Өмнөх хэсгүүдэд бид банкны системийн ерөнхий бүтэц, Төв банкны үүрэг, мөн “Системийн нөлөө бүхий банк” гэж юу болохыг судалсан. Одоо харин “Би аль банкийг сонгох вэ?” гэсэн хамгийн чухал асуултад хариулах цаг ирлээ.

Олон хүн “Банк л бол банк шүү дээ, бүгд адилхан” гэж боддог. Энэ бол маш том эндүүрэл.

Банк бүр өөрийн гэсэн “Зан араншин”, “Мэргэшил”, “Давуу тал”-тай байдаг.

• ХААН банк бол “Land Cruiser” машин шиг – хаана ч явдаг, бүх газарт хүрдэг.

• Худалдаа Хөгжлийн Банк бол “Rolls Royce” шиг – томчуудад, корпорацуудад зориулагдсан.

• Голомт банк бол “Tesla” шиг – технологи, инновациар тэргүүлдэг.¹

   

Өнөөдөр бид Монголын банкны зах зээлийн гол тоглогчдыг нэг бүрчлэн “рентген” туяагаар харж байгаа мэт шинжилж, таны амьдрал, бизнест хэн нь яг тохирохыг тодорхойлох болно.

Монголын Банкны Салбарын “Их Тав”: Хэн нь Хэн бэ?

Та өөрийн санхүүгийн түншээ сонгохдоо зүгээр л “Гэрт ойрхон”-ыг нь сонгож болохгүй. Таны бизнесийн төрөл, орлогын хэмжээ, ирээдүйн зорилгоос хамаарч тохирох банк өөр өөр байна.

1. ХААН Банк (Khan Bank) – “Хүртээмжийн Хаан”

Хэрэв та Монголын аль нэг суманд очоод, хамгийн түрүүнд хардаг хоёр байшингийн нэг нь сургууль, нөгөө нь ХААН банк байх болно.

Түүх ба Мөн чанар

Хуучнаар “Хөдөө Аж Ахуйн Банк” гэж байсан энэ банк нь дампуурлын ирмэгээс сэргэж, өнөөдөр Монголын хамгийн том, хамгийн ашигтай банк болсон түүхтэй. Тэдний стратеги маш энгийн: “Олон хүнээс бага багаар”.

Гол онцлог ба Давуу тал:

1. Салбарын сүлжээ: Монгол Улсын өнцөг булан бүрд 500 гаруй салбартай.² Та Увс аймгийн Малчин суманд очсон ч, Улаанбаатарын Зайсанд очсон ч ХААН банкаар үйлчлүүлэх боломжтой.

    

2. Ритейл банкны лидер: Иргэдийн хадгаламж, цалингийн зээл, тэтгэврийн зээл, малчны зээл дээр үнэмлэхүй тэргүүлэгч. Монголын өрхийн 70-80% нь ХААН банктай ямар нэг байдлаар холбоотой байдаг.

3. Хөдөө аж ахуй: Малчдын орлого, ноолуурын зээл, газар тариалангийн санхүүжилтэд гол үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хэнд тохиромжтой вэ?

• Орон нутгийн иргэд: Өөр сонголт бараг байхгүй.

• Жижиг бизнес эрхлэгчид: Хэрэв таны харилцагчид орон даяар тархсан бол (ж нь: Хөдөө рүү бараа явуулдаг бол) ХААН банкны данстай байх нь төлбөр тооцоонд хамгийн амар.

• Шинэ харилцагч: Банкны үйлчилгээг анх удаа авч байгаа хүмүүст хамгийн ойлгомжтой, хүртээмжтэй.

Сул тал: Салбарууд нь үргэлж оочер ихтэй байдаг. Мөн маш том тул “Жижиг харилцагч”-д тулж ажиллах, уян хатан нөхцөл санал болгохдоо удаан байж мэднэ.

2. Худалдаа Хөгжлийн Банк (TDB) – “Корпорацийн Титан”

ХААН банк иргэдийнх бол, TDB бол Компаниудын банк юм. Монголын эдийн засгийн “хүнд жингийн” тулаанууд энд болдог.

Түүх ба Мөн чанар

Монголын хамгийн ууган арилжааны банк. Анхнаасаа л гадаад худалдаа, валютын арилжаанд мэргэшсэн. “Эрдэнэт Үйлдвэр”, “Оюу Толгой”, “М-Си-Эс” зэрэг Монголын ТОП-400 аж ахуйн нэгжийн ихэнх нь TDB-ийн харилцагч байдаг.

Гол онцлог ба Давуу тал:

1. Олон улсын худалдааны санхүүжилт (Trade Finance): Гадаадаас тоног төхөөрөмж оруулж ирэх, Аккредитив (LC) нээх, Банкны баталгаа гаргах тал дээр Монголдоо номер нэг.

2. Валютын зах зээл: Монгол руу орж ирж буй болон гарч буй валютын урсгалын маш том хувийг TDB удирддаг. Валютын ханшийн хамгийн таатай нөхцөлийг ихэвчлэн том харилцагчдадаа санал болгодог.

3. Корпорацийн зээл: 100 сая биш, 100 тэрбум төгрөгийн төсөл хэрэгжүүлэх гэж байгаа бол таны очих газар TDB юм.

Хэнд тохиромжтой вэ?

• Импортлогчид: Шатахуун, барилгын материал, машин техник оруулж ирдэг компаниуд.

• Том бизнесүүд: Танд зөвхөн зээл биш, санхүүгийн цогц зөвлөгөө, олон улсын шилжүүлгийн хурд хэрэгтэй бол.

• VIP харилцагчид: Өндөр орлоготой иргэдэд зориулсан тусгай үйлчилгээгээрээ алдартай.

Сул тал: Жижиг харилцагч, жирийн иргэдэд зориулсан бүтээгдэхүүн нь ХААН эсвэл Голомт шиг тийм ч олон төрөл, уян хатан биш байж магадгүй. Тэдний фокус нь “Том мөнгө”.

3. Голомт Банк (Golomt Bank) – “Инновацийн Түүчээ”³

Голомт банк бол Монголын банкны салбарын “Technology Company” юм.⁴ Тэд үргэлж шинийг санаачилж, залуучууд болон хотын дундаж давхарга руу чиглэдэг.

Түүх ба Мөн чанар

Монголд анх удаа Олон улсын төлбөрийн карт (Visa/Mastercard)-ыг нэвтрүүлсэн, анх удаа Интернэт банкийг нэвтрүүлсэн түүхтэй. Тэдний ДНХ-д “Шинэчлэл” байдаг.

Гол онцлог ба Давуу тал:

1. Дижитал банк: “SocialPay” аппликейшн бол залуучуудын хамгийн их ашигладаг санхүүгийн хэрэгсэл. Найзуудтайгаа тооцоогоо хуваах, QR төлбөр хийхэд хамгийн хялбар.

2. Кредит карт: Монголын кредит картын зах зээлийн маш том хувийг эзэлдэг. “Зэс” карт болон бусад лояалти хөтөлбөрүүд нь хүмүүст их таалагддаг.

3. B2B үйлчилгээ: Байгууллагуудад зориулсан цалингийн систем, мерчант үйлчилгээ (ПОС машин) нь маш сайн хөгжсөн.

Хэнд тохиромжтой вэ?

• Залуучууд, Оюутнууд: Технологид дуртай, ухаалаг утаснаасаа бүхнийг шийдэх хүсэлтэй хүмүүс.

• Хотын бизнесүүд: Ресторан, кофе шоп, дэлгүүрүүд. Голомтын ПОС машин, лояалти систем нь борлуулалтыг дэмждэг.

• Инноваци хайгчид: Шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг түрүүлж авахыг хүсэгчид.

Сул тал: Хөдөө орон нутагт сүлжээ нь ХААН банк шиг өргөн биш. Заримдаа технологийн шинэчлэл хийх үед систем түр саатах тохиолдол гардаг (гэхдээ хурдан засдаг).

4. ХасБанк (XacBank) – “Хариуцлагатай Түнш”

ХасБанк бол Монголын банкны салбар дахь “Цэвэр тунгалаг” байдлын бэлгэ тэмдэг юм. Тэд “Эко банк” гэдгээрээ ялгардаг.

Түүх ба Мөн чанар

Анх бичил санхүүгийн байгууллага (Хөгжлийн Алтан Сан) байснаа банк болон өргөжсөн. Тиймээс тэдний суурь нь жижиг бизнес, бичил зээлдэгчдийг дэмжихэд чиглэдэг. Мөн гадаадын хөрөнгө оруулалттай, засаглалын хувьд маш сайн гэж үнэлэгддэг.

Гол онцлог ба Давуу тал:

1. Ногоон санхүүжилт (Eco Banking): Монголд анх удаа байгальд ээлтэй зээлүүдийг нэвтрүүлсэн.⁵ Байшингаа дулаалах, цахилгаан машин авах, нарны панель суурилуулах зэрэгт хамгийн хямд хүүтэй, урт хугацаатай зээлийг ХасБанк л олгодог. Олон улсын ногоон сангуудаас хямд эх үүсвэр татдаг.

    

2. Жижиг дунд үйлдвэрлэл (MSME): Жинхэнэ утгаараа жижиг бизнесүүдийг бойжуулах, тэдэнд зөвлөгөө өгөх тал дээр мэргэшсэн.

3. Засаглал: Улс төрийн оролцоо хамгийн бага, шийдвэр гаргалт нь ил тод гэдгээрээ гадны хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг хүлээдэг.

Хэнд тохиромжтой вэ?

• Эко хэрэглэгчид: Байгальд ээлтэй амьдралын хэв маягтай, эрчим хүчний хэмнэлттэй зээл авах хүсэлтэй хүмүүс.

• ЖДҮ эрхлэгчид: Дөнгөж бизнесээ эхлүүлж буй эсвэл дунд шатанд явж буй үйлдвэрлэгчид.

• Итгэлцлийг эрхэмлэгчид: “Миний банк улс төртэй хутгалддаггүй байгаасай” гэж хүсдэг хүмүүс.

5. Төрийн Банк (State Bank) – “Тогтвортой байдлын Багана”

Төрийн банк бол Монголын банкны салбарын өвөрмөц тоглогч. Нэрнээсээ л түүний мөн чанар харагдана.

Түүх ба Мөн чанар

2009 онд банкны хямралын үеэр дампуурсан “Зоос”, “Анод” банкуудын буурин дээр төрөөс байгуулсан банк. Төрийн өмчит (одоо хэсэгчлэн хувьчлагдсан) гэдэг утгаараа иргэдийн итгэлийг хүлээдэг.

Гол онцлог ба Давуу тал:

1. Төрийн үйлчилгээний суваг: Хүүхдийн мөнгө, халамж, тэтгэвэр, төрийн албан хаагчдын цалин гэх мэт төсвөөс гарч буй мөнгөн урсгалын гол суваг болдог.

2. Ипотекийн зээл: Засгийн газрын бодлогыг хэрэгжүүлэгч учраас 6% болон 8%-ийн орон сууцны зээлийг олгоход маш идэвхтэй оролцдог.

3. Өргөн сүлжээ: ХААН банктай өрсөлдөхүйц салбарын сүлжээтэй, ялангуяа орон нутагт хүчтэй.

Хэнд тохиромжтой вэ?

• Төсвийн байгууллагын ажилтнууд: Цалингийн зээл авах нөхцөлүүд нь уян хатан байдаг.

• Ипотекийн зээл хүсэгчид: Засгийн газрын хөтөлбөрүүдэд хамрагдахад давуу талтай байж мэднэ.

• Ахмадууд: Тэтгэврийн зээл болон уламжлалт банкны үйлчилгээ авахад тохиромжтой.

Харьцуулсан Дүгнэлт: Таны Сонголт

Эдгээр 5 банк бол Монголын эдийн засгийн “Системийн нөлөө бүхий банкууд” (D-SIBs) юм. Аль нэгийг нь сонгоход таны мөнгө найдвартай байх магадлал маш өндөр. Гэхдээ сонголтоо хийхдээ дараах хүснэгтийг ашиглаарай.

Зөвлөхийн “Нууц” Зөвлөгөө: Багц бүрдүүлэлт

Ухаалаг хүн хэзээ ч ганцхан банктай харьцдаггүй. Би танд “3-ын дүрэм”-ийг санал болгож байна:

1. Үндсэн банк (Main Bank): Цалингаа авдаг, өдөр тутмын гүйлгээгээ хийдэг банк (Ж нь: Голомт эсвэл ХААН).

2. Хадгаламжийн банк (Savings Bank): Мөнгөө хадгалж, гар хүрэхгүй байх банк. Энд өөр банк сонгох нь дээр (Ж нь: Хас эсвэл Төрийн банк). Аппликейшн дээрээ байнга харагдахгүй бол мөнгөө үрэх сэдэл төрөхгүй.

3. Зээлийн банк (Lending Bank): Бизнес хийх эсвэл байр авахдаа тухайн үедээ хэн хамгийн бага хүү, сайн нөхцөл санал болгож байна, түүнийг сонго. (Ж нь: TDB).

Ингэж банкуудыг хослуулан ашигласнаар та санхүүгийн системийн бүх давуу талыг хүртэж чадна.

Дараагийн хэсэгт: Бид банкны “Бүтээгдэхүүний нарийн ширийн” буюу картын төрлүүд, зээлийн далд шимтгэлүүд, хадгаламжийн нууц хүүг хэрхэн тооцох тухай практик зөвлөгөөнүүдийг өгөх болно.