2: Хувийн төсөв боловсруулах – санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрэх газрын зураг

1. Оршил: Онолоос Практик руу

Төсөвлөлт хийх нь санхүүгийн сахилга батын үндэс гэдгийг бид өмнөх хэсэгт ойлгосон. Тэгвэл одоо “Яг яаж?” гэдэг асуултад хариулж, ханцуй шамлан ажилдаа орох цаг ирлээ.

Хувийн төсөв боловсруулах нь пуужингийн шинжлэх ухаан биш юм. Танд заавал нягтлан бодох бүртгэлийн дээд боловсрол, эсвэл нарийн төвөгтэй эксель томьёо шаардлагагүй. Энэ бол ердөө л өөрийнхөө мөнгөний урсгалыг захирах энгийн дараалал юм.

Хэрэв та санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрэх аялалд гарч байгаа бол “Төсөв” бол таны Газрын зураг (GPS) юм. Газрын зураггүй хүн хаашаа явж байгаагаа мэдэхгүй төөрч, цаг хугацаа, шатахуунаа бардаг шиг төсөвгүй хүн мөнгөө үр ашиггүй зүйлд зарцуулж, санхүүгийн зорилгодоо хэзээ ч хүрдэггүй.

Доорх 4 алхмыг дагаснаар та өөрт тохирсон, амьдралд хэрэгжихүйц төсвийг хялбархан зохиож чадна.

2. Алхам 1: Цэвэр орлогоо тодорхойлох (Таны гарт ирэх бодит мөнгө)

Төсөв зохиох хамгийн эхний дүрэм бол өөрийгөө хуурахгүй байх юм.

Ихэнх хүмүүс хөдөлмөрийн гэрээн дээрх “Нэрлэсэн цалин”-гаа орлого гэж тооцдог алдаа гаргадаг.

• Жишээ: Гэрээн дээр таны цалин 2,000,000 төгрөг гэж бичсэн байлаа ч таны гар дээр энэ мөнгө бүтнээрээ ирдэггүй. Үүнээс Нийгмийн даатгалын шимтгэл (НДШ – 11.5% орчим) болон Хувь хүний орлогын албан татвар (ХХОАТ – 10-20% шатлалаар) суутгагддаг.

Тиймээс төсвөө эхлүүлэхдээ таны дансанд бодитоор орж ирдэг мөнгөн дүн буюу “Цэвэр орлого”-оо бичиж эхлээрэй.

Монгол хүний орлогын онцлог: Хэрэв та тогтмол цалингаас гадна:

• Хааяа халтууранд явдаг (UBCab),

• Гэрээр юм хийж зардаг,

• Улирлын чанартай бонус авдаг (Цагаан сарын урамшуулал, амралтын мөнгө) бол…

Тэр орлогоо “Тогтмол бус орлого” гэж тусад нь тооцох хэрэгтэй.

Алтан дүрэм: Орлогоо багаар тооцож, зардлаа ихээр тооцох нь үргэлж аюулгүй арга байдаг. Тогтмол бус орлогыг хэзээ ч “үндсэн төсөв”-төө багтааж болохгүй, харин орж ирсэн үед нь “хуримтлал” эсвэл “өр төлөлт” рүү шилжүүлэх нь зөв.

3. Алхам 2: Зардлаа ангилах (Мөнгө хаашаа урсдаг вэ?)

Орлогоо мэдсэний дараа мөнгө тань хаашаа урсаж байгааг олж мэдэх хэрэгтэй. Үүний тулд өнгөрсөн сарын дансны хуулгаа (Internet banking app) нээгээд, гүйлгээнүүдээ нэг нэгэнгүй шалгаарай.

Санхүүгийн мэргэжилтнүүд зардлыг хуваарилах хамгийн үр дүнтэй бөгөөд энгийн арга болох “50/30/20 дүрэм”-ийг санал болгодог. Үүнийг Монголын нөхцөлд хэрхэн буулгахыг харцгаая.

1. Хэрэгцээ (Needs) – Орлогын 50%

Энэ бол таны амьдралын зайлшгүй шаардлагатай зардлууд юм. Үүнгүйгээр та амьдрах боломжгүй эсвэл маш хэцүү байдалд орно.

• Орон байр: Түрээс эсвэл Ипотекийн зээл (8% / 6%), Байрны мөнгө (СӨХ, цахилгаан, дулаан).

• Хүнс: Гэртээ авдаг мах, гурил, будаа, ногоо. (Ресторанд идэх биш).

• Тээвэр: Автобусны карт, Бензин, Машины зайлшгүй засвар.

• Эрүүл мэнд: Эм тариа, үзлэгийн төлбөр.

Анхааруулга: Улаанбаатар хотод байрны үнэ өндөр тул зарим өрхийн хувьд энэ хэсэг 50%-иас давж 60-70% хүрэх нь бий. Хэрэв тийм бол та “амьдрах өртөг өндөртэй” байна гэсэн үг. Энэ үед “Хүсэл” хэсгээсээ танаж, тэнцвэржүүлэх шаардлагатай.

2. Хүсэл (Wants) – Орлогын 30%

Энэ бол амьдралын чанарыг сайжруулдаг, танд баяр баясгалан бэлэглэдэг зүйлс боловч зайлшгүй шаардлагатай биш юм. Санхүүгийн хүндрэлд орсон үед хамгийн түрүүнд танаж, хэмнэж болох хэсэг бол энэ бүлэг юм.

• Зугаа цэнгэл: Найзуудтайгаа паб орох, Караоке, Кино үзэх.

• Тансаг хэрэглээ: Кофе шоп (өдөр бүр), Брэндийн хувцас, Netflix/Spotify эрх.

• Харилцаа холбоо: Хязгааргүй дата багц (хэрэв Wi-Fi байхад нэмж авдаг бол).

• Баяр ёслол: Бэлэг сэлт.

3. Хуримтлал ба Өр төлбөр (Savings & Debt) – Орлогын 20%

Энэ бол таны ирээдүйн “Би”-дээ төлж буй мөнгө юм. Хамгийн чухал хэсэг.

• Яаралтай нөөц сан: Гэнэтийн эрсдэлээс хамгаалах мөнгө.

• Өр төлөлт: Кредит карт, цалингийн зээл, ломбардын зээл. (Зөвхөн хүүгээ төлөх биш, үндсэн зээлээсээ хасалт хийх).

• Хөрөнгө оруулалт: Хувьцаа, Бонд, Хадгаламж.

Зөвлөгөө: Энэ 20%-ийг цалин буусан даруйд, хамгийн түрүүнд данснаасаа татаж авч үлдэх хэрэгтэй. Үлдсэн мөнгөөрөө амьдарч сурах нь баяжихын үндэс юм.

4. Алхам 3: Тэг-Төсөвлөлт (Zero-Based Budgeting) – Мэргэжлийн түвшин

Хэрэв танд 50/30/20 дүрэм хэт ерөнхий санагдаж байвал, эсвэл мөнгө тань огт хүрэлцэхгүй, өртэй байвал “Тэг-төсөвлөлт”-ийн аргыг ашиглаад үзээрэй.

Энэ аргын гол санаа нь: Орлого – Зарлага = 0. Энэ нь таны дансанд 0 төгрөг үлдэнэ гэсэн үг биш, харин орж ирсэн төгрөг бүрд та “нэр өгч”, ажил үүрэг хуваарилна гэсэн үг юм. Мөнгө сул үлдэх ёсгүй.

Жишээ тооцоолол (Иргэн Болдын төсөв):

• Цэвэр орлого: 1,500,000 төгрөг

Хуваарилалт:

1. Хуримтлал (Эхлээд хийнэ): -150,000₮ (10%)

2. Байрны түрээс: -600,000₮

3. Хүнс: -350,000₮

4. Унаа: -100,000₮

5. Утас, Интернет: -50,000₮

6. Зээлийн төлбөр: -150,000₮

7. Зугаа цэнгэл: -100,000₮

Үлдэгдэл: 0 төгрөг.

Хэрэв цаасан дээр тооцоход мөнгө илүү гарвал (Жишээ нь 50,000₮ үлдсэн), түүнийг “Сул мөнгө” гэж орхиж болохгүй. Шууд “Хуримтлал” эсвэл “Өр төлөлт” рүү нэмж хуваарилна. Хэрэв дутаж байвал “Зугаа цэнгэл” эсвэл “Хүнс”-ийн зардлаасаа хасаж тэнцүүлнэ.

5. Алхам 4: Хяналт ба Сайжруулалт (Амьд процесс)

Төсөв зохиох нь нэг удаагийн ажил биш ээ. Энэ бол амьд процесс юм. Ялангуяа Монголд мах, шатахууны үнэ сар бүр өөрчлөгдөж болзошгүй тул уян хатан байх хэрэгтэй.

Хэзээ хянах вэ?

• Долоо хоног бүр: Зардлаа төлөвлөгөөтэйгөө тулгаж үз. “Би энэ долоо хоногт хүнсэндээ хэдийг үрчихэв?”

• Сарын эцэст: Гүйцэтгэлээ дүгнэ. Та хүнсэндээ төлөвлөснөөсөө их мөнгө үрчихсэн байна уу? Тэгвэл дараа сард нь энэ хэсгийн төсвийг нэмж, оронд нь зугаа цэнгэлийн зардлаасаа хасах тохируулга хийнэ.

Сэтгэл зүйн зөвлөгөө: Төсөвлөлт хийж сурахад дунджаар 3 сарын хугацаа шаардагддаг гэж үздэг. Эхний сард алдаа гарна, тооцоо зөрнө, шантарна. Гэхдээ битгий бууж өгөөрэй. Төсөв таныг хянаж, барьж байгаа биш, харин та төсвөөрөө дамжуулан амьдралаа хянаж, мөрөөдөлдөө хүрч байгаа гэдгийг санаарай.

6. Төсөв хөтлөхөд ашиглаж болох хэрэгслүүд

Танд үнэтэй програм хэрэггүй. Дараах аргуудаас өөрт эвтэйхнийг сонгоорой:

1. Энгийн дэвтэр, үзэг: Хамгийн сонгодог, найдвартай арга. Бичиж байхдаа тархи илүү сайн мэдээлэл авдаг.

2. Excel / Google Sheets: Автоматаар тооцоолол хийхэд тохиромжтой. (Үнэгүй загварууд интернетэд зөндөө бий).

3. Банкны аппликейшн: Хаан Банк, Голомт банкны апп дотор “Миний санхүү” цэс байдаг. Энэ нь таны картын гүйлгээг автоматаар ангилж өгдөг тул маш амар.

4. Тусгай Аппууд: Wallet, Money Manager, YNAB зэрэг аппууд утсан дээр хөтлөхөд хялбар байдаг.

📚 Ашигласан эх сурвалж ба Санал болгох материалууд

1. “All Your Worth: The Ultimate Lifetime Money Plan” (Ном):

   • Senator Elizabeth Warren болон Amelia Warren Tyagi нарын бичсэн энэхүү ном нь 50/30/20 дүрмийн үндсэн эх сурвалж юм.

   • GoodReads Link

2. Татварын Ерөнхий Газар (ТЕГ):

   • Хувь хүний орлогын албан татвар (ХХОАТ) болон Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн хувь хэмжээг тооцох албан ёсны эх сурвалж.

   • MTA.mn

3. NerdWallet – Budgeting 101:

   • Тэг-төсөвлөлт (Zero-Based Budgeting) болон зардлаа хянах аргуудын талаарх дэлгэрэнгүй, практик зөвлөгөөнүүд.

   • NerdWallet Guide