Хөрөнгийн зах зээл дээр “Төгс IPO” гэдэг ойлголтыг компани (үнэт цаас гаргагч) болон хөрөнгө оруулагч гэсэн хоёр өөр өнцгөөс авч үзэх шаардлагатай байдаг.
-
Хөрөнгө оруулагчийн өнцгөөс: Хөрөнгө оруулагчдын хувьд, ялангуяа арилжааны эхний өдрүүдэд хувьцааны үнэ тогтвортой өсөх динамикийг харах нь хамгийн чухал байдаг. Түүнчлэн, шаардлагатай үед хувьцаагаа хялбархан борлуулах боломжийг олгох хоёрдогч зах зээлийн өндөр хөрвөх чадвар (liquidity) нь тэдний хувьд төгс хэлцлийн гол шалгуур болдог.
-
Компанийн өнцгөөс: Компанийн хувьд өөрийн бизнесийн үнэлгээг зах зээлд хангалттай өндөр бөгөөд хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц түвшинд тогтоолгох, хэрэгцээт хөрөнгөө бүрэн татах, мөн хоёрдогч зах зээл дээр хувьцаа нь идэвхтэй арилжаалагдах нь төгс хувилбар юм.
Эндээс харахад, “Төгс хэлцэл” гэдэг нь хөрөнгө оруулагчид болон компанийн ашиг сонирхлын харилцан буулт, компромисс дээр тогтдог. Практик дээр энэ нь арилжааны эхний өдрүүдэд компанийн хувьцаа хамгийн багадаа 10%-иар өсөх, цаашид дунд хугацаанд үнийн тогтвортой, эерэг динамикаа хадгалах явдлыг хэлдэг байна.
Эрч хүчний хүрдийн зарчим (Flywheel Effect) ба SPO
Компанийн хувьцаа эхний өдрүүдэд болон дунд хугацаанд өсөх нь яагаад тийм чухал вэ? Үүний цаана эрэлт нийлүүлэлтэд суурилсан маш ухаалаг “эрч хүчний хүрдийн зарчим” үйлчилж байдаг.
Компани IPO хийх үедээ өөрийн үнэлгээнээс бага зэрэг буулт хийж (дискаунттайгаар), хөрөнгө оруулагчдад ашиг олох боломжийг олгодог. Энэ нь хувьцааны үнийг өсгөхөд хүргэх бөгөөд эцсийн дүндээ хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг олж авснаар компани ирээдүйд SPO (Secondary Public Offering буюу Нэмэлт хувьцаа гаргах) хийх үедээ хамаагүй өндөр үнэлгээгээр, илүү их хөрөнгийг зах зээлээс татах боломжийг бүрдүүлдэг байна.
Энэ зарчим нь хөрөнгө оруулагчдад ч мөн маш ашигтай ажилладаг: тэд мөнгөө оруулна, хувьцааны үнэ өснө, тэд ашиг олно, үүнийг харсан бусад шинэ хөрөнгө оруулагчид татагдан орж ирснээр үнэ дахин өсдөг. Энэхүү арга барил нь үнэт цаас гаргагч болон хөрөнгө оруулагч хоорондын хамгийн оновчтой тэнцвэрийг бий болгодог.
Хөрөнгө оруулагчдын эрэлтийн бүтэц
Хөгжиж буй болон Монголын хөрөнгийн зах зээлийн өнөөгийн онцлогоос харахад, хэдийгээр институциональ хөрөнгө оруулагчид зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангагч гол тулгуур байдаг ч, жижиглэнгийн хөрөнгө оруулагчид (иргэд) нь IPO-ийн үеийн эрэлтийн хамгийн гол хөдөлгөгч хүч болж байна. Сүүлийн үеийн амжилттай хэлцлүүдээс харахад, жижиглэнгийн хөрөнгө оруулагчдын захиалгыг урамшуулах, тэдэнд хувь тэнцүүлж хүртээмжтэй хуваарилалт хийх нь хувьцааны үнийг хоёрдогч зах зээл дээр огцом өсгөх гол хөшүүрэг болдог.
IPO хийх “Төгс кандидат” (Компани) гэж хэн бэ?
Хэчнээн сайн бэлтгэж, маркетингаа хийсэн ч, уг хэлцлийн суурь нь “Төгс кандидат” буюу маш сайн компани өөрөө байдаг. Хөрөнгө оруулагчдын хамгийн ихээр хүсэмжилддэг, IPO дээр олон дахин давсан захиалга татаж чаддаг компанийн төгс томьёолол нь дараах гурван хүчин зүйлийн нэгдэл байдаг:
-
Хурдацтай өсөлт: Үйл ажиллагааны цар хүрээ болон санхүүгийн үзүүлэлтүүдийн хувьд маш эрчимтэй өсөж байгаа, ирээдүйд өсөх асар их нөөц потенциалтай байх.
-
Зах зээлийн үнэмлэхүй манлайлал: Өрсөлдөгчдөөсөө илт тасарсан, өөрийн үйл ажиллагаа явуулдаг зах зээл, салбартаа хэдийнэ хүлээн зөвшөөрөгдсөн тэргүүлэгч байх.
-
Өндөр ашигт ажиллагаа ба Ногдол ашиг: Зөвхөн EBITDA (хүү, татвар, элэгдэл хорогдлын өмнөх ашиг) төдийгүй цэвэр ашгийн маржин өндөртэй байх. Энэ нь компани хүсвэл хөрөнгө оруулагчдадаа тогтмол ногдол ашиг төлөх бүрэн боломжтойг илтгэдэг. (Монголын хөрөнгө оруулагчдын хувьд ногдол ашиг тараах чадавхи нь шийдвэр гаргалтад маш хүчтэй нөлөөлдөг).
Эдгээр бүх хүчин зүйлсийг өөртөө агуулсан төгс компани байх нь амжилттай хэлцлийн хамгийн эхний бөгөөд гол бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Гэвч үүнээс гадна компанийг зах зээлд зөв байршуулах (positioning), үнэлгээг ухаалгаар тогтоох, маркетингийн стратегийг оновчтой боловсруулах зэрэг нарийн төлөвлөгдсөн бэлтгэл ажлууд нэмэгдэж байж сая жинхэнэ “Төгс IPO” мэндэлдэг байна.