4.1 – IPO Зах зээл: Бизнесийн үүсэл ба санхүүжилтийн үе шатууд
Хөрөнгийн зах зээл дээрх IPO (Initial Public Offering) буюу “Анх удаа олон нийтэд хувьцаа санал болгох” үйл явцыг ойлгохын тулд бид эхлээд бизнес хэрхэн үүсдэг, хэрхэн томордог зүй тогтлыг ойлгох шаардлагатай. Аливаа компани шууд л олон нийтийн компани болчихдоггүй. Үүний цаана санхүүжилтийн хэд хэдэн үе шат дамждаг урт аялал байдаг.
Энэхүү үйл явцыг энгийн жишээн дээр тайлбарлая.
1. Санаа ба Үүсгэн байгуулагчид (The Idea & Promoters)
Та нэгэн сонирхолтой бизнес санаа оллоо гэж бодъё. Жишээлбэл, та маш чанартай кофе зардаг сүлжээ кафе нээхийг хүсэж байна. Танд санаа нь байгаа боловч бизнесээ эхлүүлэх мөнгө байхгүй. Та өөрийн хадгаламжаа шавхаад ч хүрэхгүй байна. Энэ үед та найз нөхөд, гэр бүлийнхнээсээ мөнгө зээлэх эсвэл хөрөнгө оруулалт гуйх хэрэгтэй болно. Санхүүгийн ертөнцөд энэ үе шатны хөрөнгийг “Seed Fund” гэж нэрлэдэг. Харин бизнес санааг гаргаж, эрсдэл үүрч буй таныг “Promoter” буюу “Үүсгэн байгуулагч” гэнэ.
2. Ангел хөрөнгө оруулагчид (Angel Investors)
Таны кофены бизнес эхэллээ. Гэхдээ эхний салбар амжилттай болсон ч цаашид өргөжүүлэхэд дахиад л мөнгө хэрэгтэй болно. Найз нөхдийн мөнгө дууссан. Одоо танд мэргэжлийн хүмүүсийн тусламж хэрэгтэй. Энэ үед “Angel Investors” буюу “Ангел хөрөнгө оруулагчид” орж ирдэг. Тэд бол мөнгөтэй, бизнесийн туршлагатай хувь хүмүүс юм. Тэд таны бизнесийн тооцооллоос илүүтэй ТАНД (үүсгэн байгуулагчид) болон таны САНААНД итгэж хөрөнгө оруулдаг.
-
Тэдний сонирхол: Тэд эхний шатанд хөрөнгө оруулсныхаа хариуд компанийн тодорхой хувьцааг эзэмшдэг. Энэ үе шатанд бизнесийн эрсдэл маш өндөр байдаг тул тэд өндөр өгөөж хүсдэг.
3. Венчур Капитал (Venture Capitalists – VC)
Таны бизнес амжилттай явж, одоо хотын хэмжээнд биш улс даяар сүлжээ кафетай болохыг зорьж байна гэж бодъё. Танд маш их хэмжээний мөнгө (жишээ нь 10-20 тэрбум төгрөг) хэрэгтэй боллоо. Ангел хөрөнгө оруулагчийн мөнгө үүнд хүрэлцэхгүй. Энэ үед “Venture Capital” (VC) буюу “Эрсдэлийн хөрөнгө оруулалтын сангууд” орж ирнэ.
-
Ялгаа нь юу вэ? VC нар бол мэргэжлийн байгууллагууд. Тэд зөвхөн санаанд итгэх бус, таны бизнесийн загвар (Business model), санхүүгийн тооцоолол, ирээдүйн өсөлтийг нарийн шалгаж байж хөрөнгө оруулдаг.
-
Series A, B, C: VC-ийн хөрөнгө оруулалт нь компанийн өсөлтийн үе шатаас хамаарч Цуврал А, Б, В (Series A, B, C funding) гэх мэтээр үе шаттай явагддаг.
4. Хувийн хөрөнгө оруулалтын сан (Private Equity – PE)
Компани тань одоо зах зээлдээ танигдсан, тогтвортой орлоготой том бизнес болжээ. Гэхдээ танд үйл ажиллагаагаа олон улсад гаргах эсвэл менежментээ сайжруулахад асар их хөрөнгө хэрэгтэй байна. Энд “Private Equity” (PE) буюу “Хувийн хөрөнгө оруулалтын сангууд” тоглолтод ордог.
-
PE сангууд нь ихэвчлэн гарааны бизнес биш, хэдийнээ томорсон, тогтворжсон компаниудад хөрөнгө оруулж, үнэ цэнийг нь улам өсгөх зорилготой байдаг.
IPO: Зах зээл рүү гарах нь (The Initial Public Offering)
Дээрх бүх үе шатыг дамжсаны эцэст, үүсгэн байгуулагчид болон хөрөнгө оруулагчид (Ангел, VC, PE) нэгэн шийдвэрлэх мөчид ирдэг. Тэд оруулсан хөрөнгөө өсгөж буцааж авахыг (Exit хийх), эсвэл компаниа дараагийн түвшинд гаргахыг хүснэ. Үүнийг шийдэх хамгийн том алхам бол IPO юм.
Яагаад компаниуд IPO хийдэг вэ? Компани олон нийтэд нээлттэй хувьцаат компани болох үндсэн гурван шалтгаан бий:
-
Хөрөнгө босгох (Capital Expansion): Компани үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, шинэ төсөл хэрэгжүүлэх, эсвэл өр төлбөрөө барагдуулахад шаардлагатай их хэмжээний хөрөнгийг олон нийтээс татах зорилгоор.
-
Эхэн үеийн хөрөнгө оруулагчдын гарц (Exit Opportunity): Бизнесийг дөнгөж эхэлж байхад нь мөнгөө хийсэн Ангел хөрөнгө оруулагчид болон VC сангууд өөрсдийн эзэмшиж буй хувьцаагаа олон нийтэд зарж, ашгаа бодитоор хүртэх.
-
Нэр хүнд ба үнэлгээ: Нээлттэй хувьцаат компани болох нь тухайн бизнесийн нэр хүндийг өсгөж, зах зээл дээрх бодит үнэлгээг тогтоож өгдөг.
Анхдагч зах зээл (Primary Market): Компани анх удаа хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож буй энэ үйл явцыг “Анхдагч зах зээлийн арилжаа” гэж нэрлэдэг. Учир нь хувьцаа компаниас шууд хөрөнгө оруулагчдын гарт очиж байгаа бөгөөд үүнээс олсон мөнгө (зарим тохиолдолд хуучин эздийн халаас руу, ихэнхдээ компанийн данс руу) шилждэг.
Энэхүү IPO хийсний дараа л хувьцаа нь бидний мэддэг Хөрөнгийн бирж дээр (Хоёрдогч зах зээл) чөлөөтэй арилжаалагдаж эхэлдэг байна.
Дараагийн хэсэгт: IPO-д хэрхэн оролцох, проспект (танилцуулга)-ыг хэрхэн унших талаар дэлгэрэнгүй гарах болно.
