгнө.

Тэгэхээр танд “Хямд үнэ” чухал уу, эсвэл “Хурд ба тав тух” чухал уу? гэдгээс л сонголт эхэлнэ.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ТАВАН ҮЗҮҮЛЭЛТТЭЙ ТУЛААН

Одоо сэтгэл хөдлөлөө хойш тавиад, яг цаасан дээр буух бодит тоо баримт, нөхцөлүүдийг харьцуулж үзье. Энд бид шийдвэр гаргахад нөлөөлдөг үндсэн 5 хүчин зүйлийг авч үзнэ.

1. Хүү буюу Мөнгөний үнэ

• Банк: Жилийн 16-20% (Сарын 1.3-1.6%). Энэ бол зах зээл дээрх хамгийн хямд үнэ. Хэрэв та урт хугацаанд (1 жилээс дээш) мөнгө зээлэх гэж байгаа бол банкнаас өөр сонголт байхгүй гэж хэлж болно.

• ББСБ: Жилийн 30-50% ба түүнээс дээш (Сарын 2.5-4.5%). Банкнаас даруй 2-3 дахин үнэтэй. Урт хугацаанд төлбэл та авсан мөнгөнөөсөө ч их хүү төлөх эрсдэлтэй.

2. Хурд буюу Цаг хугацаа

• Банк: Удаан. Шинэ зээлдэгч бол дор хаяж 3-5 хоног, заримдаа 14 хоног хүлээнэ. Зээлийн хороо хуралдахыг хүлээнэ.

• ББСБ: Цахилгаан шиг хурдан. Аппликейшнээр бол 1 минут. Салбар дээр очвол 1 цаг. Өнөөдөр мөнгө хэрэгтэй бол ББСБ ялна.

3. Шалгуур буюу Босго

• Банк: Хатуу. “Өндөр босго”. Нийгмийн даатгал сүүлийн 6 сар тасралтгүй төлсөн байх, цалингийн орлого нотлох, өөр зээлгүй байх, шүүхийн маргаангүй байх гээд олон шалгууртай.

• ББСБ: Зөөлөн. “Намхан босго”. Зарим финтек ББСБ-ууд зөвхөн утасны дугаар, мессежийн түүх, байршил зэргийг л хардаг. Барьцаа хөрөнгө шаардахгүй байх нь элбэг.

4. Хэмжээ буюу Далайц

• Банк: Их. Та 100 сая, 500 сая, тэрбум төгрөгийн зээл хүсэж байвал зөвхөн Банк л гаргаж чадна. Ипотекийн зээл, том төслийн зээлийг ББСБ дийлэхгүй.

• ББСБ: Бага. Ихэвчлэн 50 мянгаас 50 саяын хооронд. Энэ нь хэрэглээний болон жижиг бизнесийн эргэлтэд зориулагдсан.

5. Харилцагч буюу Хэн үйлчлүүлдэг вэ?

• Банк: Тогтмол орлоготой, санхүүгийн сахилга баттай, тайлан тооцоо нь тодорхой хүмүүс.

• ББСБ: Банкны шалгуурт тэнцээгүй хүмүүс, эсвэл маш их яарсан бизнес эрхлэгчид, оюутнууд, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЯАГААД ББСБ “ШУНАЛТАЙ” ЮМ БЭ? (ЭДИЙН ЗАСГИЙН НУУЦ)

Олон хүн ББСБ-ын эздийг “Ард түмнийг шулж байна, хүүгээ банк шиг болгооч” гэж шүүмжилдэг. Сэтгэл хөдлөлөөр харвал энэ зөв юм шиг боловч эдийн засгийн нүдээр харвал цаана нь бодит шалтгаан бий. ББСБ зүгээр л шуналдаа хөтлөгдөөд өндөр хүү тогтоодог хэрэг биш юм.

Үүнийг ойлгохын тулд “Талхны цех”-ийн жишээг авъя.

1. Эх үүсвэрийн өртөг буюу “Гурил”-ын үнэ

Банк болон ББСБ хоёулаа “Мөнгө” зардаг дэлгүүр юм. Гэхдээ тэд зарж буй мөнгөө (бараагаа) өөрсдөө хаанаас олж авдаг вэ гэдэг нь гол ялгаа юм.

• Банкны гурил (Хямд): Банк иргэдээс Хадгаламж татдаг. Иргэн Бат банкинд мөнгөө хадгалуулаад жилийн 12% хүү авдаг. Тэгэхээр Банк Батаас мөнгийг нь жилийн 12%-иар “худалдаж авч” байна гэсэн үг. Хямдхан олж авсан мөнгөө цааш нь 18%-иар зээлэхэд банк ашигтай ажиллана.

• ББСБ-ын гурил (Үнэтэй): ББСБ хадгаламж авах эрхгүй (Хуулиар хориотой). Тэгвэл тэд мөнгөө хаанаас олдог вэ?

  • Эздийн өөрийн мөнгө.

  • Арилжааны банкнаас зээл авна (Банк тэдэнд 18-20%-иар зээлнэ).

  • Хөрөнгийн бирж дээр Бонд гаргана (Жилийн 18-20% хүү амлаж хөрөнгө оруулагчдаас мөнгө босгоно).

Та харж байна уу? ББСБ-ын “Гурил” буюу мөнгө олж ирж байгаа зардал нь аль хэдийн 20% орчим болчихсон байна. 20%-иар олж ирсэн мөнгөө 18%-иар зээлүүлбэл тэд дампуурна. Тиймээс тэд үйл ажиллагааны зардал, эрсдэлээ нэмээд цааш нь 30-40%-иар зээлэхээс өөр аргагүй болдог.

2. Эрсдэлийн зардал буюу “Муудсан алим”

Та алим зардаг гэж бодъё.

• Банк: Зөвхөн хамгийн сайн, тансаг зэрэглэлийн алим зардаг дэлгүүр. Тэд худалдан авагч бүрийг нэг бүрчлэн шалгаж, зөвхөн найдвартай хүнд зээл өгдөг. Тиймээс тэдний зээл “муудах” (төлөгдөхгүй байх) эрсдэл маш бага.

• ББСБ: Тэд банканд гологдсон хүмүүст үйлчилдэг. Орлого нь тогтмол биш, өмнө нь зээлээ хугацаа хэтрүүлж байсан хүмүүс энд ирдэг.

ББСБ-аас зээл авсан 10 хүний 1 нь зээлээ төлөхгүй алга болох магадлалтай гэж бодъё. Тэгвэл ББСБ тэр алдагдлаа нөхөхийн тулд бусад 9 хүний төлөх хүүг бага зэрэг нэмэх шаардлагатай болдог. Үүнийг “Эрсдэлийн шимтгэл” (Risk Premium) гэж нэрлэдэг. Өндөр эрсдэлтэй бизнес хийж байгаа тул өндөр өгөөж шаарддаг нь зах зээлийн хууль юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ХЭЗЭЭ АЛИЙГ НЬ СОНГОХ ВЭ? (ШИЙДВЭР ГАРГАХ ЛАВЛАХ)

Одоо онол ярихаа болиод, яг амьдрал дээрх нөхцөл байдлуудад зөвлөгөө өгье.

Нөхцөл А: Та байр авах гэж байна, машин авах гэж байна.

• Сонголт: Заавал БАНК.

• Шалтгаан: Энэ бол том дүнтэй, урт хугацааны зээл. Та 50 сая төгрөгийг ББСБ-ын 3% (сарын) хүүгээр авбал сард зөвхөн хүүнд нь 1.5 сая төгрөг төлнө. Энэ бол сүйрэл. Банкны 1.2%-иар авбал 600 мянга. Ялгаа нь асар их. Тэвчээртэй байж, бичиг баримтаа бүрдүүлээд банк руу яв.

Нөхцөл Б: Таны бизнес гацаанд орлоо, эсвэл алтан боломж гарлаа.

• Сонголт: ББСБ.

• Шалтгаан: Оршилд гарсан Доржийн жишээ. Тэр 5 сая төгрөгийг ББСБ-аас аваад, хүүнд нь 200 мянган төгрөг төлсөн ч хамаагүй, цаана нь курткаа зараад 2 саяын ашиг хийх гэж байна. Хэрэв тэр банкийг 14 хоног хүлээсэн бол куртка ч үгүй, ашиг ч үгүй үлдэх байсан. Бизнест “Алдагдсан боломжийн өртөг” гэж айхтар зүйл бий. Заримдаа хурд нь хүүгээсээ үнэтэй байдаг.

Нөхцөл В: Цалин буухаас өмнө мөнгө дууслаа, хоол хүнс авах хэрэгтэй байна.

• Сонголт: Финтек ББСБ (App), гэхдээ маш болгоомжтой.

• Шалтгаан: 50,000 төгрөгийн төлөө банк орох утгагүй. Аппликейшн амархан. Гэхдээ үүнийг зуршил болгож болохгүй. Энэ бол зөвхөн “Гал унтраах” арга юм.

ДҮГНЭЛТ

Банк болон ББСБ нь бие биеэ үгүйсгэдэг дайснууд биш, харин бие биеэ нөхдөг түншүүд юм.

• Банк бол “Эдийн засгийн нуруу”. Тогтвортой, урт хугацааны хөгжлийг санхүүжүүлдэг.

• ББСБ бол “Эдийн засгийн судас”. Цус (мөнгө) очихгүй байгаа захын хэсгүүдэд хүрч, эргэлтийг хангадаг.

Иргэн таны хувьд “Аль нь муу вэ?” гэж асуухын оронд “Миний одоогийн нөхцөл байдалд аль нь тохирох вэ?” гэж асуух нь зөв юм. Хэрэв танд хугацаа байгаа бол, хэрэв танд боломж байгаа бол үргэлж бага хүүтэй Банкийг зорь. Харин цаг хугацаа таны эсрэг зогсож байгаа үед, эсвэл боломж таныг хүлээхгүй үед ББСБ гэдэг “моторт завь”-нд сууж, зорьсон газартаа хурдан хүрээрэй. Гэхдээ зардлаа тооцохоо мартуузай!

Танд хэрэгтэй нэмэлт алхам: Та яг одоо өөрийнхөө утсан дээр зээлийн тооцоолуур (Loan Calculator) нээгээд 1 сая төгрөгийг Банкны хүүгээр (1.4%), ББСБ-ын хүүгээр (3.5%) бодож үзээрэй. Зөрүү нь жижиг мөнгөн дээр бага харагдах ч, 10 сая болоод ирэхэд ямар аймшигтай зөрүү гарч байгааг нүдээрээ харах нь танд санхүүгийн сахилга бат суулгах болно.

Бид өмнөх бүлэгт санхүүгийн зах зээлийг хязгааргүй том далайтай, Арилжааны банкийг “Тээврийн онгоц”-той, харин Банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ)-ыг хурдан шалмаг “Моторт завь”-тай зүйрлэсэн билээ. Тэгвэл энэ их далайд хөлөг онгоцууд дураараа хөвж, хоорондоо мөргөлдөж, эсвэл зорчигчдоо далайн дээрэмчдэд алдчихгүйн тулд хэн нэгэн заавал дүрэм тогтоож, түүнийгээ биелүүлж байгаа эсэхийг дурандаж суух хэрэгтэй болно. Өөрөөр хэлбэл, энэ далайд “Замын цагдаа” эсвэл “Далайн эргүүл” хэрэгтэй.

Монгол Улсын санхүүгийн ертөнцөд яг ийм үүрэг гүйцэтгэдэг, хуулиар эрх олгогдсон хоёр том “Хаан” буюу зохицуулагч байгууллага байдаг. Тэдний нэг нь хүн бүрийн мэдэх Монголбанк (Төв банк), нөгөө нь тэр бүр олны нүдэнд ил харагддаггүй ч асар их эрх мэдэлтэй Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) юм.

Жирийн иргэд бид ихэнхдээ “Мөнгө л бол мөнгө, банк байна уу, ББСБ байна уу, бүгдийг нь Монголбанк л мэддэг биз” гэж андуурдаг. Гэтэл бодит байдал дээр энэ хоёр байгууллага нь яг л хоёр өөр үүрэгтэй “Эцэг” шиг, эсвэл хоёр өөр чиглэлийн “Цагдаа” шиг ажилладаг юм.

Хоёрдугаар хэсэг: Монголбанк буюу “Их гүрний хаан”

Эхлээд Монголбанкийг товчхон эргэн саная. Монголбанкийг бид санхүүгийн системийн “Зүрх” эсвэл “Их гүрний хаан” гэж төсөөлж болно. Түүний харц нь үргэлж алс ирээдүй рүү, улс орны эдийн засаг руу бүхэлд нь чиглэж байдаг.

Монголбанкны гол санаа зовдог зүйл бол:

1. Мөнгөний үнэ цэн: Төгрөг маань “цаас” болчих вий, инфляц (юмны үнэ өсөх) гаарчих вий.

2. Системийн аюулгүй байдал: Хаан банк, Голомт банк зэрэг том банкууд дампуурвал улс даяараа сүйрнэ. Тиймээс эдгээр “Аварга загас”-нуудад хатуу хяналт тавих.

Тэгэхээр Монголбанк бол “Макро” буюу том зургаар нь хардаг байгууллага юм. Тэр жижиг сажиг зээлийн маргаан, жижиг ББСБ-ын үйл ажиллагаа руу тэр бүр өнгийгөөд байх завгүй, тийм үүрэг ч байхгүй. Яг л хотын дарга айл бүрийн гал тогоонд юу болж байгааг шалгадаггүйтэй адил юм.

Гуравдугаар хэсэг: Санхүүгийн Зохицуулах Хороо буюу “Шударга ёсны манаач”

Харин одоо бидний гол сэдэв болох ББСБ-уудыг хэн хянадаг тухай ярья. Энд л Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) буюу англиар Financial Regulatory Commission (FRC) гэдэг байгууллага гарч ирнэ.

Хэрэв Монголбанк нь “Их гүрний хаан” юм бол СЗХ-г бид “Зах зээлийн шударга ёсны манаач” гэж нэрлэж болно. СЗХ бол 2006 онд байгуулагдсан, Улсын Их Хуралд шууд тайлагнадаг, төрийн тусгай чиг үүрэгтэй маш том байгууллага юм.

Тэдний хариуцдаг “Вант улс” нь банкнаас бусад бүх санхүүгийн салбарыг хамардаг. Үүнд:

• Бүх ББСБ-ууд (500 гаруй бий),

• Хадгаламж зээлийн хоршоод,

• Даатгалын компаниуд (Жолоочийн хариуцлагын даатгал, амьдралын даатгал гэх мэт),

• Үнэт цаасны компаниуд (Хөрөнгийн бирж, хувьцаа, бонд),

• Ломбардууд (сүүлийн үед хяналт нь сайжирч байгаа).

Яагаад СЗХ гэж тусдаа байгууллага хэрэгтэй болсон бэ? Учир нь ББСБ болон Банк хоёр тэс өөр зарчмаар ажилладаг гэдгийг бид өмнөх хичээлд үзсэн. Банк бус санхүүгийн байгууллагууд иргэдээс хадгаламж авдаггүй учраас тэднийг дампуурах вий гэж айхаасаа илүү, “Эд нар иргэдийг шулчих вий, хууль бус юм хийчих вий” гэдгээс нь сэргийлэх хэрэгцээ гарсан юм.

Дөрөвдүгээр хэсэг: СЗХ-ны “Ташуур” ба “Бамбай”

СЗХ нь ББСБ-уудыг хянахдаа үндсэн хоёр зэвсэг ашигладаг. Нэг нь “Ташуур” (Шалгуур, Лиценз), нөгөө нь иргэдийг хамгаалах “Бамбай” (Хүүгийн хязгаар, ёс зүй) юм.

1. Лиценз буюу Тусгай зөвшөөрөл (Ташуур) Хэн дуртай нь гудамжинд ширээ тавиад “Мөнгө зээлнэ” гэж сууж болохгүй. ББСБ байгуулахын тулд маш өндөр шалгуур давдаг.

• Мөнгөн босго: ББСБ байгуулах хүмүүс дор хаяж 2.5 тэрбум төгрөгийн (энэ тоо байнга өсөж байгаа) дүрмийн сантай байх ёстой. Энэ нь “Чи энэ бизнесийг хийх гэж байгаа бол чамд өөрийн гэсэн хангалттай мөнгө байх ёстой, хоосон халаастай хүн мөнгөний бизнес хийхгүй” гэсэн санаа юм.

• Эздийн шалгуур: ББСБ-ын эзэд, удирдлагууд нь гэмт хэрэгт холбогдож байгаагүй, санхүүгийн мэдлэгтэй, ёс зүйтэй хүмүүс байх ёстойг СЗХ шалгадаг.

Хэрэв ББСБ хууль зөрчвөл СЗХ тэдний тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх эсвэл бүрмөсөн цуцлах эрхтэй. Энэ бол маш том шийтгэл. Лицензээ хураалгана гэдэг бол бизнесээ алдана гэсэн үг.

2. Хүүгийн дээд хязгаар (Бамбай) Энэ бол жирийн иргэн танд хамгийн их хамаатай хэсэг. Санхүүгийн зах зээлд “Мөнгө хүүлэлт” (Predatory lending) гэдэг аймшигтай ойлголт бий. Энэ нь ядарсан иргэдэд хэт өндөр хүүтэй мөнгө зээлүүлж, улмаар насан туршийн өрөнд унагахыг хэлдэг.

СЗХ-ны хамгийн чухал үүрэг бол үүнээс иргэдийг хамгаалах юм. Тиймээс СЗХ-оос “Зээлийн хүүгийн дээд хязгаар”-ыг албан ёсоор тогтоож өгдөг.

Жишээ нь: Одоогийн мөрдөж буй журмаар ББСБ-ын зээлийн хүү сарын 4.5%-иас (жилийн 54%) хэтэрч болохгүй. Хэрэв танд хэн нэгэн, эсвэл ямар нэг аппликейшн сарын 10%-ийн хүүтэй мөнгө зээлэх санал тавибал энэ нь хууль бус бөгөөд СЗХ-ны хяналтаас гадуур, хууль бус үйл ажиллагаа гэсэн үг.

Мөн “Алданги” гэдэг зүйл дээр ч хязгаар бий. Та зээлээ хугацаанд нь төлж чадаагүй бол нэмж төлдөг торгуулийг алданги гэнэ. Гэтэл зарим шуналтай газрууд үндсэн зээлээс нь давсан алданги тооцдог байсан. Одоо Иргэний хууль болон СЗХ-ны журмаар алдангийн хэмжээ нь үндсэн зээлийн үлдэгдлийн 50%-иас хэтэрч болохгүй гэж заасан байдаг. Энэ бүхэн бол СЗХ-оос иргэдийн толгой дээр барьж буй “Бамбай” юм.

Тавдугаар хэсэг: Технологийн эрин үе ба “Үл үзэгдэгч” хяналт

Орчин үед ББСБ-ууд цахимжиж, гар утасны аппликейшн болсныг бид мэднэ. Тэгвэл СЗХ тэднийг яаж хянадаг вэ?

Хуучин цагт байцаагч нар цаасан тайлан шалгадаг байсан бол одоо СЗХ ч гэсэн технологижсон. ББСБ-ууд хийсэн зээл бүрийнхээ мэдээллийг СЗХ-ны нэгдсэн систем рүү болон Монголбанкны зээлийн мэдээллийн сан руу илгээх үүрэгтэй.

• Та өнөөдөр “ЛэндМН” эсвэл “Симпл”-ээс зээл авлаа гэхэд маргааш нь тэр мэдээлэл хяналтын байгууллагад бүртгэгдсэн байдаг.

• Ингэснээр хэн нэгэн нууцаар, хэт өндөр хүүтэй зээл өгөх боломжгүй болж байгаа юм.

Мөн “Финтек” буюу технологид суурилсан ББСБ-уудыг бүртгэх тусгай журам гарсан. Зөвхөн программ хангамж нь аюулгүй, иргэний хувийн мэдээллийг (утасны дугаар, мессеж, зураг г.м) алдахгүй байх баталгаатай газарт л дижитал зээл олгох эрх өгдөг.

Зургаадугаар хэсэг: Иргэний үүрэг оролцоо

Зохицуулагч байгууллага хичнээн сайн ажиллалаа гээд иргэд бид өөрсдөө мэдлэггүй бол эрсдэлд орсоор л байх болно. СЗХ нь “Бид таныг хамгаална, гэхдээ та бас нүдээ нээлттэй байлгаарай” гэж сануулдаг.

Та ББСБ-тай харилцахдаа дараах зүйлсийг анхаарах хэрэгтэй. Үүнийг СЗХ-оос байнга зөвлөдөг:

1. Тусгай зөвшөөрлийг нь шалга: Оффист нь ороход хананд нь СЗХ-ны тамгатай гэрчилгээ (Лиценз) өлгөөтэй байх ёстой. Аппликейшн бол “Мэдээлэл” хэсэгт нь лицензийн дугаар байх ёстой. Лицензгүй газар мөнгөө өгч, эсвэл авч хэрхэвч болохгүй.

2. Гэрээгээ унш: СЗХ-оос ББСБ-уудад “Иргэдэд гэрээг нь заавал уншуулж, тайлбарлаж өг” гэсэн шаардлага тавьдаг. Гарын үсэг зурахаасаа өмнө хүү нь хэд вэ, алданги нь хэд вэ гэдгийг нягтлаарай.

3. Гомдол гаргах эрх: Хэрэв ББСБ таныг хуурсан, амласнаасаа өөр хүү бодсон, эсвэл таны барьцаа хөрөнгийг хууль бусаар хурааж авсан гэж үзвэл та хаана хандах вэ? Цагдаад очихоос гадна, хамгийн түрүүнд Санхүүгийн Зохицуулах Хороонд өргөдөл гаргах эрхтэй. Тэд таны гомдлын дагуу шалгалт хийж, хэрэв ББСБ буруутай бол таны хохирлыг барагдуулж, тухайн байгууллагад хариуцлага тооцдог.

Долдугаар хэсэг: Яагаад “Хэт их” хяналт хэрэггүй вэ?

Зарим хүмүүс “ББСБ-уудыг бүр хааж боогдуулаад, хүүг нь хүчээр жилийн 10% болгочих л доо” гэж ярьдаг. СЗХ яагаад тэгдэггүй вэ?

Хэрэв төрөөс хэт их оролцож, хүүг хүчээр буулгавал ББСБ-ууд ашиггүй болох тул үйл ажиллагаагаа зогсооно. Тэгвэл мөнгө яаралтай хэрэгтэй болсон иргэд хаачих вэ? Тэд “Хар зах” руу, хууль бус мөнгө хүүлэгчид рүү очих болно. Хууль бус зээлдүүлэгчид ямар ч дүрэмгүй, СЗХ-ны хяналтгүй тул иргэдийг дарамталж, бүр ихээр хохироох аюултай.

Тиймээс СЗХ нь “Алтан дундаж”-ийг барих бодлого баримталдаг. ББСБ-уудыг бизнесээ хийх боломжоор хангана (хэт боомилохгүй), гэхдээ иргэдийг шулж болохгүй (хэт сул тавихгүй). Энэ тэнцвэрийг хадгалах нь зохицуулагчийн хамгийн хэцүү бөгөөд чухал ажил юм.

Наймдугаар хэсэг: Дүгнэлт

Тэгэхээр, эрхэм уншигч та одоо ойлголоо. Монгол Улсын санхүүгийн зах зээл эзэнгүй айл биш ээ.

Арилжааны банкууд гэдэг том хөлөг онгоцуудыг Монголбанк хянаж, эдийн засгийн далайн усны түвшин, цаг агаарыг тохируулж байдаг. Харин ББСБ гэдэг олон зуун моторт завь, даатгал, хөрөнгийн зах зээлийг Санхүүгийн Зохицуулах Хороо (СЗХ) гэдэг нарийн мэргэшсэн байгууллага хянаж, завийг бүрэн бүтэн эсэх, зорчигчдыг (иргэдийг) аюулгүй тээвэрлэж байгаа эсэх, тасалбарын үнэ (хүү) нь шударга байгаа эсэхийг хянадаг байна.

Энэ хоёр байгууллага хамтдаа ажиллаж байж л санхүүгийн систем тогтвортой, иргэн таны мөнгө аюулгүй, эрх ашиг тань хамгаалагдсан байх нөхцөлийг бүрдүүлдэг ажээ.

Танд хэрэгтэй нэмэлт алхам: Та өөрийн үйлчлүүлдэг, эсвэл утсан дээрээ татсан байгаа ББСБ-ын аппликейшныг нээгээд, “Бидний тухай” (About us) эсвэл “Холбоо барих” хэсгээс нь тусгай зөвшөөрлийн дугаарыг нь олж харах гээд үзээрэй. Энэ нь ихэвчлэн “СЗХ-ны … тоот тусгай зөвшөөрөлтэй” гэж бичээстэй байдаг. Ингэж шалгаж хэвших нь таныг ирээдүйн эрсдэлээс хамгаалах анхны алхам юм шүү.

Бидний амьдрал урьдчилан тааварлашгүй үйл явдлаар дүүрэн байдаг. Өглөө гэрээсээ гарахдаа инээмсэглэн гарсан ч орой нь гэнэт мөнгөний хэрэгцээнд орох үе бишгүй тохиолдоно. Магадгүй таны машин гэнэт эвдэрч, маргааш нь ажилдаа явах аргагүй болох, эсвэл олон жил уулзаагүй найзын тань хурим болж, бэлэг бэлдэх хэрэг гарах, эсвэл бизнес эрхэлдэг бол бараа тань гааль дээр ирчихээд татвараа төлөх мөнгө дутах гээд л. Яг энэ мөчид бидний толгойд хамгийн түрүүнд “Мөнгө хаанаас олох вэ?” гэсэн асуулт анивчдаг.

Хэрэв цаг хугацаа хангалттай байсан бол, хэрэв амьдрал яг л төлөвлөгөөний дагуу удаан үргэлжилдэг байсан бол бид бүгд Арилжааны банк руу очих байсан биз. Гэвч бодит амьдрал дээр банк гэдэг аварга том байгууллага бидний “яг одоо” гэсэн хэрэгцээнд тэр бүр хүрч үйлчилж чаддаггүй. Яг энэ орон зайд, бидний амьдралын хамгийн давчуу, яаралтай мөчүүдэд Банк Бус Санхүүгийн Байгууллага (ББСБ) хэмээх “Санхүүгийн түргэн тусламж” орж ирдэг юм.

ББСБ-ын хийдэг олон ажлаас хамгийн гол, хамгийн том, хүмүүсийн хамгийн сайн мэддэг зүйл бол яах аргагүй ЗЭЭЛ юм. Гэхдээ энэ нь зүгээр нэг мөнгө өгөх тухай биш, харин хэзээ, хэнд, ямар зорилгоор, хэр хурдан өгч байгаагаараа банкнаас тэс өөр ертөнц билээ. Ингээд ББСБ-ын зээлийн үйлчилгээний гурван гол багана болох Бичил зээл, Хэрэглээний зээл, Бизнесийн зээлийн ертөнцөөр хамтдаа аялцгаая.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: БИЧИЛ ЗЭЭЛ БУЮУ “ХАЛБАГА” МӨНГӨНИЙ ГАЙХАМШИГ

Үл тоогдсон хэрэгцээ

Та банкны эдийн засагч дээр очоод “Надад найзын төрсөн өдөрт явах гэсэн юм, 50,000 төгрөг зээлээч” гэж хэлж байна гээд төсөөлөөд үз дээ. Эдийн засагч магадгүй таныг шоолж инээх байх, эсвэл гайхах байх. Банкны хувьд 50,000 төгрөг, 100,000 төгрөг гэдэг бол зээл гэж нэрлэхэд хэтэрхий жижиг дүн. Тэдний хувьд ийм бага мөнгөний төлөө материал бүрдүүлж, гэрээ байгуулж, данс нээх нь зардал нь орлогоосоо давсан ажил болдог.

Гэтэл жирийн оюутан, дөнгөж ажилд орсон залуу мэргэжилтэн, эсвэл цалингаа хүлээж суугаа жирийн иргэний хувьд тэр 50,000 төгрөг, 200,000 төгрөг гэдэг бол тухайн мөчид асар их үнэ цэнтэй мөнгө байдаг. Автобусны мөнгөгүй болох, утсаа цэнэглэх, оройн хоолоо авах гээд өдөр тутмын жижиг хэрэгцээнүүд биднийг байнга тойрч байдаг шүү дээ.

Технологи ба Итгэлцэл

Яг энэ “Банкны тоодоггүй жижиг орон зай”-г орчин үеийн ББСБ-ууд, тэр дундаа Финтек (Технологид суурилсан санхүүгийн үйлчилгээ) компаниуд олж харсан юм. Тэд: “Хүмүүст заавал сая саяар нь биш, зүгээр л цалин буутлаа хэрэглэх ‘халбага’ мөнгө хэрэгтэй байдаг юм байна” гэдгийг ойлгосон.

Ингээд “Бичил зээл” үүссэн түүхтэй. Та өнөөдөр гар утсаа гаргаж ирээд, аппликейшн татаад, ердөө 5 минутын дотор 100,000 төгрөг зээлж чадаж байна. Танаас барьцаа хөрөнгө шаардахгүй, таныг байраа, машинаа тавь гэхгүй. Зөвхөн таны өмнөх түүх, нийгмийн даатгал, утасны төлбөрөө хэрхэн төлдөг байсан мэдээлэлд үндэслэн хиймэл оюун ухаан таныг “Найдвартай хүн” гэж дүгнээд зээл өгч байгаа юм.

Амьдрал дээрх жишээ: Оюутан Батын түүх

Оюутан Бат амралтын өдрөөр хөдөө гэр лүүгээ явах гэтэл унааны мөнгө нь дуусчихжээ. Аав ээж нь маргааш мөнгө шилжүүлнэ гэсэн ч, унаа нь өнөөдөр хөдлөх гээд байдаг. Бат банк руу гүйх үү? Үгүй. Тэр гар утасныхаа “Лэнд” эсвэл “Симпл” зэрэг аппликейшн руу ороод 50,000 төгрөгийн зээл авна. Тэрээр маргааш нь аав ээжээсээ мөнгө ирэнгүүт зээлээ буцаагаад төлчихнө. Хүү нь магадгүй 500-хан төгрөг болно. Гэхдээ тэр 500 төгрөгийн хүүгээр Бат цаг хугацааг хожиж, гэртээ харих асуудлаа шийдэж чадлаа.

Энэ бол ББСБ-ын бичил зээлийн мөн чанар. Энэ нь ядуурал руу түлхэж буй хэрэгсэл биш (хэрэв зөв хэрэглэвэл), харин санхүүгийн урсгалыг тасалдуулахгүй байх “тосолгоо” юм. Банкны “том шүүлтүүр”-ээр гоожоод алга болдог тэр жижиг хэрэгцээнүүдийг ББСБ-ын бичил зээл тосч авдаг гэсэн үг.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ХЭРЭГЛЭЭНИЙ ЗЭЭЛ БУЮУ ЛИЗИНГИЙН СОЁЛ

Мөрөөдлийг ойртуулах нь

Бидний дараагийн зогсоол бол “Хэрэглээний зээл” буюу бидний ярьж заншсанаар “Лизинг” юм. Хүн бүр л сайхан амьдрахыг хүсдэг. Шинэ загварын гар утас барих, гэртээ том зурагттай болох, тухтай буйдан дээр суух, эхнэр/нөхөртөө гэнэтийн бэлэг барих хүсэл хүн бүрд бий.

Гэвч бодит байдал дээр Монгол хүний дундаж цалин тэр бүр хүссэн зүйлээ шууд бэлнээр нь худалдаж авахад хүрэлцдэггүй. Жишээ нь, сүүлийн үеийн iPhone утас 4-5 сая төгрөгийн үнэтэй байхад, сарын 1.5 сая төгрөгийн цалинтай залуу түүнийг авахын тулд бүтэн 3-4 сар юу ч идэж уухгүй мөнгөө цуглуулах хэрэгтэй болно. Энэ бол бараг боломжгүй зүйл. Тэгвэл мөрөөдлөө хойшлуулах уу? Эсвэл өөр арга байна уу?

Дэлгүүр доторх “Банк”

Та цахилгаан барааны дэлгүүр (жишээ нь, PC Mall, Next, TechZone) ороход лангуунуудын хажууханд ширээ тавьж суусан залуусыг хардаг байх. Тэд бол ББСБ-ын зээлийн мэргэжилтнүүд юм.

Арилжааны банкнаас хэрэглээний зээл авахын тулд та заавал цалингаа тухайн банкаар авдаг байх, нийгмийн даатгал төлдөг байх, өөр зээлгүй байх гэх мэт хатуу шалгууруудыг давах ёстой болдог. Мөн банкны салбар руу очиж, дугаарлаж, материал бүрдүүлэхэд дор хаяж 1-2 өдөр зарцуулна.

Харин ББСБ-ын лизинг бол “Хүслийг тэр дор нь биелүүлэх” зорилготой. Та дэлгүүрт орж ирээд, таалагдсан зурагтаа сонгоод, ББСБ-ын ажилтантай уулзахад ердөө 10-30 минутын дотор шийдвэр гарна. “Таны орлого боломжийн байна, та урьдчилгаа 10% төлөөд, үлдсэнийг нь 12 сарын хугацаанд хувааж төлөөрэй” гэсэн хариуг сонсоод та зурагтаа тэврээд гэртээ харих боломжтой.

Зээлийн цаад философи

Зарим хүмүүс “Лизинг бол өр, хүн өр тавьж ганган утас барих хэрэггүй” гэж шүүмжилдэг. Энэ нь нэг талаараа үнэн боловч, нөгөө талаараа энэ бол амьдралын чанарыг сайжруулах хэрэгсэл юм. Жишээ нь, угаалгын машин эвдэрчихсэн айл гараараа хувцсаа угааж цаг заваа алдаж байхын оронд, лизингээр шинэ машин аваад, тэр хэмнэсэн цагаа гэр бүлдээ, эсвэл ажилдаа зарцуулах нь эдийн засгийн хувьд илүү ашигтай байж мэднэ.

ББСБ-ууд хэрэглээний зээл олгохдоо тухайн барааг өөрийг нь барьцаа болгодог (фидуцийн гэрээ гэж нэрлэдэг). Энэ нь хэрэв та мөнгөө төлөхгүй бол утсаа, эсвэл зурагтаа буцааж өгнө гэсэн үг. Энэ уян хатан нөхцөл нь олон мянган өрхөд гэрийнхээ тавилгыг шинэчлэх, хүүхдийнхээ хичээлийн компьютерыг авах боломжийг олгож байна.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: БИЗНЕСИЙН ЗЭЭЛ БУЮУ “МОТОРЫН ТОС”

Зах дээрх бодит түүх

Одоо хамгийн сонирхолтой, эдийн засагт хамгийн том нөлөө үзүүлдэг хэсэг рүү орцгооё. Энэ бол ЖДҮ (Жижиг Дунд Үйлдвэрлэл) болон бизнес эрхлэгчдэд олгодог зээл юм.

Нарантуул зах дээр хувцас зардаг наймаачин Туяа эгчийг төсөөлье. Туяа эгчид Хятадаас маш гоё загварын, хямдхан куртка их хэмжээгээр оруулж ирэх боломж олджээ. Тэр барааг одоо л татаж авахгүй бол улирал нь өнгөрчихнө, эсвэл өөр хүн авчихна. Түүнд яг одоо, бэлнээр 20 сая төгрөг хэрэгтэй байна. Түүний гар дээр 5 сая л байна.

Банкны 14 хоног vs ББСБ-ын 1 өдөр

Туяа эгч банкинд очвол юу болох вэ?

1. Банк түүнийг “Санхүүгийн тайлангаа авчир” гэнэ. Туяа эгчид албан ёсны баланс, орлогын тайлан байхгүй, тэр дэвтэр дээрээ л тооцоогоо хөтөлдөг.

2. Банк “Барьцаа хөрөнгө үнэлүүл” гэнэ. Түүний байрыг үнэлгээний компани очиж үзнэ.

3. Банкны зээлийн хороо хуралдана.

Энэ бүх процесс дор хаяж 14 хоног, заримдаа сар болно. 14 хоногийн дараа мөнгө нь гарсан ч, нөгөө гоё куртканууд нь зарагдаад дууссан, эсвэл өвөл дуусч хавар болсон байх болно. Туяа эгч ашгаа алдлаа.

Харин ББСБ-д очвол яах вэ? ББСБ-ын зээлийн эдийн засагч Туяа эгчийн лангуун дээр өөрөө очно. “Аан, та чинь өдөртөө ийм орлоготой юм байна, бараа нь ийм үнэтэй юм байна. Таныг энд олон жил сууж байгааг би мэднэ ээ” гээд түүний “Хар дэвтэр”-ийн тооцоог, бодит бизнесийн орчныг нь хараад л шийдвэрээ гаргана. Магадгүй өглөө нь хүсэлтээ өгөхөд үдээс хойш нь 15 сая төгрөг дансанд нь орно.

“Алдагдсан боломжийн өртөг” ба Өндөр хүү

Мэдээж ББСБ-ын зээлийн хүү банкнаас өндөр. Банк сарын 1.5% хүүтэй байхад ББСБ сарын 3.0% хүүтэй байж магадгүй. Туяа эгч яагаад өндөр хүүтэй мөнгө авдаг вэ? Тэр тэнэг болохоороо юу? Үгүй ээ. Тэр маш сайн тооцоотой бизнесмэн.

• Хэрэв тэр банк хүлээгээд 14 хоног алдвал тэр 20 саяын бараанаас олох байсан 10 саяын ашгаа алдана.

• Харин тэр ББСБ-аас өндөр хүүтэй мөнгө аваад, хүүнд нь илүү 200,000 төгрөг төлсөн ч гэсэн, цаг алдалгүй бараагаа татаад, цаана нь 9.8 саяын ашиг хийж үлдэж байна.

Үүнийг эдийн засагт “Алдагдсан боломжийн өртөг” гэж нэрлэдэг. Бизнесийн ертөнцөд “Мөнгөний үнэтэй, хямд”-аас илүү “Мөнгөний хурд” чухал байх үе зөндөө бий. ББСБ-ууд яг энэ хурдыг бизнес эрхлэгчдэд зардаг юм. Тэд банкны шалгуурт тэнцдэггүй, албан ёсны тайлан балансгүй ч бодитоор ажил хийж, мөнгө олж байгаа мянга мянган жижиг бизнес эрхлэгчдийг санхүүжүүлж, эдийн засгийн судсаар цус гүйлгэж байдаг “мотор” нь юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЯАГААД ИЙМ ЯЛГААТАЙ БАЙДАГ ВЭ?

Одоо танд “Яагаад банк ийм удаан, харин ББСБ ийм хурдан юм бэ?” гэдэг асуулт төрж магадгүй.

Үүнийг маш энгийнээр тайлбарлая.

Банк бол “Хүний мөнгөний манаач”: Банкны зээлүүлж байгаа мөнгө бол банкны захирлын мөнгө биш. Тэр бол эмээгийн тэтгэврийн хадгаламж, аавын цалингийн хадгаламж буюу олон нийтийн мөнгө. Тийм учраас Банк эрсдэл гаргах эрхгүй. Тэд “Долоо хэмжиж, нэг огтлох” ёстой. Хэрэв зээлдэгч мөнгөө төлөхгүй бол хадгаламж эзэмшигчид хохирно. Тиймээс л тэд удаан шалгадаг.

ББСБ бол “Өөрийн мөнгөний эзэн”: Харин ББСБ бол иргэдээс хадгаламж авдаггүй (хуулиар хориотой). Тэд өөрсдийн эздийн гаргасан мөнгө, эсвэл гаднаас босгосон хөрөнгө оруулалтаар зээл олгодог. Хэрэв зээлдэгч мөнгөө төлөхгүй бол ББСБ-ын эзэн өөрөө л шатна. “Өөрийнхөө мөнгөөр эрсдэл үүрч байгаа” учраас тэд илүү зоригтой, илүү хурдан шийдвэр гаргаж чаддаг. Гэхдээ тэр эрсдэлээ нөхөхийн тулд, мөн мөнгөө илүү өндөр зардлаар олж ирдэг учраас хүү нь өндөр байдаг зүй тогтолтой.

ТӨГСГӨЛ: ЗӨВ ХЭРЭГЛЭЭ БОЛ ТҮЛХҮҮР

Эцэст нь дүгнэхэд, ББСБ-ын зээлийн үйлчилгээ гэдэг бол орчин үеийн эдийн засгийн салшгүй нэг хэсэг юм.

• Бичил зээл: Биднийг мөнгөгүй үед гацсан газраас минь хөдөлгөдөг.

• Хэрэглээний зээл: Бидний амьдралын тав тухыг ойртуулдаг.

• Бизнесийн зээл: Жижиг бизнесүүдэд алтан боломжоо алдахгүй байхад тусалдаг.

Гэхдээ “Сайн юманд садаа мундахгүй” гэгчээр зээл гэдэг зүйл хоёр ирмэгтэй хутга гэдгийг мартаж болохгүй. ББСБ-ын зээл амархан бүтдэг, хурдан гардаг нь сайхан ч, хэрэв та тооцоогүй хандаж, хэрэггүй зүйлд (тансаг хэрэглээ, зугаа цэнгэл) өндөр хүүтэй зээл авбал энэ нь таныг санхүүгийн намагт унагах аюултай.

Тиймээс уншигч танд захихад, ББСБ-ыг “Яаралтай тусламжийн хайрцаг” гэж харж байгаарай. Үнэхээр шаардлагатай, цаг хугацаатай уралдсан үед хэрэглэхэд хамгийн үр дүнтэй. Харин өдөр тутмын талх тариагаа авахдаа байнга зээл ашиглах нь эрүүл бус санхүүгийн шинж шүү. Санхүүгийн “Моторт завь”-аа зөв жолоодож, хүссэн эрэгтээ аюулгүй хүрэхийг ерөөе.

Танд хэрэгтэй нэмэлт алхам: Та бизнес эрхэлдэг бол, эсвэл ирээдүйд бизнес хийхээр төлөвлөж байгаа бол өөрийн бизнесийн орлого зарлагыг “Хар дэвтэр” дээр биш, ядаж Excel програм дээр эсвэл энгийн аппликейшн ашиглан хөтөлж сураарай. Хэдийгээр ББСБ тайлан нэхдэггүй ч, ирээдүйд та томорч, банкнаас бага хүүтэй зээл авах үед энэ түүх тань “Алтан виз” болох болно шүү.

Та Турк руу аялахаар шийдлээ гэж бодъё, эсвэл Солонгосоос машин захиалах боллоо. Танд юу хэрэгтэй вэ? Мэдээж, Монгол төгрөг биш. Танд “Ногоон” буюу Ам.доллар, эсвэл Вон хэрэгтэй. Та хаашаа очих вэ?

Ихэнх монголчуудын хувьд хариулт ганцхан байдаг: “Найман шарга орно доо.” Яагаад банк руу биш гэж? “Банкны ханш ашиггүй шүү дээ, бас заримдаа доллар байхгүй гээд хязгаарлаад байдаг юм. Найман шарга дээр очиход амар, ханш нь ч гайгүй байдаг.”

Бидний өдөр тутмын амьдралд хэвшил болсон, хотын төвд байрлах тэрхүү бужигнасан гудамж, шилэн хоргоны цаана суух хүмүүс бол зүгээр нэг хувь хүмүүс биш юм. Тэдний дийлэнх нь албан ёсны тусгай зөвшөөрөлтэй Банк Бус Санхүүгийн Байгууллага (ББСБ)-ууд байдаг. Өнөөдөр бид мөнгө солих, валют арилжих гэдэг энэ үйл явц хэрхэн явагддаг, ББСБ-ууд банкнаас юугаараа ялгаатай, “Найман шарга”-ын зах зээл хэрхэн ажилладаг тухай сонирхолтой аялалд гарцгаая.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: МӨНГӨ БОЛ БАРАА ЮМ

Эхлээд нэг үндсэн ойлголтыг толгойдоо суулгаж авцгаая. Бид дэлгүүрээс талх, сүү худалдаж авдагтай яг адилхан зарчмаар “Валют”-ыг худалдаж авдаг.

Валютын арилжаа (Forex) гэдэг нь маш энгийнээр хэлбэл: “Мөнгөөр мөнгө худалдаж авах” үйл явц юм. Та 3500 төгрөг өгөөд, оронд нь 1 доллар авч байна. Энд төгрөг бол таны төлбөрийн хэрэгсэл, харин доллар бол таны худалдаж авч буй “Бараа” юм.

Энэ барааны үнэ (Ханш) яаж тогтдог вэ? Яг л зах дээрх махны үнэтэй адил.

• Доллар авах хүсэлтэй хүн олон байвал (Эрэлт их), долларын үнэ өснө.

• Монголд доллар их орж ирвэл (Нийлүүлэлт их), долларын үнэ буурна.

Арилжааны банкууд болон ББСБ-ууд бол энэ “бараа”-г зарж борлуулдаг дэлгүүрүүд юм. Гэхдээ тэдний худалдаа хийх арга барил нь тэс өөр.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: БАНК vs ББСБ – ЯАГААД ХАНШ ӨӨР БАЙДАГ ВЭ?

Та анзаарч байсан уу? Банкны самбар дээрх ханш, Найман шаргын самбар дээрх ханш хоёр үргэлж зөрүүтэй байдаг.

Жишээ:

• Банк: Авах ханш 3450₮ – Зарах ханш 3480₮ (Зөрүү нь 30 төгрөг)

• ББСБ: Авах ханш 3460₮ – Зарах ханш 3465₮ (Зөрүү нь 5-хан төгрөг)

Яагаад ийм ялгаатай байна вэ? Үүнийг ойлгохын тулд бид “Спред” (Spread) буюу ханшны зөрүүг ойлгох хэрэгтэй.

1. Арилжааны банк: “Том, найдвартай ч болгоомжтой” Банк бол аварга том бүтэц. Тэд олон мянган ажилтантай, том оффистой, зардал ихтэй. Мөн тэд эрсдэлээс маш их айдаг. Тиймээс тэд “Авах”, “Зарах” ханшийн хооронд зай (30 төгрөг) их үлдээдэг. Энэ нь тэдний ашиг болон эрсдэлийн хамгаалалт юм. Мөн банкны ханш өглөө нэг тогтоод, өдөржин бараг хөдөлдөггүй. Тэд зах зээлийн огцом савлагаанд удаан хариу үйлдэл үзүүлдэг.

2. ББСБ (Найман шарга): “Хурдан, уян хатан” Харин ББСБ-ууд, ялангуяа валют арилжааны чиглэлээр дагнасан ББСБ-ууд “Тоо хэмжээ”-н дээр тоглодог. Тэд нэг доллароос 30 төгрөг унагах гэж шунадаггүй. Харин нэг доллароос 5-хан төгрөг унагаагаад, өдөртөө маш олон удаа, их хэмжээгээр эргэлдүүлэхийг чухалчилдаг. “Олны олон таван цаас” гэдэг зарчим энд үйлчилдэг. Тийм учраас тэдний зарах үнэ нь банкнаас хямд, авах үнэ нь банкнаас өндөр байж чаддаг. Энэ нь үйлчлүүлэгчдэд ашигтай.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: “НАЙМАН ШАРГА”-ЫН ДОТООД АМЬДРАЛ

Одоо бүгдээрээ Улаанбаатар хотын төвд орших “Найман шарга” валютын зах руу сэтгэлгээний аялал хийцгээе. Энэ бол зүгээр нэг гудамж биш, энэ бол Монголын эдийн засгийн “халууны шил” юм.

Гудамжаар алхахад “Доллар авна, зарна, юань байна” гэж шивнэх хүмүүс (үүнийг “Гар дээрх ченжүүд” гэдэг) таарна. Тэд бол хувь хүмүүс, зарим нь хууль бус байх магадлалтай. Харин гудамжны хоёр талаар эгнэсэн шилэн цонхтой, касстай, самбар өлгөсөн газрууд бол Тусгай зөвшөөрөлтэй ББСБ-ууд юм.

Тэдний нэг өдөр хэрхэн өнгөрдөг вэ?

Өглөө 09:00 цаг: ББСБ-ын эзэн Болд ажлаа эхэлнэ. Тэр хамгийн түрүүнд дэлхийн зах зээл, Монголбанкны албан ханш, мөн хажуу талынхаа бусад ББСБ-уудын ханшийг харна. Тэгээд өөрийнхөө ханшийг самбар дээрээ бичнэ.

Үд дунд 13:00 цаг: Гэнэт зах дээр том хөдөлгөөн үүсэв. Нэг том компани бараагаа татах гээд 100,000 ам.доллар худалдаж авах захиалга өгчээ. Доллар хомсдож эхлэв. Болд тэр даруй самбараа өөрчилнө.

• Өглөө: Зарах ханш 3465₮ байсан.

• Одоо: Зарах ханш 3470₮ боллоо. Банкны ханш өөрчлөгдөөгүй байхад Найман шарга дээр аль хэдийн “гал гарч”, ханш өсчихсөн байдаг. Энэ бол зах зээлийн бодит хууль үйлчилж буй газар юм.

Уян хатан байдал: Та банканд ороод “Би 10,000 доллар авах гэсэн юм, ханшаа жаахан буулгачих” гэвэл теллер танд “Уучлаарай, системээсээ автоматаар бодогддог болохоор боломжгүй” гэж хэлнэ. Харин ББСБ дээр та Болдод: “Хөгшөөн, би их хэмжээгээр авах гэж байна, 3470-аар биш 3468-аар өгчих л дөө” гэхэд Болд тооны машинаа товшиж үзээд “За тэгье ээ” гэх боломжтой. Энэ “Амьд харилцаа” бол ББСБ-ын валют арилжааны гол давуу тал юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЗӨВХӨН БЭЛЭН МӨНГӨ БИШ

Хүмүүс ББСБ-ыг зөвхөн бэлэн доллар сольдог газар гэж ойлгодог. Гэтэл орчин үед үйлчилгээ нь өргөжсөн.

Бэлэн бус арилжаа (Wire Transfer): Та Японоос “Приус” машин оруулж ирдэг бизнес эрхлэгч байлаа гэж бодъё. Танд бэлэн доллар хэрэггүй, харин Японы компани руу шилжүүлэг хийх хэрэгтэй. Арилжааны банкаар шилжүүлэхэд ханш өндөр тусна. Харин ББСБ танд арай хямд ханшаар “Бэлэн бус доллар” санал болгож чадна. Та ББСБ-ын данс руу төгрөгөө шилжүүлнэ, ББСБ таны өмнөөс гадаад руу валют шилжүүлэх, эсвэл таны валютын данс руу доллар хийж өгөх үйлчилгээ үзүүлдэг. (Гэхдээ энэ нь тодорхой хязгаарлалт, дүрэм журамтай).

Юанийн арилжаа: Монголчуудын хамгийн их худалдаа хийдэг улс бол Хятад. Эрээн рүү явж бараа татдаг наймаачид банканд дугаарлаж зогсдоггүй. Тэд ББСБ дээр очоод л, төгрөгөө өгөөд, Хятад дахь данс руугаа Юань (RMB) шууд шилжүүлүүлдэг. Энэ процесс хэдхэн минутын дотор шийдэгддэг нь бизнесийн хурдыг гайхалтай нэмэгдүүлдэг.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: ЭРСДЭЛ БА АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ

Мэдээж, валютын зах зээл эрсдэлтэй. Та мөнгөө алдахгүйн тулд юуг анхаарах ёстой вэ?

1. “Гар дээрх” vs “Лицензтэй” Гудамжинд зогсож байгаа хүнээс мөнгө солих нь хамгийн эрсдэлтэй. Тэдний дунд хуурамч мөнгө шургуулах, дутуу тоолох, эсвэл цагдаа ирэхэд зугтаах эрсдэл бий. Тэдэнд ямар ч баталгаа байхгүй. Харин оффис дотор сууж байгаа, ханандаа СЗХ-ны тусгай зөвшөөрөл (Лиценз)-ээ өлгөсөн ББСБ бол найдвартай. Тэд хуурамч мөнгө шалгагч машинтай, камерын хяналттай, баримт (чек) өгдөг.

2. Баримт нэхэх соёл Та ББСБ-аар үйлчлүүлэхдээ заавал e-barimt эсвэл гүйлгээний баримт авч хэвшээрэй. Хэрэв таны авсан доллароос нэг нь хуурамч, эсвэл урагдсан байвал та тэр баримтаа бариад очиход тухайн ББСБ хариуцлага хүлээх үүрэгтэй. Баримтгүй бол та хэнд ч гомдоллож чадахгүй.

3. Хууль ёсны шаардлага Заримдаа ББСБ-ын ажилтан танаас “Иргэний үнэмлэхээ өгөөч” гэж асууж магадгүй. Үүнд бүү уурлаарай. Хуулиараа 20 сая төгрөгөөс дээш үнийн дүнтэй гүйлгээ хийвэл “Мөнгө угаахтай тэмцэх хууль”-ийн дагуу мэдээлэл бүртгэх үүрэгтэй байдаг. Энэ нь таны мөнгө хууль ёсны гэдгийг баталгаажуулж байгаа хэрэг юм.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: ДЭЛХИЙН ЗАХ ЗЭЭЛТЭЙ ХОЛБОГДОХ НЬ

ББСБ-ууд ханшаа зүгээр л таагаад тавьчихдаг юм биш. Тэд дэлхийн хамгийн том зах зээл болох Олон Улсын Валютын Зах (Forex Market)-ыг хором бүр ажиглаж суудаг.

Жишээ нь, Америкт Холбооны Нөөцийн Сан (FED) бодлогын хүүгээ өсгөлөө гэсэн мэдээ гарахад дэлхий даяар доллар чангарна. Үүнийг ББСБ-ууд тэр дор нь мэдэрч, Монголд ч гэсэн зарах ханшаа нэмдэг. Харин Монголд нүүрсний экспорт сайжирч, валютын нөөц нэмэгдлээ гэсэн мэдээ гарахад ханш бага зэрэг буурах хандлагатай болдог.

Өөрөөр хэлбэл, ББСБ-ын тэр жижигхэн цонх бол Монгол Улсыг дэлхийн эдийн засагтай холбож буй нэгэн төрлийн “Мэдрэлийн цэг” юм.

ДҮГНЭЛТ: УХААЛАГ СОНГОЛТ

Эцэст нь дүгнэхэд, Валют арилжааны ББСБ-ууд бол Монголын санхүүгийн системийн маш чухал, идэвхтэй тоглогчид юм. Тэд банкны хийж чадахгүй хурд, уян хатан үйлчилгээг иргэдэд олгодог.

Хэрэв танд:

• Цөөн тооны доллар, евро аялалдаа зориулж авах хэрэг гарвал,

• Эсвэл бизнес хийхээр яаралтай Юань шилжүүлэх хэрэгтэй болвол,

• Банкны ажлын цаг дууссан үед валют хэрэг болвол

Албан ёсны лицензтэй ББСБ-ууд таны хамгийн зөв сонголт байх болно. Харин “Найман шарга”-ыг зөвхөн “Хар зах” гэж харахаа больж, тэнд зах зээлийн бодит хууль үйлчилдэг, өрсөлдөөн буцалсан, амьд зах зээл гэдгийг ойлгох нь чухал юм.

Хамгийн гол нь та үргэлж АЛБАН ЁСНЫ ХАЯГТАЙ, ЛИЦЕНЗТЭЙ газрыг сонгож, эрсдэлээс өөрийгөө хамгаалаарай.

Танд хэрэгтэй зөвлөгөө: Дараагийн удаа валют солиулахдаа зөвхөн нэг газраар орох биш, зэргэлдээ 2-3 ББСБ-аар орж ханшийг нь асууж байгаарай. Тэд өрсөлдөгчид тул танд илүү сайн ханш санал болгох магадлалтай шүү.

Та нүдээ аниад арваад жилийн өмнөх үеийг нэг санах гээд оролдоорой. Танд яаралтай мөнгө хэрэг боллоо, эсвэл цалин буутал 3 хоног үлдчихээд байхад халаас хоосорчихлоо. Та яадаг байсан бэ? Магадгүй таньдаг хүн рүүгээ утас цохино, эсвэл ломбард руу алтан ээмгээ бариад гүйнэ. Арай “соёлтой”-гоор шийдье гэвэл банк руу очно. Гэхдээ банк руу очно гэдэг бүтэн өдрийн ажил. Ажлаасаа чөлөө авна, урт дараалалд зогсоно, олон хуудас цаас бөглөнө, эдийн засагчийн царайг харна. “Таны нийгмийн даатгал дутуу байна”, “Барьцаа хөрөнгө хүрэхгүй байна” гэх мэт үгсийг сонсоод урам хугарч буцна.

Харин одоо нүдээ нээ. Өнөөдөр танд мөнгө хэрэг болвол яадаг вэ? Та буйдан дээрээ хэвтэж байгаад, эсвэл автобусанд явж байгаад л гар утсаа гаргаж ирнэ. Дэлгэцээ хэд товшино. “Пин” кодоо хийнэ. Ердөө 10-хан секундийн дараа “Танд зээл олгогдлоо” гэсэн мессеж ирж, дансанд чинь мөнгө орно. Хэнтэй ч уулзсангүй, хэнд ч царай алдсангүй, ганц ч цаас бөглөсөнгүй. Энэ бол ид шид биш. Энэ бол ФИНТЕК (Fintech) буюу Санхүү (Finance) ба Технологи (Technology)-ийн нэгдэл юм.

Бидний өдөр тутмын хэрэглээ болсон LendMN, Storepay, MonPay, Pocket зэрэг аппликейшнууд яг үнэндээ “Технологийн хувцас өмссөн ББСБ-ууд” юм. Тэд бол тоосгоор биш, “Код”-оор баригдсан санхүүгийн байгууллагууд билээ.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ҮЛ ҮЗЭГДЭГЧ ОФФИС

Төмөр хаалга vs Сервер

Уламжлалт ББСБ эсвэл Банк ямар байдгийг бид мэднэ. Том байшин, хуягласан хаалга, дүрэмт хувцастай ажилчид, сейф, цаас, принтерийн дуу… Энэ бүхэн асар их зардалтай. Байрны түрээс, цахилгаан, дулаан, ажилчдын цалин гээд л.

Гэтэл “Финтек” ББСБ-уудад энэ бүхэн байхгүй. Тэдний “Оффис” бол таны гар утас. Тэдний “Эдийн засагч” бол компьютерын сервер дээр ажиллаж буй Программ хангамж (Algorithm). Ийм учраас л тэд банкны салбар ажиллуулдаггүй. Тэдний салбар бол интернэт. Тэдний ажлын цаг бол 24/7. Шөнө дунд байсан ч, амралтын өдөр байсан ч “Код” унтдаггүй, “Код” амрах өргөдөл өгдөггүй. Тиймээс та шөнийн 3 цагт ч зээл авч чаддаг болсон хэрэг.

Энэхүү технологид суурилсан ББСБ-ууд нь зардлаа хэмнэснээрээ зээлийн шийдвэрийг хурдан гаргах, шимтгэлийг багасгах, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх боломжийг олж авсан юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ХИЙМЭЛ ОЮУН УХААН – ШИНЭ ЦАГИЙН “ЭДИЙН ЗАСАГЧ”

Та “ЛэндМН” эсвэл “Симпл” дээр анх бүртгүүлэхэд танаас цалингийн тодорхойлолт нэхдэггүй. Тэгвэл тэд намайг мөнгөө төлнө гэдгийг яаж мэдээд байна вэ? Тэд зөн билэгтэй юм уу?

Үгүй ээ, тэд таныг “судалдаг”. Гэхдээ хүн биш, Хиймэл Оюун Ухаан (Artificial Intelligence) таныг судалдаг. Таныг аппликейшныг татаж аваад, “Зөвшөөрөх” товчийг дарах тэр мөчөөс эхлэн “Их өгөгдөл” (Big Data) цугларч эхэлдэг.

Технологийн “Тархи” таныг хэрхэн дүгнэдэг вэ?

1. Таны утасны хэрэглээ: Та утасны төлбөрөө сар бүр цагтаа төлдөг үү? Датагаа дуусангуут нь авдаг уу? (Энэ нь таныг санхүүгийн чадвартай эсэхийг харуулна).

2. Байршил: Та өдөр бүр нэг газраа (ажил руугаа) явдаг уу? (Энэ нь таныг тогтмол ажилтай, найдвартай хүн гэдгийг илтгэнэ).

3. Харилцаа: Таны утасны жагсаалтад хэдэн хүн байна? Та нийгмийн идэвхтэй хүн мөн үү?

4. Банкны хуулга (Open Banking): Сүүлийн үед банкуудтай холбогдоод таны дансны орлого, зарлагыг автоматаар уншдаг болсон.

Энэ олон мянган мэдээллийг Хиймэл оюун ухаан хэдхэн секундийн дотор боловсруулаад: “Энэ хүн 98% найдвартай. Түүнд 500,000 төгрөг зээлүүлж болно” гэсэн шийдвэрийг гаргадаг. Хэрэв та өмнө нь зээлээ хугацаанд нь төлж байгаагүй бол систем “Энэ хүн эрсдэлтэй, зээл өгөхгүй” эсвэл “Эхлээд 50,000 төгрөг өгөөд шалгая” гэж шийднэ. Энэ бүхнийг хүн оролцохгүйгээр, зөвхөн код л хийдэг.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЗАХ ЗЭЭЛ ДЭЭРХ ТОГЛОГЧИД БА ТЭДНИЙ ОНЦЛОГ

Монголд Финтек ББСБ-ууд борооны дараах мөөг шиг олширсон. Гэхдээ тус бүрдээ өөр өөрийн гэсэн онцлог, “заль”-тай. Тэднийг энгийнээр тайлбарлая.

1. LendMN – Анхдагч “Мөс хагалагч” Монголд анх удаа “Барьцаагүй, хүүгүй (шимтгэлтэй), цахим зээл” гэдэг ойлголтыг нэвтрүүлсэн газар. Тэдний гол зарчим бол “Хурд”. Цалингаас цалингийн хооронд гардаг жижиг нүхнүүдийг (50к – 2 сая хүртэл) нөхөх зориулалттай. Тэд уламжлалт банкууд “Жижиг байна” гээд голдог байсан тэр орон зайг эзэлсэн.

2. Storepay – “Хуваагаад төл, Хүү бүү төл” Энэ бол маш сонирхолтой загвар. Тэд танд бэлэн мөнгө өгдөггүй. Харин таны худалдан авалтыг санхүүжүүлдэг. Жишээ: Та “Gobi” дэлгүүрээс 400,000 төгрөгийн ноолууран цамц авмаар байна. Гэхдээ шууд төлөхөд хэцүү. Та Storepay-ээр дамжуулан авбал, танаас ямар ч хүү авахгүй. Та зүгээр л 400,000 төгрөгөө 4 хуваагаад (сар бүр 100,000) төлнө. Асуулт: Тэгвэл Storepay яаж ашиг олдог вэ? Хариулт: Тэд дэлгүүрээс нь шимтгэл авдаг. Дэлгүүр бараагаа зарж байгаадаа баяртай байгаа тул Storepay-д тодорхой хувь (жишээ нь 5%) төлдөг. Ингэснээр хэрэглэгч хожиж, дэлгүүр хожиж, ББСБ хожиж буй загвар юм. Үүнийг дэлхий даяар BNPL (Buy Now, Pay Later) гэж нэрлэдэг.

3. MonPay ба Pocket – “Супер Апп”-ын төлөөх тулаан Эдгээр аппликейшнууд зөвхөн зээл өгөхөө больсон. Тэд таны гар утас дахь “Түрийвч” болохыг хүсэж байна. Та MonPay-ээр зээл авна, утасны төлбөрөө төлнө, киноны тасалбар захиална, найз руугаа мөнгө шилжүүлнэ, дэлгүүрт QPay уншуулна. “Pocket” ч ялгаагүй, дэлгүүр хэсэх, хоол захиалах гээд бүгдийг нэг дор багтаасан. Тэдний цаад зорилго бол таныг банкны аппликейшн руу оруулахгүйгээр, бүх санхүүгийн хэрэгцээг өөрсдөөрөө дамжуулах явдал юм.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТЕХНОЛОГИЙН ДАВУУ ТАЛ БА НИЙГМИЙН НӨЛӨӨ

Финтек ББСБ-ууд зүгээр нэг мөнгөний машин биш, нийгэмд маш том өөрчлөлт авчирсан.

1. Санхүүгийн хүртээмж (Financial Inclusion): Хөдөө суманд мал маллаж байгаа Дорж ахад банкны салбар хол. Тэр зээл авахын тулд сумын төв орж, мотоциклоороо бензин шатаах хэрэгтэй болдог байв. Одоо тэр уулан дээр сүлжээтэй газар гараад л, “Лэнд”-ээсээ өвс тэжээлийн мөнгөө шийдэж байна. Технологи орон зайг үгүй хийсэн.

2. Зээлийн түүх бүтээх: Өмнө нь оюутнууд, тогтмол цалингүй хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид зээлийн түүхгүй тул банкнаас хэзээ ч зээл авч чаддаггүй байв. Финтек аппууд тэдэнд бага багаар зээл өгч, түүх үүсгэх боломж олгосон. Энэ түүхээ сайн бүрдүүлбэл ирээдүйд ипотекийн зээл авахад ч нэмэр болно.

3. Бэлэн мөнгөний хэрэглээг багасгах: Аппликейшнээр дамждаг мөнгө дандаа цахим байдаг. Энэ нь далд эдийн засгийг багасгаж, бүх зүйл ил тод болоход тусалдаг.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: СҮҮДЭРТ ТАЛ БУЮУ АНХААРАХ ЗҮЙЛС

Гэхдээ технологи бүхнийг шийддэг “Шидэт саваа” биш. Энд ч гэсэн болгоомжлох зүйлс бий.

1. Хэт амархан зээл – Өрийн дарамт: Зээл авах нь хэтэрхий амархан (ганц товч дараад л) болсон нь зарим хүмүүсийг, ялангуяа залуучуудыг санхүүгийн сахилга батгүй болгож байна. “Аа, зүгээр л авчихъя, дараа нь болно биз” гэж бодоод олон аппликейшнаас зэрэг зээл авдаг. Эцэст нь цалин буухад бүгд татаад, гар дээрээ юу ч үгүй үлдэх, цаашлаад өрөнд унах эрсдэл маш өндөр байна. Технологи таныг “уруу татах” маш хүчтэй зэвсэг болж чадна. Таны утас руу “Танд онцгой эрх үүслээ, мөнгө авах уу?” гэсэн гоё мэдэгдэл ирэхэд татгалзах хэцүү шүү дээ.

2. Хувийн мэдээллийн аюулгүй байдал: Та аппликейшн суулгахдаа “Зөвшөөрөх” гэдгийг уншилгүй дардаг уу? Финтек компаниуд таны утасны маш олон мэдээллийг (Contacts, Call logs, Location) авч байдаг. Хэдийгээр тэд СЗХ-ны хяналтад байдаг ч, кибер халдлагад өртвөл таны мэдээлэл алдагдах эрсдэл үргэлж бий. Тиймээс зөвхөн албан ёсны, нэр хүндтэй аппуудыг ашиглах хэрэгтэй.

3. Техникийн саатал: “Сүлжээ уначихлаа”, “Сервер гацчихлаа”. Та дэлгүүрт кассны өмнө зогсож байхад апп чинь ажиллахгүй бол яах вэ? Технологид 100% найдаж болохгүй, үргэлж бэлэн мөнгө эсвэл карттай явах хэрэгтэйг энэ нь сануулдаг.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: ИРЭЭДҮЙ ХААШАА ЯВЖ БАЙНА ВЭ?

Финтек ББСБ-уудын ирээдүй үнэхээр сонирхолтой харагдаж байна.

Хил хязгааргүй төлбөр тооцоо: Удахгүй та Монголынхоо MonPay эсвэл SocialPay-ээр Солонгост очоод GS25 дэлгүүрт тооцоо хийдэг болно. (Зарим нь аль хэдийн эхэлсэн). Валют солиулах шаардлагагүй, систем автоматаар хөрвүүлнэ.

Блокчейн ба Крипто: Ирээдүйд ББСБ-ууд блокчейн технологи ашиглан илүү хямд зардлаар, илүү найдвартай гүйлгээ хийдэг болно. Магадгүй таны зээлийн гэрээ “Ухаалаг гэрээ” (Smart Contract) болж хувирна.

Хувийн санхүүгийн зөвлөх: Хиймэл оюун ухаан улам хөгжсөнөөр таны апп танд зүгээр нэг зээл өгөх биш, зөвлөгөө өгдөг болно. “Дорж оо, чи энэ сард кофенд хэт их мөнгө үрлээ. Одоо жаахан хэмнэхгүй бол сарын сүүлээр мөнгөгүй болох нь байна шүү” гэж таны утас танд сануулах цаг ойрхон байна.

ДҮГНЭЛТ

“LendMN”, “Storepay”, “Pocket” зэрэг нь зүгээр нэг утасны программууд биш ээ. Эдгээр нь Монголын санхүүгийн системийг үндсээр нь өөрчилж буй “Дижитал хувьсгалын цэргүүд” юм.

Тэд банкны хүнд суртлыг халж, санхүүгийн үйлчилгээг ус, агаар мэт хүн бүрд хүртээмжтэй, хялбар болгож чадсан. Гэхдээ “Амархан олдох мөнгө” бүрийн ард хариуцлага байх ёстойг мартаж болохгүй.

Технологи биднийг хүлээдэггүй. Нэг л өдөр бид банк руу огт явахаа больж, бүх санхүүгийн амьдрал маань гарын алганд багтах гар утсан дотор л өрнөх болно. Тэр ирээдүй аль хэдийн хаалга тогшоод эхэлжээ. Та хаалгаа нээхэд бэлэн үү?

Танд хэрэгтэй нэмэлт алхам: Та утсан дээрээ байгаа аль нэг Финтек аппликейшн (Лэнд, Мони, Pocket г.м) руу ороод “Зээлийн эрхээ шалгах” биш, харин “Бонус оноо” эсвэл “Урамшуулал” гэсэн хэсгийг нь сонирхоод үзээрэй. Тэд зээлээс гадна таныг санхүүгийн мэдлэгтэй болгох, хөнгөлөлт эдлэх олон боломжийг нуусан байдаг шүү.

Та хотын гудамжаар алхаж явахдаа “ББСБ” гэсэн хаягийг өдөрт хэдэн удаа хардаг вэ? Магадгүй тоолж баршгүй олон биз ээ. Тэр хаягийг хараад таны толгойд хамгийн түрүүнд юу буудаг вэ? Ихэнх хүмүүсийн хувьд хариулт нь маш энгийн байдаг: “Аан, энэ нөгөө гар утас лизингээр өгдөг газар”, эсвэл “Машин барьцаалж зээл олгодог газар л байна шүү дээ”.

Бидний нийтлэг ойлголтоор Банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ) гэдэг нь ердөө л мөнгө зээлүүлдэг “Түргэн тусламж”-ийн цэг шиг төсөөлөгддөг. Мэдээж, зээл олгох нь тэдний үндсэн үйл ажиллагааны нэг мөн боловч энэ нь мөсөн уулын зөвхөн орой хэсэг нь юм. Хэрэв та ББСБ-ыг зөвхөн зээл олгогч гэж харж байгаа бол та ухаалаг гар утсыг зөвхөн “ярьдаг утас” гэж ашиглаж байгаатай ижил, түүний олон талт боломжийг бүрэн ашиглаж чадахгүй байна гэсэн үг.

Үнэн хэрэгтээ ББСБ-ууд бол зээлээс хамаагүй өргөн хүрээтэй, санхүүгийн олон төрлийн үйлчилгээг цогцоор нь үзүүлдэг “Санхүүгийн супермаркет” болж хөгжсөн байдаг. Өнөөдөр бид тэрхүү “Зээлээс хэтэрсэн ертөнц”-өөр аялж, ББСБ-ууд өөр ямар шидтэй болохыг нээцгээе.

Нэг. Валютын арилжаа буюу “Найман шарга”-ын нууц

Та гадаад явахдаа, эсвэл гадаадаас бараа захиалахдаа доллар, юань хаанаас авдаг вэ? Ихэнх хүмүүс банк руу биш, ханш арай ашигтай байдгийг нь бодоод валют арилжааны цэгүүдийг зорьдог. Тэгвэл таны үйлчлүүлж буй тэр цэгүүдийн ихэнх нь албан ёсны тусгай зөвшөөрөлтэй ББСБ-ууд байдаг гэдгийг мэдэх үү?

Банкууд валютын ханшийг хатуу тогтоосон байдаг бол ББСБ-ууд зах зээлийн эрэлт нийлүүлэлтэд тулгуурлан илүү уян хатан ханш санал болгож чаддаг. Тэд зөвхөн бэлэн мөнгө солихоос гадна, томоохон бизнес эрхлэгчдэд зориулан их хэмжээний валютыг богино хугацаанд, ашигтай ханшаар хөрвүүлж өгөх үйлчилгээг үзүүлдэг. Тэгэхээр ББСБ бол зөвхөн “мөнгө зээлүүлэгч” биш, бас “мөнгө хөрвүүлэгч” юм.

Хоёр. Факторинг буюу “Мөнгөө хүлээх зовлонгүй” амьдрал

Энэ үг их сонин, бас хэцүү сонсогдож магадгүй. Гэхдээ цаад утга нь маш энгийн бөгөөд бизнес эрхлэгчдэд амин чухал үйлчилгээ юм. Үүнийг энгийн жишээгээр тайлбарлая.

Иргэн Болд тавилга үйлдвэрлэдэг цехтэй гэж бодъё. Тэр нэг том компанид 50 сая төгрөгийн ширээ сандал хийж нийлүүлжээ. Гэтэл нөгөө том компани нь “Манайх санхүүжилтээ хүлээж байна, таны мөнгийг 3 сарын дараа шилжүүлье” гэв. Болдод яг одоо ажилчдынхаа цалинг тавих, дараагийн материалын мөнгө хэрэгтэй байдаг. Гэтэл мөнгө нь 3 сарын дараа орж ирнэ. Болд яах вэ?

Яг энэ үед ББСБ-ын “Факторинг” (Factoring) буюу “Авлага худалдаж авах” үйлчилгээ гарч ирнэ. Болд ББСБ дээр очоод нөгөө том компаниас мөнгө авах ёстой падаан, гэрээгээ үзүүлнэ. ББСБ түүнийг нь шалгаад, “За, бид таны авах ёстой 50 сая төгрөгийн авлагыг худалдаж авъя. Гэхдээ шимтгэлээ хасаад танд яг одоо 45 сая төгрөг бэлнээр өгье. Харин 3 сарын дараа нөгөө компани чинь манайд мөнгөө төлчихнө” гэж санал болгоно.

Болд зөвшөөрнө. Тэр 5 сая төгрөг алдаж байгаа ч, 3 сар хүлээж дампуурахын оронд, яг одоо бэлэн мөнгөтэй болж, ажлаа үргэлжлүүлэх боломжтой болж байна. Энэ бол зээл биш, энэ бол бизнесээ аврах санхүүгийн ухаалаг хэрэгсэл юм. Үүнийг ББСБ-ууд маш сайн хийдэг.

Гурав. Итгэлцэл буюу “Мөнгийг өсгөх ухаан”

Бид өмнө нь ББСБ хадгаламж авдаггүй гэж ярьсан. Тэгвэл “Итгэлцэл” гэж юу вэ? Энэ нь хадгаламжтай төстэй харагдавч, хууль зүйн хувьд өөр ойлголт юм.

Банкинд мөнгөө хадгалуулах үед та зүгээр л мөнгөө даатгаж байгаа хэрэг. Харин ББСБ-тай “Итгэлцлийн гэрээ” байгуулна гэдэг нь та “Миний энэ мөнгийг аваад, зах зээл дээр эргэлдүүлж, ашиг олоод, олсон ашгаасаа надад хуваалцаарай” гэж хөрөнгө оруулалт хийж байна гэсэн үг.

Итгэлцлийн үйлчилгээний хүү нь банкны хадгаламжийн хүүнээс ихэвчлэн өндөр байдаг. Яагаад гэвэл эрсдэл нь арай өндөр. ББСБ таны мөнгийг аваад төсөл хөтөлбөрүүд, бизнесүүдэд хөрөнгө оруулж, тэндээсээ өгөөж хүртдэг. Санхүүгийн мэдлэгтэй, сул чөлөөт мөнгөтэй хүмүүсийн хувьд ББСБ-ын итгэлцлийн үйлчилгээ нь хөрөнгөө өсгөх сонирхолтой хувилбар болдог. Гэхдээ энд “Хадгаламжийн даатгал”-д хамрагддаггүй гэдгийг санах хэрэгтэй.

Дөрөв. Цахим төлбөр тооцоо ба Технологийн шийдэл

Та өнөөдөр дэлгүүрт ороод QPay уншуулах, эсвэл SocialPay, MonPay ашиглан мөнгө шилжүүлэхдээ үүнийг зөвхөн банкууд хийдэг гэж бодож байна уу? Үгүй ээ. Орчин үеийн олон “Финтек” аппликейшнүүдийн ард ББСБ-ууд ажиллаж байдаг.

Монголбанкнаас зөвшөөрөл авсан ББСБ-ууд цахим мөнгө гаргах, төлбөр тооцооны үйлчилгээ үзүүлэх эрхтэй болсон. Энэ нь таныг заавал банкны урт дараалалд зогсохгүйгээр, утаснаасаа хэдхэн секундийн дотор төлбөрөө төлөх, шимтгэлгүй мөнгө шилжүүлэх, бүр олон улс руу гуйвуулга хийх боломжийг олгож байна. ББСБ-ууд технологийн хувьд маш хурдтай хөгжиж, банкны системийг “хөгшин, удаан” харагдуулах хэмжээнд хүрчээ.

Тав. Зөвлөх үйлчилгээ ба Хөрөнгө оруулалт

Зарим томоохон ББСБ-ууд зөвхөн мөнгө өгөхөөс гадна “Ухаан” өгдөг. Жижиг дунд бизнес эрхлэгчдэд бизнесээ хэрхэн өргөжүүлэх, санхүүгээ хэрхэн зөв удирдах, татварын тайлангаа яаж гаргах талаар мэргэжлийн зөвлөгөө өгдөг.

Тэд заримдаа ирээдүйтэй стартап компаниудад зээл өгөхөөс гадна, хувьцааг нь худалдаж авах замаар хөрөнгө оруулалт хийж, хамтран эзэмшигч болж бизнесийг нь босгох тохиолдол ч бий.

Дүгнэлт: Таны гарт буй “Швейцар хутга”

Ингээд харахаар ББСБ гэдэг маань ганцхан үйлдэлтэй “алх” биш, харин олон төрлийн багажтай “Швейцар хутга” шиг санхүүгийн цогц байгууллага ажээ.

Тэд:

• Мөнгө хэрэгтэй үед зээл өгдөг (Зээл),

• Мөнгө илүүдсэн үед өсгөж өгдөг (Итгэлцэл),

• Гадаад явахад валют сольж өгдөг (Валют арилжаа),

• Бизнес гацахад авлагыг нь мөнгө болгодог (Факторинг),

• Төлбөр төлөхөд хурд нэмдэг (Цахим төлбөр).

Энгийн иргэн та ББСБ-ын энэ олон талт үйлчилгээг мэддэг байх нь санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрэх замд тань нэгэн том давуу тал болох болно. Зөвхөн “Утасны лизинг” гэдэг цонхоор харахаа больж, цаадах том ертөнцийг нь ашиглаж сурцгаая.

Та нэгэн өдөр хуучин машинаа зараад, эсвэл олон жил хураасан мөнгөөрөө 20 сая төгрөгтэй боллоо гэж төсөөлье. Энэ мөнгө танд яг одоо, маргааш хэрэггүй. Магадгүй жилийн дараа хүүхдийн сургалтын төлбөрт, эсвэл байрны урьдчилгаанд хэрэг болно.

Та энэ мөнгийг гэртээ дэрэн доороо хадгалбал хулгай авахаас эхлээд инфляц гэдэг “мангас” үнэ цэнийг нь идчихнэ гэдгийг мэднэ. Тиймээс та мөнгөө өсгөх арга хайж эхэлнэ. Банкинд очихоор жилийн 12%-ийн хүү санал болгож байна. “Гайгүй л юм, гэхдээ жаахан бага юм аа” гэж та бодно. Гэтэл ажлын газрын Болд танд: “Хөөе, би мөнгөө нэг ББСБ-д хийсэн чинь жилийн 20%-ийн хүү өгч байна лээ. Банкнаас бараг хоёр дахин их шүү дээ” гэж шивнэнэ.

Яг энэ мөчид хүний дотор хоёр мэдрэмж зэрэгцэн асдаг. Нэг нь “Илүү их мөнгөтэй болох шунал”, нөгөө нь “Мөнгөө алдчих вий гэсэн айдас”. Энэ хоёрын дунд оршдог санхүүгийн бүтээгдэхүүнийг “ИТГЭЛЦЭЛ” (Trust Service) гэж нэрлэдэг.

Өнөөдөр бид ББСБ-ын энэхүү онцгой үйлчилгээний хөшигний цаадах амьдрал, эрсдэл, өгөөж, банкнаас ялгарах гол ялгааг энгийн үгээр задлан ярилцъя.

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: “ХАДГАЛАМЖ” БИШ ЭЭ, ЭНЭ БОЛ “ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ”

Хамгийн түрүүнд, хамгийн чухал нэг ойлголтыг “Тархи”-ндаа сийлж авах хэрэгтэй. ББСБ хэзээ ч, ямар ч тохиолдолд “Хадгаламж авна” гэж ярьж болохгүй, сурталчилж болохгүй. Энэ бол хуулиар хориотой.

Тэгвэл тэдний санал болгоод байгаа зүйл юу вэ? Үүнийг хуулийн хэллэгээр “Итгэлцлийн үйлчилгээ” гэдэг. Энгийнээр зүйрлэвэл:

Банкны Хадгаламж (The Garage): Та машинаа (мөнгөө) дулаан гражид тавьж байна. Гражийн эзэн таны машиныг харуул хамгаалалттай газар байлгана гэж амлана. Машиныг тань хэн нэгэн унаж явахгүй. Та хүссэн үедээ очиж машинаа авч болно. Үүнийхээ төлөө танд багахан төлбөр (хүү) төлнө. Хамгийн гол нь граж шатвал даатгал таны машины төлбөрийг төлнө.

ББСБ-ын Итгэлцэл (The Taxi Service): Та машинаа (мөнгөө) такси баазад “Итгэмжлэн” өгч байна. Баазын эзэн таны машинаар хүн тээвэрлэж, мөнгө олоод, олсон ашгаасаа танд хуваалцана гэж тохиролцож байна. Энд ашиг нь гражид тавьснаас хамаагүй өндөр байна. Гэхдээ эрсдэл бий. Машин тань осолд орж мэднэ, эвдэрч мэднэ. Хэрэв такси бааз дампуурвал та машинаа буцааж олж авах гэж нэлээд юм болно.

Тэгэхээр та ББСБ-д мөнгөө хийхдээ “Хадгалуулж” байгаа биш, харин тухайн ББСБ-д “Мөнгөө удирдуулахаар өгч” байгаа хэрэг юм.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: МӨНГӨНИЙ УРСГАЛ ХЭРХЭН ЯВАГДДАГ ВЭ?

Одоо “Итгэлцэл” яг яаж ажилладгийг бодит жишээн дээр харъя.

1. Хөрөнгө оруулагч: Иргэн Дорж 10 сая төгрөгтэй. Тэр мөнгөө “Супер Финанс” ББСБ-тай Итгэлцлийн гэрээ байгуулан өгнө. Гэрээнд “Жилийн 18% хүүтэй, 1 жилийн хугацаатай” гэж заажээ.

2. Зуучлагч (Manager): “Супер Финанс” ББСБ нь Доржийн 10 сая төгрөгийг аваад сейфэндээ хийхгүй. Тэд тэр даруй мөнгө хэрэгтэй байгаа бизнес эрхлэгч Саруулд зээлүүлнэ. Гэхдээ Саруулд жилийн 36%-ийн хүүтэй зээлүүлнэ.

3. Ашиг хуваарилалт:

   • Саруул ББСБ-д жилийн 36% буюу 3.6 сая төгрөгийн хүү төлнө.

   • ББСБ үүнээсээ Доржид амласан 18% буюу 1.8 сая төгрөгийг өгнө.

   • Үлдсэн 1.8 сая төгрөг нь ББСБ-ын өөрийнх нь орлого (үйл ажиллагааны зардал, ашиг) болж үлдэнэ.

Эндээс харахад ББСБ бол Дорж, Саруул хоёрыг холбож буй гүүр юм. Дорж Саруулыг танихгүй, Саруул Доржийг танихгүй. ББСБ дунд нь “Би хариуцъя” гээд зогсож байгаа хэрэг.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: ЯАГААД БАНКНААС ӨНДӨР ХҮҮТЭЙ БАЙДАГ ВЭ?

Олон хүн “ББСБ яагаад ийм өндөр хүү өгдөг юм бэ? Луйвар юм биш биз?” гэж харддаг. Үүнд эдийн засгийн маш энгийн тайлбар бий. Үүнийг “Эрсдэлийн шагнал” (Risk Premium) гэдэг.

Банк 12% өгч байхад ББСБ 18-20% өгч байна. Энэ 6-8%-ийн зөрүү бол таны үүрч буй эрсдэлийн үнэ юм.

ББСБ-аас зээл авдаг хүмүүс хэн байдаг вэ? Ихэнхдээ банкны шалгуур даваагүй, эсвэл барьцаа хөрөнгө дутмаг, эсвэл маш яаралтай мөнгө хэрэгтэй болсон хүмүүс байдаг. Тэд банкнаас зээл авч чадахгүй учраас ББСБ-ын өндөр хүүг (сарын 2.5% – 4.0%) зөвшөөрдөг. ББСБ ийм өндөр хүүгээр зээл гаргаж чадаж байгаа учраас л танд буцаагаад өндөр өгөөж амлаж чадаж байгаа юм.

Хэрэв ББСБ банктай адилхан бага хүүтэй зээл өгдөг байсан бол танд өндөр хүү өгч чадахгүй дампуурах байсан. Тэгэхээр Өндөр хүү = Өндөр эрсдэлтэй зээлдэгч = Өндөр ашиг. Энэ гинжин хэлхээг ойлгох хэрэгтэй.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ХАМГИЙН ТОМ АЮУЛ БУЮУ “ДААТГАЛГҮЙ БҮС”

Энэ хэсгийг та маш анхааралтай уншаарай. Итгэлцлийн үйлчилгээний хамгийн том сул тал энд бий.

Банк дампуурвал яах вэ? Монгол Улсад “Хадгаламжийн Даатгалын Корпораци” гэж байгууллага бий. Хэрэв таны мөнгө хийсэн Арилжааны банк дампуурвал төрөөс таны 20 сая төгрөг хүртэлх хадгаламжийг нөхөн төлж өгдөг. Энэ бол баталгаа.

ББСБ дампуурвал яах вэ? Харин ББСБ-ын Итгэлцлийн үйлчилгээнд ЯМАР Ч ДААТГАЛ БАЙХГҮЙ. Төр хариуцахгүй. Хэрэв таны сонгосон ББСБ муу ажиллаж, зээлүүд нь төлөгдөхгүй, дампуурлаа зарлавал та шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газрын үүдэнд дугаарлаж зогсох олон зуун нэхэмжлэгчийн нэг л болно. ББСБ-ын эд хөрөнгийг зарж борлуулаад, таны мөнгийг өгөхийг хичээнэ. Гэхдээ ихэнх тохиолдолд хөрөнгө оруулагчид мөнгөө бүрэн олж авч чаддаггүй, эсвэл олон жил хүлээдэг.

Тиймээс Итгэлцэл бол “Сул мөнгө”-өөр хийдэг тоглоом болохоос, “Амьдралын баталгаа”-ны мөнгөөр хийх зүйл биш юм.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ: САЙН ББСБ-ЫГ ХЭРХЭН ТАНИХ ВЭ?

Гэхдээ бүх ББСБ эрсдэлтэй гэсэн үг биш. Монголд олон жил тогтвортой ажилласан, томоохон групп компаниудын охин ББСБ-ууд (Жишээ нь: Инвескор, ЛэндМН, Мобифинанс гэх мэт) бий. Тэд банктай өрсөлдөхүйц засаглалтай болсон.

Хэрэв та Итгэлцэл хийхээр шийдсэн бол дараах 3 зүйлийг заавал шалга:

1. Тусгай зөвшөөрөл (Лиценз): ББСБ бүр Итгэлцлийн үйлчилгээ эрхлэх эрхгүй байдаг. СЗХ-ноос “Итгэлцлийн үйлчилгээ” гэсэн тусгай зөвшөөрлийг нэмэлтээр авсан байх ёстой. Үүнийг нь оффис дээр нь очиж гэрчилгээн дээрээс нь, эсвэл СЗХ-ны вэбсайтаас шалгаарай.

2. Санхүүгийн чадвар ба Түүх:

   • Хэдэн жил ажиллаж байгаа вэ? (Шинэ байх тусмаа эрсдэлтэй).

   • Ар талд нь ямар компани, ямар эзэд байна вэ? (Том групп компани байвал найдвартай байх магадлал өндөр).

   • Тайлан балансаа олон нийтэд ил тавьдаг уу?

3. Хэт өндөр хүүгийн амлалт: Зах зээлийн дундаж хүү өнөөдөр ББСБ дээр 16%-20% орчим байна. Гэтэл хэн нэгэн танд “Жилийн 30% өгье”, “Сарын 3% өгье” гэж амлавал зугтаарай.

   • “Үнэгүй бяслаг зөвхөн хавханд байдаг.” Хэт өндөр хүү амлаж байна гэдэг нь тухайн ББСБ маш эрсдэлтэй зээл олгодог, эсвэл зүгээр л Понзи схем (Пирамид) байх магадлалтайг илтгэнэ.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: ГЭРЭЭН ДЭЭР ЮУГ АНХААРАХ ВЭ?

Та мөнгөө өгөхдөө гарын үсэг зурдаг гэрээгээ уншдаг уу? Ихэнх хүн уншдаггүй. Гэтэл Итгэлцлийн гэрээн дээр таны хувь заяа шийдэгддэг.

Анхаарах зүйлс:

• Мөнгөө буцаан татах нөхцөл: “Би мөнгөө хугацаанаас нь өмнө авч болох уу?” Ихэнх ББСБ-ууд “Болохгүй” эсвэл “Хэрэв хугацаанаас нь өмнө авбал хүү бодож өгөхгүй, дээр нь торгууль авна” гэж заасан байдаг. Банк бол хүссэн үедээ мөнгөө аваад гарч болдог. ББСБ бол тийм биш. Учир нь таны мөнгө аль хэдийн Саруулд зээл болгоод оччихсон байгаа шүү дээ.

• Татвар: Итгэлцлийн орлогоос ч гэсэн Хувь хүний орлогын албан татвар (10%) суутгагддаг. Танд амласан 20% бол “Татварын өмнөх” дүн гэдгийг санаарай. Гар дээр 18% л ирнэ.

ДОЛДУГААР БҮЛЭГ: ИТГЭЛЦЛИЙН ОРЧИН ҮЕИЙН ХЭЛБЭРҮҮД

Технологи хөгжихийн хэрээр Итгэлцэл ч хувьсаж байна. Өмнө нь та Итгэлцэл хийхийн тулд заавал 10 сая, 20 сая төгрөгтэй байх ёстой байв. ББСБ-ууд “Багадаа 50 саяыг авна” гэж томордог байлаа.

Харин одоо Bond (Бонд) болон App-based Trust гарч ирсэн.

• Та гар утасны аппликейшн ашиглан 100,000 төгрөгөөр ч хамаагүй ББСБ-ын нээлттэй бонд, эсвэл итгэлцлийн бүтээгдэхүүн худалдаж авах боломжтой болсон.

• Энэ нь жирийн иргэдэд өндөр өгөөж хүртэх боломжийг нээж өгч байгаа ч, нөгөө л “Эрсдэл”-ээ мартмааргүй байна. Аппликейшн дээр гоё харагдаж байгаа ч цаанаа яг л адилхан бизнесийн эрсдэлтэй үйл ажиллагаа явж байгаа.

ДҮГНЭЛТ: ТАНЫ СОНГОЛТ ЮУ ВЭ?

Итгэлцлийн үйлчилгээ бол “Чөтгөр” биш, бас “Сахиусан тэнгэр” ч биш. Энэ бол санхүүгийн зах зээл дээр байдаг л нэг хэрэгсэл.

• Хэрэв танд яаралтай хэрэг болж магадгүй, алдаж болохгүй “Амьдралын мөнгө” байгаа бол БАНКИНД хадгал. Тайван нойрсох нь 5%-ийн илүү ашгаас үнэтэй.

• Хэрэв танд “Сул мөнгө” байгаа бол, эрсдэл даах чадвартай бол, инфляцаас мөнгөө хамгаалж илүү өгөөж хүртмээр байвал найдвартай, том ББСБ-ын ИТГЭЛЦЭЛ-ийг сонго.

Хамгийн гол нь: Бүх өндгөө нэг сагсанд бүү хий. Мөнгөнийхөө талыг банкинд, талыг нь ББСБ-д, эсвэл өөр хөрөнгө оруулалтад хуваарил. Энэ бол ухаалаг хөрөнгө оруулагчийн алтан дүрэм юм.

Танд хэрэгтэй дараагийн алхам: Та ойр дотны ББСБ-уудын вэбсайт руу ороод “Итгэлцэл” гэсэн цэсийг нь сонирхоод үзээрэй. Гэхдээ хүүг нь харахаасаа өмнө доор нь жижиг үсгээр бичсэн “Нөхцөл”-үүдийг, ялангуяа “Хугацаанаас өмнө цуцлах” нөхцөлийг нь заавал уншиж харьцуулалт хийгээрэй. Энэ нь танд бодит шийдвэр гаргахад тусална.