IPO үйл явц болон компани ямар шалтгаанаар олон нийтээс хөрөнгө босгодгийг ойлгосон тул одоо хөрөнгийн зах зээлийг нэг алхам гүнзгийрүүлэн судалцгаая.
6.1 – Нээлттэй хувьцаат компани
Компани олон нийтэд нээлттэй хувьцаат компани болсныхоо дараа өөрийн үйл ажиллагаатай холбоотой бүх мэдээллийг олон нийтэд ил тод тайлагнах хуулийн үүрэг хүлээдэг. Нээлттэй хувьцаат компанийн хувьцаа нь хөрөнгийн бирж дээр өдөр бүр арилжаалагддаг. Зах зээлд оролцогчид чухам яагаад хувьцааг арилжаалдаг талаар хэд хэдэн шалтгаан бий бөгөөд бид энэ бүлгээрээ тэдгээрийг судлах болно.
6.2 – Хөрөнгийн зах зээл гэж юу вэ?
Өмнө дурдсанчлан хөрөнгийн зах зээл бол цахим худалдааны төв (electronic marketplace) юм. Худалдан авагчид болон худалдагчид арилжааны талаарх өөрсдийн үзэл бодол, хүлээлтээ цахим хэлбэрээр илэрхийлдэг газар.
Жишээлбэл, А хүн хувьцаа зарахыг хүсэж, Б хүн тухайн хувьцааг худалдан авахыг хүсэж байна гэж бодъё. Тэд хоёулаа өөрсдийн брокероор дамжуулан авах, зарах захиалгаа системд оруулна. Брокер уг захиалгыг хөрөнгийн бирж рүү дамжуулдаг. Харин хөрөнгийн бирж нь энэ хоёр захиалгыг хооронд нь нийцүүлж (matching), хэлцлийг баталгаажуулах үүрэгтэй.
Энэ бол хөрөнгийн зах зээлийн үндсэн үүрэг буюу зах зээлд оролцогчдын хоорондын гүйлгээг саадгүй гүйцэтгэх явдал юм. Хөрөнгийн зах зээл нь оролцогчдод нээлттэй компанийн хувьцаанд нэвтрэх эрх олгодог бөгөөд хэн нэгэнд эсрэг байр суурь (нэг нь зарах, нөгөө нь авах) байгаа цагт арилжаа тасралтгүй явагдсаар байдаг.
6.3 – Хувьцааны ханшийг юу хөдөлгөдөг вэ?
Компанийн удирдлага сайжирсан эсвэл ашиг орлого өссөн зэрэг эерэг мэдээлэл гарахад хүмүүс тухайн хувьцааг ямар ч үнээр хамаагүй авахыг хүсдэг. Энэхүү эрэлт нь үнийн өсөлтөд (rally) хүргэдэг.
Зах зээлд оролцогчид мэдээ, үйл явдалд хариу үйлдэл үзүүлдэг бөгөөд энэхүү хариу үйлдэл нь үнийн хөдөлгөөн болон хувирдаг! Энэ л хувьцааны ханшийг хөдөлгөж байдаг. Энэ үед танд “Хэрэв компанитай холбоотой ямар ч мэдээ гарахгүй бол яах вэ? Хувьцааны үнэ хөдөлгөөнгүй, тогтмол байна гэсэн үг үү?” гэх асуулт төрж магадгүй.
Үгүй. Үнэ нь үргэлж хүлээлт, эдийн засгийн ерөнхий төлөв, эсвэл салбарын мэдээллээс шалтгаалан хэлбэлзэж байдаг. Товчхондоо, үнийн хөдөлгөөн нь мэдээ болон үйл явдлын хүлээлтээс шууд хамаарна. Тэрхүү мэдээ нь компанитай шууд холбоотой, эсвэл тухайн салбар, макро эдийн засагтай холбоотой байж болно.
6.4 – Хувьцаа хэрхэн арилжаалагддаг вэ?
Хувьцааг арилжаалахын тулд танд систем байхаас гадна тодорхой мэдээллүүдийг захиалгад оруулах шаардлагатай болно:
-
Та аль дансаараа арилжаа хийх гэж буй мэдээлэл (Client code).
-
Тухайн хувьцааг ямар үнээр авах эсвэл зарах санал.
-
Хэчнээн ширхэг хувьцаа авах/зарах тоо хэмжээ.
Зах зээл дээр хүн бүр өөр өөрийн стратегиар арилжаа хийдэг. Арилжаачдыг ерөнхийд нь дараах байдлаар ангилдаг:
-
Day Trader (Өдрийн арилжаачин): Нэг өдрийн дотор захиалгаа нээж, зах зээл хаагдахаас өмнө буцаагаад хаадаг хүмүүс.
-
Scalper (Скалпер): Өдрийн арилжаачны нэг төрөл бөгөөд маш богино хугацаанд (хэдхэн минут эсвэл секунд), жижиг үнийн зөрүүгээс олон удаагийн давтамжтайгаар ашиг хийдэг.
-
Swing Trader (Савлагааны арилжаачин): Хэдэн өдрөөс хэдэн долоо хоногийн турш үнийн трендийг дагаж хувьцааг эзэмшдэг арилжаачид.
6.5 – Хувьцаа эзэмшигч болсны дараа юу болдог вэ?
Та хувьцаа худалдаж авснаар тухайн компанийн хэсэгчилсэн эзэмшигч болж байна гэсэн үг юм. Ингэснээр та компанийн олгодог дараах үр шимийг хүртэх эрхтэй болно:
-
Ногдол ашиг (Dividends)
-
Хувьцаа хуваах үеийн үр шим (Stock splits)
-
Урамшууллын хувьцаа (Bonuses)
-
Давуу эрхийн хувьцаа авах эрх (Rights issues)
-
Компанийн хуралд санал өгөх эрх (Voting rights) гэх мэт.
6.6 – Эзэмших хугацааны тухай
Хөрөнгө оруулалтын хувьд хувьцааг эзэмших хугацаа (Holding period) маш чухал ойлголт. Та хувьцааг хэдэн минут, хэдэн өдөр, хэдэн сар эсвэл бүр хэдэн жилээр ч барьж болно. Ерөнхий дүрэм бол: Хувьцааг хэдий чинээ урт хугацаанд эзэмшинэ, энэ нь төдий чинээ “Арилжаа” (Trading)-наас салж “Хөрөнгө оруулалт” (Investing) болон хувирдаг.
6.7 – Өгөөжийг хэрхэн тооцох вэ?
Та хөрөнгө оруулалтынхаа үр дүнг хэмжихийн тулд өгөөжөө зөв тооцож сурах шаардлагатай. Хамгийн энгийн тооцоолол бол Absolute return юм:
Absolute return = (Эцсийн үнэ – Анхны үнэ) / (Анхны үнэ) *100
Гэвч, хэрэв та хувьцааг 1 жилээс дээш хугацаагаар эзэмшсэн бол зөвхөн туйлын өгөөж тооцох нь өрөөсгөл бөгөөд үүний оронд CAGR (Compound Annual Growth Rate буюу Жилийн нийлмэл өсөлтийн хурд) ашиглах нь санхүүгийн хувьд илүү үнэн зөв, тохиромжтой байдаг.
6.8 – Та хаана нь багтах вэ?
Дээрх мэдээллүүдийг уншаад та өөрийгөө зах зээлийн хаана нь багтах вэ гэдгээ бодож үзээрэй. Зах зээлд оролцогчдыг ерөнхийд нь урт хугацааны Хөрөнгө оруулагчид (Investors) болон богино хугацааны Арилжаачид (Traders) гэж хуваадаг. Та өөрийн санхүүгийн зорилго, зах зээлд зарцуулах цаг зав, эрсдэл даах чадвараас хамааран аль нэг замыг (эсвэл хоёуланг нь хослуулан) сонгох боломжтой.
