2. Хѳрѳнгѳ оруулагчийн сэтгэлгээ

1. Таамаглагч, Арилжаачин болон Хөрөнгө оруулагчийн ялгаа

Та хөрөнгийн зах зээлд хэрхэн оролцох хэв маягаасаа хамааран спекулятор (speculator), арилжаачин (trader) эсвэл хөрөнгө оруулагч (investor) байж болно. Эдгээр нь хоорондоо эрс ялгаатай ойлголтууд бөгөөд та аль дүрээр зах зээлд оролцохоо тодорхойлох нь таны ашиг, алдагдалд шууд нөлөөлнө.

Үүнийг илүү тодорхой ойлгохын тулд Монголын зах зээл дээрх нэгэн жишээг авч үзье.

Нөхцөл байдал: Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хороо 2 хоногийн дараа хуралдаж, бодлогын хүүгийн шийдвэрээ танилцуулах гэж байна. Инфляц өндөр байгаа тул өмнөх хурлуудаар Монголбанк бодлогын хүүг дараалан өсгөсөн. Бодлогын хүү өснө гэдэг нь зээлийн хүү өсөж, компаниудын санхүүжилт татах өртөг нэмэгдэх буюу бизнесийн өсөлтөд сөргөөр нөлөөлнө гэсэн үг юм.

Зах зээлд Сүхээ, Тамир, Ганбаа гэсэн гурван оролцогч байна гэж бодъё. Тэд энэ мэдээг хэрхэн хүлээж авч, ямар үйлдэл хийхийг харцгаая.

• Сүхээ (Спекулятор): Тэрээр Монголбанк бодлогын хүүгээ дахин өсгөх боломжгүй, дээд цэгтээ хүрсэн гэж дотроо итгэнэ. Бас зурагтаар гарсан эдийн засагчдын яриа түүний бодолтой нийцэж байгаад олзуурхана. Тиймээс тэр “Монголбанк хүүгээ бууруулна, тэр үед хувьцааны үнэ өснө” гэж таамаглаад, хувьцаануудыг их хэмжээгээр худалдан авна. Тэр ямар ч судалгаагүйгээр, зөвхөн өөрийн совин, таамагт найдаж бооцоо тавьж байна.

• Тамир (Арилжаачин): Тамир бол системтэй арилжаачин. Тэр Монголбанкны шийдвэрийг таах гэж оролдохгүй. Харин мэдээ гарахын өмнө зах зээлийн савлагаа (volatility) маш өндөр байдгийг, харин мэдээ гарсны дараа савлагаа огцом буурдгийг өнгөрсөн дата дээр хийсэн шинжилгээгээрээ мэднэ. Тиймээс тэр савлагааны зөрүүгээс ашиг олох богино хугацааны техникийн арилжааны стратеги боловсруулж орно. Тэр таамаглаагүй, харин төлөвлөсөн байна.

• Ганбаа (Хөрөнгө оруулагч): Ганбаа бол компанийн засаглал сайтай, ашигт ажиллагаа өндөр хэд хэдэн компанийн хувьцааг сүүлийн 2 жил эзэмшиж буй хүн. Тэр эдийн засгийн мэдээг сонирхдог ч Монголбанкны шийдвэр түүний хувьцаануудад урт хугацаандаа онц нөлөөлөхгүй гэдгийг мэднэ. Энэ бол зүгээр л богино хугацааны “шуугиан” юм. Хэрэв мэдээний дараа зах зээл хэт савлаж, түүний эзэмшиж буй сайн хувьцаануудын үнэ үндэслэлгүйгээр унавал, тэр харин ч хямдралтай үнээр нэмж худалдаж авахаар төлөвлөж байна.

Хөрөнгө оруулагч хүний гол давуу тал бол цаг хугацааг өөртөө ашиглаж, богино хугацааны савлагаанд автахгүй байх сэтгэлзүй юм.

2. Нийлмэл өгөөжийн хүч (The Compounding Effect)

Ганбаа яагаад хувьцаагаа зарахгүй, урт хугацаанд хадгалахаар шийдсэнийг ойлгохын тулд нийлмэл хүүгийн хүчийг мэдэх хэрэгтэй. Нийлмэл өгөөж гэдэг нь таны олсон ашиг дахин хөрөнгө оруулагдаж, ашгаас ашиг бодогдох үйл явц юм.

Жишээлбэл, та жилд дунджаар 20%-ийн өгөөжтэй (CAGR) хувьцаанд 1,000,000 төгрөг оруулсан гэж бодъё. Эхний жилийн эцэст таны мөнгө 1,200,000 төгрөг болно. Танд 200,000 төгрөгийн ашгаа үрэх, эсвэл буцаагаад хөрөнгө оруулах 2 сонголт гарна. Хэрэв та ашгаа буцааж хөрөнгө оруулбал 2 дахь жилд 1,440,000 төгрөг, 3 дахь жилд 1,728,000 төгрөг болж өснө. Харин та жил бүр 200 мянган төгрөгийн ашгаа аваад үрээд байсан бол 3 жилийн дараа таны нийт цэвэр ашиг ердөө 600,000 төгрөг л байх байсан.

Нийлмэл хүүгийн хамгийн гайхамшигтай шинж чанар нь хугацаа уртсах тусам мөнгө өсөх хурд нэмэгддэгт оршино. Таны хөрөнгө оруулалтын хугацаа урт байх тусам мөнгө таны төлөө илүү эрчимтэй ажилладаг. Тийм ч учраас хөрөнгө оруулагчид цаг хугацааг хамгийн сайн холбоотноо болгодог.

3. Хөрөнгө оруулалт үнэхээр үр дүнгээ өгдөг үү?

Та модыг зөв хөрсөнд суулгаж, усалж, арчилбал ургах уу? Мэдээж ургана. Үүнтэй адил борлуулалт сайтай, ашгийн маржин өндөр, удирдлагын ёс зүйтэй, шинэлэг бүтээгдэхүүнтэй сайн бизнест хөрөнгө оруулбал хувьцааны үнэ өсөх нь гарцаагүй. Заримдаа зах зээлийн нөхцөл байдлаас шалтгаалж өсөлт удааширч болох ч, урт хугацаандаа эрүүл бизнесийн үнэлгээ үргэлж өсдөг. Үүнийг Монголын бирж дээрх жишээнээс (жишээ нь, АПУ, Говь гэх мэт урт хугацаанд үнэ цэнээ бүтээсэн компаниуд) харж болно. Хамгийн гол нь хөрөнгө оруулагч хүн богино хугацааны савлагааг тэсвэрлэх сэтгэлзүйн хаттай байх ёстой.

4. Хөрөнгө оруулахад тохиромжтой компанийн шинж чанарууд

Сайн компаниуд өөртөө тодорхой шинж чанаруудыг агуулдаг бөгөөд үүнийг Чанарын (Qualitative) болон Тоон (Quantitative) үзүүлэлтүүд гэж хуваадаг. Суурь шинжилгээ хийх үед тоон буюу санхүүгийн тайлангийн тоонуудаас гадна чанарын үзүүлэлтэд онцгой анхаарал хандуулах хэрэгтэй. Монголын нөхцөлд чанарын үзүүлэлт бүр ч илүү чухал байдаг.

Чанарын үзүүлэлт (Qualitative aspect): Энэ нь бизнесийн тоогоор илэрхийлэгдэхгүй талууд юм. Үүнд:

• Удирдлагын ёс зүй болон туршлага: Компанийн ТУЗ болон гүйцэтгэх удирдлагууд хэн бэ? Тэдэнд залилан, хууль бус үйлдэл хийж байсан түүх бий юу?
• Компанийн засаглал ба ил тод байдал: Мэдээллээ хөрөнгө оруулагчдад нээлттэй, үнэн зөв мэдээлдэг эсэх.
• Жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашиг: Томоохон шийдвэр гаргахдаа жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг хохироодог эсэх.
• Холбоотой талуудын гүйлгээ: Компанийн удирдлагууд өөрсдийн хамаарал бүхий өөр компани руу давуу эрхээр мөнгө шилжүүлэх, ашиггүй гэрээ хийх зэргээр хувьцаа эзэмшигчдийн мөнгийг шамшигдуулж байна уу?
• Улс төрийн хамаарал: Тухайн компани улс төрчдөөс хэт хамааралтай юу? Сонгуулийн үр дүнгээс болж бизнес нь эрсдэлд орох уу?

Хэрэв компани маш өндөр ашигтай ажилладаг ч, дээрх чанарын үзүүлэлтүүд дээр асуудалтай (жишээ нь, ил тод бус, засаглал муутай) бол урт хугацаанд маш том эрсдэл дагуулдаг тул хөрөнгө оруулахаас татгалзах нь зүйтэй.

Тоон үзүүлэлт (Quantitative aspect): Энэ нь компанийн санхүүгийн тайлангаас гаргаж авдаг тоон мэдээллүүд юм. Үүнд:

• Борлуулалтын орлого болон цэвэр ашгийн өсөлт
• Ашгийн маржингууд
• Үйл ажиллагааны үр ашиг ба зардлын хяналт
• Өр төлбөрийн хэмжээ (богино болон урт хугацааны)
• Ногдол ашгийн бодлого
• Бэлэн мөнгөний урсгал болон Санхүүгийн харьцаанууд (P/E, ROE гэх мэт)

Эдгээр тоон болон чанарын үзүүлэлтүүдийг цогцоор нь дүгнэж чаддаг хүн л жинхэнэ утгаараа ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАГЧ сэтгэлгээгээр ажиллаж, хөрөнгийн зах зээлээс тогтвортой өгөөж хүртэж чадна.